Kur’an’ın ahlâkî tefsirinin imkânı (yeni bir tefsir türü teklifi)

Abstract

Hakkaniyet, emniyet ve adaletin büsbütün kaybolduğu, insan haysiyetinin alenen çiğnenmeye başladığı bir ortamda miladi 7. asrın başında Mekke’de nazil olmaya başlayan Kur’ân-ı Kerîm, Allah’a kul olmayı, dünyayı imar vazifesini hakkaniyet ve liyakat çerçevesinde gerçekleştirmeyi ve emaneti ehline vermeyi talep etmekteydi. Bu yüce değerlerin anlaşılması ve yaşanması için ilk tefsirlerde öncelikle Kur’ân’ın dil yapısı ile fıkhî ve kelâmî yönleri üzerinde duruldu ve bu dönemde önemli kurucu metinler kaleme alındı. Ancak bu çok yönlü tefsir çalışmalarına rağmen Kur’ân’ın ana eksenini oluşturan ahlâkî boyutuyla ilgili müstakil bir tefsir türü çalışılmadı. Bu makalede, ahlâkın mahiyeti, Kur’ân’ın ahlâkî boyutu, Kur’ân’ın tümünü kapsayan ahlâkî tefsirin imkânı gibi hususlar ele alınarak bu yeni tefsir türü teklifi tanımlanmıştır. Keza çalışmada Kur’ân’ın ahlâkî tefsirini mümkün kılan temel dayanakların neler olabileceği üzerinde durulmuştur. Ahlâkî tefsirin imkânı ve lüzumu ile ilgili Kur’ân başta olmak üzere sünnet, klasik ve çağdaş tefsirler ve konuyla ilgili yapılan diğer ilmî çalışmalardan veriler toplanarak analizler yapmak suretiyle sonuca ulaşılmaya çalışılmıştır. Çalışma neticesinde yeni bir tefsir türü olarak Kur’ân’ın ahlâkî tefsirinin mümkün olduğu anlaşılmış, bu yeni tefsir türünün dinî değerleri insana ve topluma ulaştırmada çok daha etkili olacağı sonucuna varılmıştır.The Qur’an was revealed during seventh century, in Mecca, in a time where truth, safety, and justice were lacking, and human dignity was unprotected. In the Qur’an, Allah demands mankind to be a servant to Him, to develop the world with justice, and keep on to one’s trust. To understand and bring these great values into the lives of people, many have studied the linguistical structure; jurisprudential and theological aspects of the Quranic text have been analyzed. Despite a myriad of studies in Qur’anic sciences, there has been no study on Qur’anic ethics (akhlāq), which forms the main axis of the Qur’an. In this article, I have analyzed the essence of and the Qur’anic perspective on akhlāq, and whether or not it is plausible to introduce a so-called tafsīr al-akhlāqī i.e. ethical exegesis. For the possibility of an ethical Quranic exegesis, I analyzed several sources like the Qur’an, the Sunnah, classical and modern Qur’anic exegeses, and also relevant scientific articles in the field. As a result of this study, I have concluded that an ethical exegesis as a subcategory of Qur’anic commentary is possible, and also necessary to effectively convey the religious values of the Qur’an to individuals and society.ﺮن اﻟﺴﱠﺎﺑﻊ ﻟﻠﻤﯿﻼد، ﻓﻲ ﺑﯿﺌﺔ ﺿﺎﻋﺖ ﻓﯿﮭﺎ اﻟﻌﺪاﻟﺔ واﻷﻣﻦ واﻹﻧﺼﺎف ﺑﺸﻜﻞ َ ﺪأ ﻧﺰول اﻟﻘﺮآن اﻟﻜﺮﯾﻢ ﻓﻲ ﻣﻜﱠﺔ ﻣﻊ ﺑﺪاﯾﺔ اﻟﻘ َ ﺑ . ٍّ ﻋﻠﻨﻲٍﮭﻜﺖ ﻓﯿﮭﺎ ﻛﺮاﻣﺔ اﻹﻧﺴﺎن ﺑﺸﻜﻞ ُ، واﻧﺘٍ ّ ﺗﺎم ﻛﺎن ﻣﻄﻠﻮب اﻟﻘﺮان ﻣﻦ اﻟﻤﺨﺎطﺒﯿﻦ أن ﺗﻜﻮن اﻟﻌﺒﻮدﯾﺔ ﻓﻘﻂ وأن ﮭﻢ ھﺬه اﻟﻘﯿﻢ اﻟﺴﱠﺎﻣﯿﺔ وﻋﯿﺸﮭﺎ؛ ﺗﻢﱠ َﯾﻘﻮﻣﻮا ﺑﻮظﯿﻔﺘﮭﻢ ﻓﻲ ﻋﻤﺎرة اﻟﻌﺎﻟﻢ ﺑﺎﻟﺤﻖ وﺑﺄداءاﻻﻣﺎﻧﺔ إﻟﻲ أھﻠﮭﺎ وﻓﻲ ﺳﺒﯿﻞ ﻓ ِّ ﺔ وأﺻﻮل اﻟﺪ ﱠ ﻋﻠﻰ ﻓﮭﻢ اﻟﺘﺮﱠﻛﯿﺐ اﻟﻠﱡﻐﻮي ﻟﻠﻘﺮآن اﻟﻜﺮﯾﻢ وﺟﻮاﻧﺒﮫ اﻟﻔﻘﮭﯿ ﯾﻦ. وﻣﻦ ﺧﻼل ھﺬه اﻟﻤﺴﺎﻋﻲ ً اﻟﺘﺮﻛﯿﺰ أوﱠﻻ ﻔﺴﯿﺮ اﻟﻤﺘﻌﺪدة ھﺬه، ﻟﻢ ﺗﺘﻢ اﻟﻌﻠﻤﯿﺔ ﻗﺪ أﻧﺸﺌﺖ اﻟﻤﺘﻮن اﻻﺳﺎﺳﯿﺔ ﻓﻲ ﺗﻠﻚ اﻟﻤﺠﻼت إﻻ أﻧﮫ ﻋﻠﻰ اﻟﺮﻏﻢ ﻣﻦ دراﺳﺔ أوﺟﮫ اﻟﺘﱠ .ّﻌﺪ اﻷﺧﻼﻗﻲ ُ ﻣﺤﻮره اﻟﺮﺋﯿﺴﻲ اﻟﺒٍ ّ دراﺳﺔ ﺗﻔﺴﯿﺮ ﻣﺴﺘﻘﻞ ّ ﻌﺪ اﻷﺧﻼﻗﻲ ُﻌﺮﯾﻒ ﺑﻤﺎھﯿﺔ اﻷﺧﻼق، اﻟﺒ ﻓﻲ ھﺬه اﻟﻤﻘﺎﻟﺔ، ﺗﻢﱠ اﻟﺘﱠ ﻟﻠ ﻔﺴﯿﺮ وﻟﺰوم ھﺬا ﻣﻦ اﻟﺘﱠ ٍ اﻟﺬي ﯾﺸﻤﻞ اﻟﻘﺮآن اﻟﻜﺮﯾﻢ ﺑﺄﻛﻤﻠﮫ، ﻛﻨﻮع ﺟﺪﯾﺪّﻔﺴﯿﺮ اﻷﺧﻼﻗﻲ ﻘﺮآن اﻟﻜﺮﯾﻢ، وإﻣﻜﺎﻧﯿﺔ اﻟﺘﱠ ، وﻗﺪ أرﯾﺪ اﻟﺘﻮﺻﻞ ًﻔﺴﯿﺮ اﻷﺧﻼﻗﻲ ﻟﻠﻘﺮآن اﻟﻜﺮﯾﻢ ﻣﻤﻜﻨﺎ ﺔ اﻟﺘﻲ ﺗﺠﻌﻞ اﻟﺘﱠ ﻮﻗﻒ ﻋﻠﻰ اﻟﺮﻛﺎﺋﺰ اﻷﺳﺎﺳﯿﱠ اﻟﺘﻔﺴﯿﺮ.ﻛﺬﻟﻚ ﺗﻢ اﻟﺘﱠ ﱠ إﻟﻰ ﻧﺘﯿﺠﺔ ﺣﻮل إﻣﻜﺎﻧﯿﺔ وﺿﺮورة اﻟﺘ ﺔ، ﱠ ﻤﻌﺖ ﻣﻦ اﻟﻘﺮآن اﻟﻜﺮﯾﻢ واﻟﺴﱡﻨ ُﻔﺴﯿﺮ اﻷﺧﻼﻗﻲ ﻣﻦ ﺧﻼل ﺗﺤﻠﯿﻞ اﻟﻤﺪارك اﻟﺘﻲ ﺟ ﺔ اﻷﺧﺮى،. ِ ّ راﺳﺎت اﻟﻌﻠﻤﯿِ ّﺔ واﻟﻤﻌﺎﺻﺮة واﻟﺪ ﱠ ﻘﻠﯿﺪﯾ ﻔﺎﺳﯿﺮ اﻟﺘﱠ ﺑﺎﻹﺿﺎﻓﺔ ﻟﻠﺘﱠ ﱠﻔﺴﯿﺮ اﻷﺧﻼﻗﻲ وﻓﻲ ﺧﻼﺻﺔ اﻟﺒﺤﺚ ﺗﺒﯿﱠﻦ أنﱠ اﻟﺘ ، ﺑﻞ ًﻔﺴﯿﺮ ﻛﺎن ﻣﻤﻜﻨﺎ ﯾﻨﯿﺔ ِّ ﻣﻦ اﻟﺘﱠ ٍﻟﻠﻘﺮآن اﻟﻜﺮﯾﻢ ﻛﻨﻮع ﺟﺪﯾﺪ ﻓﻲ إﯾﺼﺎل اﻟﻘﯿﻢ اﻟﺪً وﺳﯿﻜﻮن ھﺬا اﻟﺘﱠﻔﺴﯿﺮ أﻛﺜﺮ ﻓﺎﻋﻠﯿﺔ وﺗﺄﺛﯿﺮا إﻟﻰ اﻹﻧﺴﺎن واﻟﻤﺠﺘﻤﻊ.