T.C. İSTANBUL SABAHATTİN ZAİM ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TARİH VE MEDENİYET ARAŞTIRMALARI ANABİLİM DALI TARİH VE MEDENİYET ARAŞTIRMALARI BİLİM DALI İSTANBUL’DA OSMANLI DÖNEMİ YAPI KİTÂBELERİNİN HAT SAN‘ATI AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ YÜKSEK LİSANS TEZİ CAVİDE PALA İstanbul ARALIK, 2018 T.C. İSTANBUL SABAHATTİN ZAİM ÜNİVERSİTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ TARİH VE MEDENİYET ARAŞTIRMALARI ANABİLİM DALI TARİH VE MEDENİYET ARAŞTIRMALARI BİLİM DALI İSTANBUL’DA OSMANLI DÖNEMİ YAPI KİTÂBELERİNİN HAT SAN‘ATI AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ YÜKSEK LİSANS TEZİ Cavide PALA Tez Danışmanı Dr. Öğr. Üyesi Ali Rıza ÖZCAN İstanbul ARALIK, 2018 i ii ÖZET OSMANLI DÖNEMİ YAPI KİTÂBELERİNİN HAT SAN‘ATI AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ Cavide PALA Yüksek Lisans, Tarih ve Medeniyet Araştırmaları Tez Danışmanı: Dr. Öğr. Üyesi Ali Rıza Özcan Aralık-2018, 429+XIII Sayfa Bu çalışmanın konusu İstanbul’da Osmanlı dönemi yapı kitabelerinin (inşâ-tamir) hat sanatı cihetinden incelenmesidir. İstanbul’daki sivil, dinî ve kamu yapısı mimârî eserler arasından, sultan, hanım sultan ve paşaların inşâ ettirdiği binâlara âit 99 kitâbe seçilerek değerlendirmeye tâbi tutulmuştur. İnşâ yılı esas alınarak sıralanan kitâbeler hat sanatı açısından değerlendirilirken bu sanatın zaman içindeki seyri de görülmüş olmaktadır. Yazıldığı dönem esas alınarak incelenen kitâbelerde harf anatomisi, istif husûsiyeti değerlendirmeye tâbi tutulmuştur. Selçuklu etkisiyle başlayan yazı husûsiyetlerinin zamanla Osmanlı tarz ve tavrına dönüştüğü verilen örneklerle ortaya konulmuştur. Okunma kolaylığı sağlamak için düz yazı şeklinde yazılan kitâbelerin ayrıca transkripsiyonu yapılmıştır. Arapça ve Farsça olan kitâbelerin anlamları, manzum eser şeklinde olanların vezinleri verilmiştir. Ebced ile târih düşürülen kitâbeler belirtilmiştir. Kronolojik bir yaklaşım ile kitâbelerdeki yazı değerlendirilmeye tâbi tutulurken Türk tarzı yazının oluşum ve gelişim süreci ile beraber“Kur’an Mekke’de nâzil oldu, Mısır’da okundu, İstanbul’da yazıldı”sözünün de Osmanlı yapı kitâbeleri üzerinden gerçekliği görülmüştür. Anahtar Kelimeler: Kitâbe, Hat San‘atı, İstanbul, Osmanlı Devleti iii ABSTRACT THE EVALUATION OF BUILDING INSCRIPTIONS OF OTTOMAN PERIOD IN TERMS OF THE ART OF CALLIGRAPHY Cavide PALA MA Thesis, History and Civilisation Surveys Thesis Advisor: Assit. Prof. Ali Rıza Özcan December-2018, 429+XIII pages The subject of this study is the evaluation of Ottoman period building inscriptions (both construction and repair) in Istanbul in terms of the art of calligraphy. Among civil, religious and public architectural buildings in Istanbul, 99 inscriptions of buildings which were built by sultans, female members of the sultan’s family and pashas, were chosen and studied. The inscriptions were listed according to their year of construction. The transformation of the art of calligraphy over time can be seen when these inscriptions are evaluated. In the inscriptions which were examined on the basis of the written period, anatomy of the letters and their characteristics of design were evaluated. It has been introduced with the examples that the characteristics of the writing that started with the influence of Seljukids were turned into Ottoman style and attitude over time. In order to make it easy to read, inscriptions written in plain text have also been transcribed. The meaning of Arabic and Persian inscriptions and also verse forms of those in the form of poems were given. If the date with ebced was written in an inscription, it was indicated. The inscriptions were evaluated by a chronological approach. With the process of formation and development of the Turkish style writing, the reality of "the Qur'an was alighted in Mecca, read in Egypt, and written in Istanbul" can also be seen through the Ottoman building inscriptions. Key Words: Inscription, Art of Calligraphy, Istanbul, Ottoman Empire iv İÇİNDEKİLER Özet ……………………………………………………………........................ iii Abstract ……………………………………………………………………....... iv İçindekiler …………………………………………………………………….. v Kısaltmalar ………………………………………………………………….. xııı Giriş …………………………………………………………………................ 1 BİRİNCİ BÖLÜM 1. OSMANLI DÖNEMİ İSTANBUL’UNDA KÜLTÜR FAALİYETLERİ VE HAT SANʻATI …………………………………………………………… 4 İKİNCİ BÖLÜM 2.1. HAT SANʻATI ………………………………………………………….. 11 2.1.1. Hat San‘atında Yazı Çeşitleri (Aklâm-ı Sitte) …………………….. 13 2.1.1.1. Muhakkak……………………………………………………..... 13 2.1.1.2. Reyhâni ………………………………………………………... 13 2.1.1.3. Sülüs ……………….………………………………………….. 13 2.1.1.4. Nesih ………………………………………………………........13 2.1.1.5. Tevkî‘ ………………………………………………………….. 14 2.1.1.6. Rikā (Hatt-ı icâze) ……...……………………………………… 14 2.2. Diğer Yazı Çeşitleri ………………………………………………............ 14 2.2.1. Kûfi ...……………………………………………………………….14 2.2.2. Taʻlîk ………………..……………………………………………... 14 2.2.3. Dîvânî ………………………………………………………………. 15 2.2.4. Celî Dîvânî …………………………………………………………. 15 2.2.5 Rik’a ……………………………………………………………….. 15 2.3. Hat San‘atında Malzemeler ………………………………………………. 15 2.4. Hat San‘atında Ekoller ……………………………………………… 17 2.4.1. Şeyh Hamdullah Ekolü ……………………………………………. 17 2.4.2. Ahmed Şemseddin Karahisârî Ekolü ..…………………………….. 18 2.4.3. Hâfız Osman Ekolü ………………...……………………………… 18 v 2.4.4. Mustafa Râkım Efendi Ekolü ………..……………………………. 18 2.4.5. Mahmûd Celâleddin Ekolü ……………………………………..… 19 2.4.6. Yesârîzâde Mustafa İzzet Ekolü …………………………………… 19 2.5. Kitâbeler …………………………………………………………............. 19 2.5.1. Kitâbenin Hazırlanışı ………………………………………………. 24 2.5.2. Kitâbelerin Üzerindeki Padişah Tuğraları …………………………. 25 2.6. Çalışmadaki Kitâbelerde İmzâsı Olan Hattatlar ………………………… 28 2.6.1. Ali bin Sûfî ………………………………………………………… 28 2.6.2. Şeyh Hamdullah …………………………………….......................... 28 2.6.3. Hasan Çelebi ………………………………………………............... 28 2.6.4. Nûri Efendi ……………………………………………..................... 29 2.6.5. Mısrîzâde Ali Üsküdârî …………………………………………….. 29 2.6.6. Derviş Mehmed ………………………………………...................... 29 2.6.7. Sultan III. Ahmed ……………………………………………............ 30 2.6.8. Eğrikapılı Mehmed Râsim Efendi ……………….............................. 30 2.6.9. Beşir Ağa …………………………………………………………... 31 2.6.10. Şeyhülislâm Veliyyüddîn Efendi …………………………………. 31 2.6.11. Yesârîzâde Mustafa İzzet …………………………………………. 32 2.6.12. Sâmi Efendi ……………………………………………………….. 32 2.6.13. Râkım Efendi ……………………………………………………... 33 2.6.14. Mehmed Keşfî Efendi …………………………………………….. 33 2.6.15. Kazasker Mustafa İzzet Efendi …………………………................ 33 2.6.16. Abdülfettah Efendi ……………………………………….............. 34 2.6.17. Mehmed Rifʻat Efendi ……………………………………………. 34 2.6.18. Mehmed Nazîf Efendi …………………………………….............. 35 2.6.19. Derviş Yahya Muhyiddin …………………………………………. 35 2.6.20. Ârif Bey ……………………………………………………........... 35 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM İSTANBUL’DA OSMANLI DÖNEMİ YAPI KİTÂBELERİNİN HAT SANʻATI AÇISINDAN İNCELENMESİ …………………………… 36 • Eyüp Sultan Câmii …………………………………………................. 36 vi 3.1. Eyüp Sultan Câmii İnşâ Kitâbesi ………………………………………… 38 3.2. Eyüp Sultan Câmii Tamir Kitâbesi 1 ………………………...................... 41 3.3. Eyüp Sultan Câmii Tamir Kitâbesi 2 ………………………...................... 45 • Mahmûd Paşa Câmii …………………………………………………. 51 3.4. Mahmûd Paşa Câmii İnşâ Kitâbesi …………………………..................... 52 3.5. Mahmûd Paşa Câmii Tamir Kitâbesi …………………………………….. 54 • Mahmûd Paşa Hamamı …………………………….............................. 58 3.6. Mahmûd Paşa Hamamı İnşâ Kitâbesi ………………………..................... 59 • Fâtih Câmii ……………………………………………………............. 61 3.7. Fâtih Câmii İnşâ Kitâbesi (Orta kısım) …………………………………... 62 3.8. Fâtih Câmii İnşâ Kitâbesi (Sol taraf) ………………………...................... 64 3.9. Fâtih Câmii İnşâ Kitâbesi (Sağ taraf) …………………………................. 67 • Rum Mehmed Paşa Câmii …………………………….......................... 70 3.10. Rum Mehmed Paşa Câmii İnşâ Kitâbesi ……………………………….. 71 • Murâd Paşa Câmii …………………………………………………….. 73 3.11. Murâd Paşa Câmii İnşâ Kitâbesi ………………………………………... 74 • Şeyh Ebu’l-Vefâ Câmii Medresesi ……………………………............. 76 3.12. Şeyh Ebu’l-Vefâ Câmii Medresesi Tamir Kitâbesi …………………….. 77 • Dâvud Paşa Câmii …………………………………………….............. 80 3.13. Dâvud Paşa Câmii İnşâ Kitâbesi ………………………........................... 81 • Dâvud Paşa Çeşmesi ………………………………………………….. 83 3.14. Dâvud Paşa Çeşmesi İnşâ Kitâbesi ……………………………………... 83 • Koca Mustafa Paşa Câmii …………………………………………….. 85 3.15. Koca Mustafa Paşa Câmii İnşâ Kitâbesi ………………………………... 87 3.16. Koca Mustafa Paşa Câmii Tamir Kitâbesi (Sağ taraf) ……...................... 89 3.17. Koca Mustafa Paşa Câmii Tamir Kitâbesi (Orta kısım) ……………….. 93 3.18. Koca Mustafa Paşa Câmii Tamir Kitâbesi (Sol taraf) ………………….. 96 • Fîrûz Ağa Câmii ………………………………………………............ 99 3.19. Fîrûz Ağa Câmii İnşâ Kitâbesi ………………………………………… 100 • Çandarlı İbrahim Paşa Câmii ……………………………….............. 102 3.20. Çandarlı İbrahim Paşa Câmii İnşâ Kitâbesi …………………………… 103 • Bayezid Câmii ……………………………………………………….. 105 vii 3.21. Bayezid Câmii İnşâ Kitâbesi ……………………………………........... 106 • Dizdâriye Câmii ……………………………………………….......... 108 3.22. Dizdâriye Câmii İnşâ Kitâbesi ………………………………………… 109 3.23. Dizdâriye Câmii Tamir Kitâbesi ………………………………………. 111 • Mihrimâh Sultan Câmii ……………………………………………… 113 3.24. Mihrimâh Sultan Câmii İnşâ Kitâbesi ………………………………… 114 • Şehzâde Câmii ……………………………………………………….. 116 3.25. Şehzâde Câmii İnşâ Kitâbesi ………………………………………….. 118 • Hadım İbrahim Paşa Câmii ………………………………….............. 120 3.26. Hadım İbrahim Paşa Câmii İnşâ Kitâbesi …………………................... 121 • Hürrem Sultan Hamamı ……………………………………………... 123 3.27. Hürrem Sultan Hamamı İnşâ Kitâbesi ………………………………… 124 • Şah Sultan Câmii ……………………………………………….......... 127 3.28. Şah Sultan Câmii İnşâ Kitâbesi ……………………………………….. 129 • Sinan Paşa Câmii …………………………………………………….. 130 3.29. Sinan Paşa Câmii İnşâ Kitâbesi ……………………………………….. 131 • Süleymâniye Câmii ………………………………………………….. 132 3.30. Süleymâniye Câmii İnşâ Kitâbesi (Sol taraf) ………………………….. 134 3.31. Süleymâniye Câmii İnşâ Kitâbesi (Orta kısım) ……………………….. 136 3.32. Süleymâniye Câmii İnşâ Kitâbesi (Sağ taraf) …………………………. 138 • Cihângîr Câmii …………………………………………………......... 140 3.33. Cihângîr Câmii Tamir Kitâbesi ……………………………………….. 141 • Büyükçekmece Köprüsü …………………………………………….. 145 3.34. Büyükçekmece Köprüsü İnşâ Kitâbesi 1 ……………………………… 146 3.35. Büyükçekmece Köprüsü İnşâ Kitâbesi 2 ……………………………… 148 • Sokullu Mehmed Paşa Câmii ………………………........................... 150 3.36. Sokullu Mehmed Paşa Câmii İnşâ Kitâbesi ………………………….... 151 • II. Selim Türbesi …………………………………………………….. 153 3.37. II. Selim Türbesi İnşâ Kitâbesi ……………………………................... 154 • Şemsi Paşa Câmii ……………………………………………………. 156 3.38. Şemsi Paşa Câmii İnşâ Kitâbesi ………………………………….......... 157 • Mesih Mehmed Paşa Câmii …………………………………………. 159 viii 3.39. Mesih Mehmed Paşa Câmii İnşâ Kitâbesi ………………….................. 160 • Topkapı Sarayı Zülüflü Baltacılar Koğuşu ………………….............. 164 3.40. Topkapı Sarayı Zülüflü Baltacılar Koğuşu Tamir Kitâbesi …………… 165 3.41. Topkapı Sarayı Zülüflü Baltacılar Koğuşu Teberdâr Odası Tamir Kitâbesi ……………………………………………………………………… 171 • Mimar Sinan Türbesi ………………………………………………... 175 3.42. Mimar Sinan Türbesi İnşâ Kitâbesi …………………………………… 176 • Yeni Câmii ……………………………………………………........... 181 3.43. Yeni Câmii İnşâ Kitâbesi ……………………………………………… 182 • Haseki Hürrem Sultan Câmii ………………………………………... 186 3.44. Haseki Hürrem Sultan Câmii Tamir Kitâbesi …………………………. 187 • I. Ahmed Sebîli ……………………………………………………… 189 3.45. I. Ahmed Sebîli İnşâ Kitâbesi ………………………………………… 190 • Azîz Mahmûd Hüdâyî Çeşmesi ……………………………………... 194 3.46. Azîz Mahmûd Hüdâyî Çeşmesi Tamir Kitâbesi ……………………… 195 • Sultan Ahmed Câmii …………………………………………............ 196 3.47. Sultan Ahmed Câmii İnşâ Kitâbesi 1…………………………………… 198 3.48. Sultan Ahmed Câmii İnşâ Kitâbesi 2 …………………………….......... 204 • Çinili Câmii ………………………………………………………….. 206 3.49. Çinili Câmii İnşâ Kitâbesi 1 …………………………………………… 207 3.50. Çinili Câmii İnşâ Kitâbesi 2 …………………………………………… 210 • Mihrimâh Sultan Çeşmesi ………………………………………….... 213 3.51. Mihrimâh Sultan Çeşmesi İnşâ Kitâbesi ……………………………… 213 • III. Ahmed Kütüphânesi ……………………………………………... 215 3.52. III. Ahmed Kütüphânesi İnşâ Kitâbesi ………………………............... 216 • III. Ahmed Çeşmesi ………………………………………………… 218 3.53. III. Ahmed Çeşmesi İnşâ Kitâbesi …………………………………….. 219 • Draman Câmii ………………………………………………………. 227 3.54. Draman Câmii Tamir Kitâbesi ………………………………………… 228 • Sâliha Sultan Sebîli …………………………………......................... 230 3.55. Sâliha Sultan Sebîli İnşâ Kitâbesi …………………………………….. 231 • Ayasofya Câmii Şadırvanı …………………………………………... 235 ix 3.56. Ayasofya Câmii Şadırvanı İnşâ Kitâbesi ……………………………… 236 3.57. Ayasofya Câmii Şadırvanı İç Kısım İnşâ Kitâbesi ……………………. 241 • Fâtih Kütüphânesi ………………………………………………….. 249 3.58. Fâtih Kütüphânesi İnşâ Kitâbesi ………………………………………. 250 • Ayasofya İmâreti ……………………………………………………. 254 3.59. Ayasofya İmâreti İnşâ Kitâbesi 1 ……………………………………… 255 3.60. Ayasofya İmâreti İnşâ Kitâbesi 2 ……………………………………… 259 • Kalenderhâne Câmii …………………………………………............. 264 3.61. Kalenderhâne Câmii Tamir Kitâbesi 1 ………………………............... 265 3.62. Kalenderhâne Câmii Tamir Kitâbesi 2 ……………………………….. 269 • Zevkî Kadın Sıbyan Mektebi ………………………………………... 272 3.63. Zevkî Kadın Sıbyan Mektebi İnşâ Kitâbesi …………………………… 272 • Ayazma Câmii ………………………………………….................... 276 3.64. Ayazma Câmii İnşâ Kitâbesi ………………………………………….. 277 • Mihrimâh Sultan Câmii Güneş Saati ………………………………… 279 3.65. Mihrimâh Sultan Câmii Güneş Saati İnşâ Kitâbesi …………………… 280 • Zeynep Sultan Câmii ………………………………………………… 282 3.66. Zeynep Sultan Camii İnşâ Kitâbesi ……………………………………. 283 • Beylerbeyi Câmii ……………………………………………………. 284 3.67. Beylerbeyi Câmii İnşâ Kitâbesi ………………………………………. 286 • I.Abdülhamîd Medresesi ………………………………..................... 289 3.68. I.Abdülhamîd Medresesi İnşâ Kitâbesi ……………………………….. 290 • Lâleli Câmii ……………………………………………….................. 294 3.69. Lâleli Câmii Tamir Kitâbesi …………………………………………... 295 • III. Selim Nişan Taşı ………………………………………................ 297 3.70. III. Selim Nişan Taşı İnşâ Kitâbesi ……………………………………. 298 • Aynalı Kavak Kasrı …………………………………………….......... 302 3.71. Aynalı Kavak Kasrı İnşâ Kitâbesi ……………………………………... 303 • Topkapı Sarayı Kubbealtı …………………………………………… 307 3.72. Topkapı Sarayı Kubbealtı Tamir Kitâbesi (Sağ taraf) ………………… 308 3.73. Topkapı Sarayı Kubbealtı Tamir Kitâbesi (Sol taraf) ……………......... 314 • Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyûn …………………………………... 320 x 3.74. Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyûn Tamir Kitâbesi ………………......... 321 • Mihrişah Vâlide Sultan Sebîli ……………………………………….. 324 3.75. Mihrişah Vâlide Sultan Sebîli İnşâ Kitâbesi …………………............... 325 • Nureddin Cerrâhî Dergâhı …………………………………................ 329 3.76. Nureddin Cerrâhî Dergâhı İnşâ Kitâbesi ………………………………. 330 3.77. Nureddin Cerrâhî Dergâhı Tamir Kitâbesi ……………………………. 332 • Selîmiye Câmii ……………………………………………………… 335 3.78. Selîmiye Câmii İnşâ Kitâbesi ……………………………………......... 336 • Yeni Câmii Muvakkithânesi …………………………………............ 338 3.79. Yeni Câmii Muvakkithânesi İnşâ Kitâbesi ……………………………. 339 • İstanbul Müftülüğü …………………………………………….......... 342 3.80. İstanbul Müftülüğü Tamir Kitabesi 1 …………………………………. 343 3.81. İstanbul Müftülüğü Tamir Kitâbesi 2 …………………………………. 347 3.82. İstanbul Müftülüğü (Kütüphâne) İnşâ Kitâbesi ……………….............. 349 • Darphâne-i Âmire ……………………………………………............ 351 3.83. Darphâne-i Âmire Tamir Kitâbesi ……………………………….......... 351 • Bâb-ı Âli …………………………………………………………….. 354 3.84. Bâb-ı Âli Tamir Kitâbesi ……………………………………………… 354 • Harbiye Mektebi ……………………………………………………… 359 3.85. Harbiye Mektebi Tamir Kitâbesi ……………………………………… 360 • Fâtih Sultan Mehmed Çeşmesi ……………………………................ 362 3.86. Fâtih Sultan Mehmed Çeşmesi Tamir Kitâbesi ………………….......... 363 • Yenikapı Mevlevîhânesi ………………………………………........... 367 3.87. Yenikapı Mevlevîhânesi Tamir Kitâbesi ……………………………… 368 • Yenikapı Mevlevîhâne Muvakkithânesi ……………………….......... 371 3.88. Yenikapı Mevlevîhâne Muvakkithânesi İnşâ Kitâbesi ………………... 372 • Yenikapı Mevlevihâne Kütüphanesi ………………………………… 374 3.89. Yenikapı Mevlevihâne Kütüphanesi İnşâ Kitâbesi …………………… 375 • Kuleli Kışlası …………………………………………………........... 378 3.90. Kuleli Kışlası Tamir Kitâbesi …………………………………………. 379 • Ayasofya Câmii ………………………………………………............ 381 3.91. Ayasofya Câmii Tamir Kitâbesi ………………………………………. 382 xi • Gümüşsuyu Kışlası ……………………………………….................. 384 3.92. Gümüşsuyu Kışlası İnşâ Kitâbesi …………………………………….. 384 • Azîz Mahmûd Hüdâyî Câmii ………………………………………... 387 3.93. Azîz Mahmûd Hüdâyî Câmii Tamir Kitâbesi …………………………. 388 • Yahyâ Efendi Dergâhı ……………………………………………….. 391 3.94. Yahyâ Efendi Dergâhı Tamir Kitâbesi 1 ……………………………… 392 3.95. Yahyâ Efendi Dergâhı Tamir Kitâbesi 2 ……………………………… 395 • Özbekler Tekkesi ……………………………………………………. 396 3.96. Özbekler Tekkesi Tamir Kitâbesi …………………………………….. 397 • Yıldız Saat Kulesi …………………………………………………… 400 3.97. Yıldız Saat Kulesi İnşâ Kitâbesi ………………………………………. 401 • Sarıyer Karakolhânesi ………………………………………………. 403 3.98. Sarıyer Karakolhânesi İnşâ Kitâbesi ………………………………….. 403 • Kapalıçarşı ……………………………………………………........... 405 3.99. Kapalıçarşı Nuruosmâniye Kapısı Tamir Kitâbesi ………………......... 407 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM DEĞERLENDİRME VE SONUÇ ………………………………….......... 409 KAYNAKÇA …………………………………………………………......... 415 EK İSTANBUL’DA OSMANLI DÖNEMİ YAPI KİTÂBELERİNİN (ÇALIŞMAMIZDAKİ) TABLOSU ………………………………………… 424 xii KISALTMALAR A.g.e. Adı geçen eser A.g.m. Adı geçen makale A.Ş. Anonim Şirketi C. Cilt cm. Santimetre Çev. Çeviren Edit. Editör Edit. Editör H. Hicrî Haz. Hazırlayan IRCICA İslâm Tarih San’at ve Kültür Araştırma Merkezi İBB İstanbul Büyükşehir Belediyesi İSKİ İstanbul Su Kanalizasyon İdaresi m. Metre M. Milâdî MEB Millî Eğitim Bakanlığı nr. Numara ö. Ölüm tarihi s. Sayfa T.C. Türkiye Cumhuriyeti TDVY Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları TTOK Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu VGM Vakıflar Genel Müdürlüğü Yay. Yayınları YKY Yapı Kredi Yayınları xiii GİRİŞ Bu çalışmada, İstanbul’da Osmanlı dönemi yapı kitâbelerinin (inşâ-tamir) hat sanʻatı açısından değerlendirmesi yapılmıştır. Kitâbeler, umumiyetle târihî vesika olarak değerlendirilmiş, edebî cihetten incelenmiş olmalarına rağmen hat sanʻatı çerçevesinde değerlendirilmeye tâbi tutulmamış olmaları sebebiyle bu çalışmaya konu olmuştur. Her milletin kendine mahsus kitâbesi vardır, İstanbul’da daha önce hayat sürmüş medeniyetlerin de kitâbesi bulunmaktadır. Kitâbeler, ihtivâ ettikleri malûmat ile birlikte estetik yönleriyle de târihî birer vesîka mâhiyetindedirler. Bu kitâbelerle, o milletin iktisâdî, siyâsî, ilmî, kültürel ve sanatsal seviyeleri takip edilebildiği gibi sürdürdükleri hayat hakkında çok önemli bilgilere de ulaşılmaktadır. İstanbul, fetihle beraber Osmanlı Devleti’nin başkenti olmuş ve cumhuriyetin ilânına kadar geçen 470 yıl süresince inşâ edilen sayısız mimârî eserin bünyesinde kitâbeleri barındırarak dünyada İslam Medeniyeti’nin tasavvur, tahayyül ve hakîkatlerinin yaşandığı ve sergilendiği nâdir şehirlerden biri olmuştur. Telkîn, ihtar ve hatırlatma gibi fonksiyonları vâsıtasıyla üzerinde âyet ve hadis yazılı olan kitâbeler ile müslümanca yaşamanın esasları yaşayan halka sürekli hatırlatılmıştır. Çalışmaya konu olan kitâbeler, Osmanlı döneminde inşâ edilen mimârî eserlerden, sultan, hanım sultan ve paşaların inşâ ettirdiği yapılardaki kitâbelerden seçilmiştir. Seçilen kitâbeler dinî yapılara (câmi, türbe, tekke, dergâh), eğitim-öğretim müesseselerine (medrese, mektep, kütüphâne), askerî yapılara (kışla), su tesislerine (hamam, sebîl, çeşme, şadırvan) ve kamu yapılarına (köprü, kule, karakol, muvakkithâne, nişan taşı) ait inşâ ve tamir kitâbelerinden oluşmaktadır. Yapılar, inşâ târihleri esas alınarak sıralanmış, tamir târihi farklı olmasına rağmen aynı yapıya ait kitâbeler ard arda getirilmiştir. Böylelikle, kitâbelerdeki yazıların dönemlerine göre geçirdikleri değişimin görülmesi de sağlanmaya çalışılmıştır. İdâre şeklinde kayıt sisteminin esas olduğu ve alınan her karârın kaydedildiği Osmanlı Devleti’nde, her milletin târih ve kültür kaydının olması gerekliliği 1 bilinciyle “Hazine-i Evrâk” adı verilen teşkilât kurulmuş, devr-i Osmânî’de; hükümrân olduğu topraklar üzerindeki kırka yakın bağımsız memleket ile beraber tüm dünyanın sorularına cevap verecek mâhiyette kayıtlar tutulmuştur. İnşâ edilen mimârî esere dâir yazışmalar ve kararlar Hazine-i Evrak kurumunun ilgili dairesinde muhâfaza edilirken mimârî eserin üzerine de inşâ, tecdid, tamir, tevsî faaliyetleriyle alakalı kitâbe konularak esere dâir künye oluşturulmuştur. Kitâbeler, inşâ, tecdid, tamir, tevsî faaliyetleriyle alâkalı hususları hâvî malûmâtı deruhte ederken inşâ edilen dönemin hattatları tarafından yazılmış olması sebebiyle hat sanatı eseri olma vasfınını da kazanmıştır. Diğer yandan, yazılan malûmatın edebî dille yazılması, üzerine ebced ile târih düşürülmesi kitâbeyi çok yönlü bir sanat eseri kılmıştır. Çalışmamızda ilk olarak Osmanlı dönemi yapı kitâbelerinden bânilerinin sultan, hanım sultan ve paşa olduğu, farklı türde ve farklı târihlerde inşâ edilmiş olan mimârî eserler arasından seçilen kitâbeler yerinde görülerek fotoğraflandı. Bazı fotoğraflar kaynaklardan temin edildi. Kitâbeler, seçilen mimârî eser hakkında malûmât verildikten sonra kitâbesinin nerede bulunduğunu gösteren fotoğraf ilâvesiyle beraber “Kitâbenin Yeri, Metni, Okunuşu, Anlamı, Yazı Türü, Hattatı, Târih Kaydı, Dili ve Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi” şeklinde sıralanan kriterlere göre incelendi. Çalışma, girişten sonra dört bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde; Osmanlı döneminde İstanbul’da hat sanʻatı değerlendirilmiş ve fethi müteakip İstanbul’da yaşanan kültürel gelişmelere değinilmiştir. İkinci bölümde; yazı sanʻatı, Osmanlı yazı sanʻatında ekoller, kitâbeler ve mimârî eserlerdeki kitâbeler anlatılmıştır. Tuğra konusuna değinilmiş, bir dönem hususiyeti olarak başlayan kitâbelerin üzerine tuğra konulması geleneği işlenmiştir. Akabinde çalışmamıza konu olan kitâbelerdeki yazı çeşitleri izah edilmiş, seçilen kitâbelerde imzası bulunan hattatlar hakkında malûmât verilmiştir. Üçüncü bölümde ise seçilen kitâbenin ait olduğu mimârî eser hakkında malûmat verilerek, kitâbe; yukarıda belirtilen kriterlere göre değerlendirilmiş, hat sanʻatı kāideleri çerçevesinde yazının istif husûsiyetleri takip edilerek “Yazının Hat Sanʻatı Açısından Değerlendirilmesi” başlığı altında incelenmiştir. Bu kısımda mimârî eserin fotoğrafıyla beraber kitâbenin detaylı fotoğrafı verilmiştir. Dördüncü 2 bölümde ise İstanbul’da Osmanlı dönemi yapı kitâbelerindeki yazıların husûsiyetleri ve yazıda görülen tekâmül değerlendirmeye tâbi tutulmuştur. Bu çalışmada, İstanbul’da, Osmanlı döneminde (1453-1923) sultan, hanım sultan ve paşaların inşâ ettirdikleri arasından seçilen 76 adet mimârî esere ait 99 kitâbe incelemeye tâbi tutulmuştur. III. Ahmed Çeşmesi, I. Ahmed Sebîli gibi her tarafı kitâbeyle çevrili olan mimârî eserlerdeki kitâbeler, tek kitâbe mütâlaa edilerek tetkîke konu olmuştur. Kitâbeler, hat sanʻatı açısından değerlendirmeye tâbi tutulmuş ve yazıldıkları yazı çeşidi (celî sülüs, celî taʻlîk, celî rikʻa, celî nesih) nokta-i nazarından dönemi esas alınarak incelenmiştir. 3 BİRİNCİ BÖLÜM 1. OSMANLI DÖNEMİ İSTANBUL’UNDA KÜLTÜR FAALİYETLERİ VE HAT SANʻATI Bizans İmparatorluğu’nun başkenti olan İstanbul, bu fonksiyonunu imparatorluğun küçük devletlere bölündüğü 1204-1261 döneminde kaybetmişti.1 1300’lerde Osmanlı Beyliği kurulduğunda Bizans’ın kontrolü altında olan topraklar, Balkanlar’da Trakya’nın, Anadolu’da da Bithynia’nın ötesine geçmiyordu. Hâsılı, İstanbul haylidir imparatorluk merkezi olmaktan çıkmış, nüfusu azalmış ve âdeta köy hüviyetine bürünmüştü.2 Osmanlılar, Anadolu’da ve Rumeli’de kurmuş oldukları imparatorluğun yaşayabilmesi için İstanbul’un mutlaka alınması gerektiğini anlamış ve bunun için daha Sultan I. Bayezid devrinde (1385-1402) teşebbüslere başlayıp ancak 1453 senesinde Sultan II. Mehmed tarafından gerçekleştirilebilmiştir. Babasının ve dedelerinin giriştikleri bu büyük ve cür’etli teşebbüsü gerçekleştirme azmine “feleni‘me’l-emîru…” “ne kutlu komutan”3 müjdesi yüksek bir motivasyon unsuru olmuş ve neticede İstanbul artık payitaht olarak Osmanlı ülkelerinin merkezi hâline gelmiştir.4 Bu şehri fetihle şereflenmek arzusunda olan Fâtih; sürûr, gurur, teferruh gibi beşerî hengâmın tesîrine kapılmadan, zaptettiği şehirde, böylesi bir düğümü çözen elin kendi eli olmasından duyduğu memnuniyetle ilk Cuma namazını Ayasofya’da kılmıştır. Fâtih’in, Akşemseddin Hazretleri’nin dest-i irfânında işlenmiş maneviyâtı, Molla Zeyrek, Molla Hüsrev, Molla Lutfi, Ali Kuşçu gibi devrin en önemli âlimlerinin tedrîsinde bulunmuşluğu, İstanbul’u dünyanın yeni merkezi 1 Halil İnalcık, “Fatih, Fetih ve İstanbul’un Yeniden İnşası”, Dünya Kenti İstanbul, (İstanbul: TarihVakfı Yayını, 1996), 22. 2 A.g.m., 22. 3 “Letüftehanne’l-Kostantiniyye feleniʻme’l-emîrü emîrühâ veleniʻme’l-ceyşü zâlike’l- ceyş” “İstanbul mutlaka fethedilecektir. Onu fetheden komutan ne kutlu komutan; o ordu ne kutlu ordudur.” Ahmed b. Hanbel, Müsned, IV, 335; Buhârî, et-Târîhu’l-Kebîr, I (İkinci Kısım), 81. 4 Sâmiha Ayverdi, Edebî ve Mânevî Dünyâsı İçinde Fâtih, (İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayını, 1990), 116. 4 olarak yeniden îmar etmesine, yeni bir iskân politikası ve yeni bir eğitim anlayışı oluşturma konusunda kararlar vermesine yetkin kılmıştı.5 İstanbul’daki Fâtih Külliyesi bu niyetlere mâtuf ilk hamlesidir. Uyguladığı iskân politikasıyla her türlü mezhepten insanın kente yerleşmesinin ve geçiminin temini için gereken alt yapı tedbirlerini6 almış ve Osmanlı şehircilik geleneğine uygun planlı bir şehir inşâ etmiştir. İlk olarak Ayasofya Câmii ile alt yapı tesisleri kurulmuş sonrasında kendi adına câmi, imâret, hastane, sıbyan mektebi, tabhâne, medrese ve kütüphâneden oluşan külliyeyi, 641 dükkândan oluşan Kapalıçarşı’yı, su tesisleri yaptırıp Kırkçeşme’yi inşâ ettirmiş, sultanlarla beraber hanım sultanlar, vezirler, paşalar bu anlayışa hizmet etme yarışında şehre sayısız eserler bırakmışlardır. İnkârı pek de kābil olmayan bir evrenselliğe sahip olan İstanbul, antik dünyanın en büyük pagan imparatorluğunun başkenti olduğu gibi, Hristiyan inanca dönüşümün de idâre merkezi olmuş ve ilk Hristiyan imparatorluk burada kurulmuş, ancak, fetihle yeniçağa en büyük İslâm devletinin başkenti olarak girmiştir. Târihi, coğrafyasıyla belirlenmiş bu şehir, fetihle cihân devletine dönüşürken, bu süreçte İstanbul’un fâtihinin eğitim ve ilme verdiği büyük önem ve bu konudaki şahsî alâkası bilinen bir mevzûdur. Osmanlı İstanbul’unun ilk âbidevî yapısı İstanbul’un tepelerinden ilkine yapılmış ve mimârî olarak İstanbul ufuklarını tezyîn eden silüetin temel taşı atılmıştır.7 Fâtih Külliyesi, mimârî heybet ve cesâmet noktasından Osmanlı Devleti’nin birbuçuk asırlık târihinde en büyük, dinî, ilmî ve sosyal hizmetlerin idâmesi cihetinden en şumüllü merkezidir.8 Sahn-ı Seman veya Sahn Medreseleri olarak bilinen bu merkezin içinde olan medreseler ilim ve eğitim târihi açısından çok önemli öğelerdir.9 Fâtih, pâyitahtını “dârü’l-ilim” yapmak için 5 Oluş Arık, “Osmanlı Mimarisinin Gelişimine Genel Bakış”, Osmanlı, (Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999), C. 10, 110. 6 İnalcık, “Fatih, Fetih ve İstanbul’un Yeniden İnşası”, 31. 7 Ekmeleddin İhsanoğlu, “Fâtih Külliyesi Medreseleri Ne değildi! Târih Yazıcılığı Bakımından Tenkit ve Değerlendirme Denemesi”, İstanbul Armağanı, (İstanbul: İBB Kültür İşleri Daire Başkanlığı Yayını,1995), 105. 8 A.g.m., 105. 9 A.g.m., 105. 5 bu medreseleri inşâ ettirmiş10 ve bu gelenek sultanlar, hanım sultanlar, paşalar tarafından devam ettirilmeye çalışılmıştır. Ekrem Hakkı Ayverdi ve Ömer Lütfi Barkan, fetihten sonra İstanbul’un imparatorluğun başkenti olarak ne şekilde hazırlandığını “Fâtih’in cihanşümul bir imparatorluk kurmak için, sistemli bir şekilde yaptığı muhârebeleri kazanmak yolunda sarfettiği gayret, hüner ve teşkilatçılık ile beraber devletin tüm varlıklarını seferber ederek “hüner bir şehir bünyâd eylemektir- reaya kalbin âbâd eylemektir” beytinde karşılığını bulan bir anlayış ve davranışla bu mesele ile meşgul olunmuştur11 şeklinde açıklamaktadırlar. İstanbul için Fâtih Dönemi her açıdan çok büyük bir önem arzetmektedir. Şehir planlamacılığı ile beraber mimârî, bilim ve diğer sanatlar bu dönemde uygulanan tedbir, teşvik ve uygulamalarla istikāmet almış, geleceğe de yön vermiştir. Bu dönemin hat sanatımız açısından da önemi vardır. Ali Sûfî, Abdullah, Muhyiddîn Amâsî, Celâl Amâsî, Şeyh Hamdullah, Mustafa Dede, Ahmed Karahisârî hat sanatının “Yedi Üstâdı” kabul edilmiş daha sonraki dönemlerin hattatları da Fâtih devri hattatlarından feyz almışlardır. Amasya’da şehzâdeliği esnâsında, kendisinden yazı öğrenen ve aynı zamanda onu himâye eden Sultan II. Bayezid’in teşvîkiyle sarayın hazinesindeki Yakut’a ait eserleri estetik bir tetkîkāta tâbi tutarak bu yazılardaki en câzip şekilleri seçen Şeyh Hamdullah, kendi estetik zevkini de bunlara ekleyerek “şeyh uslûbunu” oluşturmuş ve böylelikle Osmanlı hat sanʻatının temelini oluşturan dönemi başlatmıştır.12 İstanbul’un fethini müteâkib devlet yönetimi de bu kente taşınınca bilim, sanat ve kültür alanındaki gelişmeler kısa zamanda bu şehri Türk ve İslâm medeniyetinin merkezi hâline getirmiştir.13 Öyle ki, Osmanlı sultanlarının âdeta yarışırcasına Osmanlı mimârîsi anlayışının da ortaya konularak inşâ ettirdikleri külliyeler ile şehir birbirinden güzel eserlerle donatılırken hattatların 10 A.g.e., 108. 11 H. Fahrünnisa (Ensari) Kara ve Esra Ertuğrul, Osmanlı Dönemi’nde İstanbul’u Planlama Süreci, Kültür Başkenti İstanbul, (İstanbul: Türk Kültürüne Hizmet Vakfı, 2010), 180. 12 Abdülhamit Tüfekçioğlu, “Osmanlı Döneminde Hat Sanatı” , Osmanlı, (Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999), C. 11, 45. 13 Hüsrev Subaşı, “Hattat Osmanlı Padişahları”, Osmanlı, (Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999), C.11, 53. 6 bu eserler için yazmış oldukları kitâbeler ile“Kur’an Mekke’de nâzil oldu, Mısır’da okundu, İstanbul’da yazıldı” sözü te’kîd edilmiştir. Hat târihi kaynaklarının hattatlıkla alâkalarından bahsettiği Sultan II. Murad, Şeyh Hamdullah’ın talebesi II. Bayezid, Kānûnî Sultan Süleyman, Sultan III. Murad, Sultan IV. Murad, Sultan II. Süleyman, Sultan II. Mustafa, Sultan III. Ahmed, Sultan III. Selîm, Sultan II. Mahmûd, Sultan Abdülmecid, Sultan Abdülazîz hattatları himâye ve teşvîk etmişler, kendileri de bizzat bu sanata intisâb ederek onların yanında yer almışlardır.14 Devr-i saltanatlarında yaptırdıkları mimârî eserlere de yazılar yazmış olan bu hattat padişahların Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphânesi, Türk İslâm Eserleri Müzesi, Türk Vakıf Hat Sanatları Müzesi’nde kayıtlı eserleri bulunmaktadır. Sultan II. Mahmûd’un yazdığı, Türk Vakıf Hat Sanatları Müzesi’nde kayıtlı 1253/1837 târihli celî sülüs besmele; 14 A.g.m., 53-59. 7 Sultan Abdülmecid’in yazdığı, Türk Vakıf Hat Sanatları Müzesi’nde kayıtlı celî sülüs âyet-i kerîme; Sultan IV. Murad’ın yazdığı, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphânesi’nde kayıtlı celî taʻlîk eser; 8 Sultan III. Mustafa’nın yazdığı, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphânesi’nde kayıtlı celî taʻlîk eser; Sultan II. Abdülhamid’in yazdığı, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphânesi’nde kayıtlı celî sülüs eser; 9 Sultan III. Ahmed’in yazdığı, Topkapı Sarayı Mukaddes Emanetler Dâiresi kapı üzerinde taşa hâkkolunmuş Kelime-i Tevhîd. Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi hat sanatıyla beraber mûsiki, şiir gibi sanatın birçok dalında eser vermiş olan Osmanlı Sultanları her biri kendi döneminde olmak üzere nice eserler vermiş ve hâmîlikleriyle de nice sanatkârın yetişmesine ve eserler üretmesine vesîle olmuşlardır. İstanbul’da bir pâyitaht sanatı olarak icrâ edilegelmiş olan hat sanatının dünya üzerinde en iyi icrâ edildiği yer, bu yüksek alâkanın yanı sıra usta-çırak ilişkisine dayanan geleneğinin muhâfazası sebebiyle hâlen İstanbul’dur.15 Ayrıca bu şehir, mimârî şaheserlerin inşâ edildiği, yüksek düzeyde ilmî eserlerin telif edildiği bir şehir olmuştur. 15 A.g.m., 53. 10 İKİNCİ BÖLÜM 2.1. HAT SANʻATI “Hat”, Arapça bir kelime olup sözlükte doğru yol, birçok noktanın birleşmesinden meydana gelen çizgi, yazı anlamlarına gelmektedir.16 İslâm kültüründe “hüsn-i hat” “güzel yazı” mânâsında olup sadece İslâm yazıları için kullanılmıştır.17 Arabistan’da doğmuş olmakla birlikte zaman içinde İslâmiyetin yayılmasıyla Atlas Okyanusu’ndan Malezya adalarına kadar çok geniş bir coğrafyada yaşayan Müslümanlar tarafından benimsenmiş ve Latin yazısından sonra en çok kullanılan yazı olmuştur.18 Arâmî asıllı Nabatî yazı Arap yazısının kökenini teşkîl etmektedir. Bugüne intikal eden binâ harâbeleri ve kitâbelerinden ileri seviyede bir medeniyete mensup oldukları anlaşılan Nabatîlerin M.Ö. 4. yüzyıldaki kitâbelerinin yazılarının Hz. Peygamber’in dünyâya gelmesinden daha önceki döneme ait Arapça kitâbelerdeki yazılara benzerliği Arap yazısının Nabatî yazısından oluştuğunu göstermektedir.19 Nabat yazısının “cezm ve meşk” diye adlandırılan iki üslûbu vardır. Bu iki üslûp İslâmiyet’ten sonra devam eden yıllar içerisinde güzelleşerek sanat yazısı seviyesine yükselmiş, meşk tarzı, yuvarlak ve yumusak karakterinden dolayı cezm tarzına göre daha fazla tercih edilmistir.20 İslamiyet’in ilk dönemlerinde çok az kişi tarafından kullanıldığı halde, oluşan ve gelişen dinî motivasyona uygun bir yazı da gelişme sürecine girdi. Kur’an-ı Kerim’in Mekke’de nâzil olmaya başladığı zamanlarda, sonraları adına “kûfî” denilen yazı çeşidi yaygın olarak kullanılmakta idi.21 Cesâmeti, bu yazıyı Kur’an yazmaya uygun kılmamaktadır. İbn Mukle adına “nesih” denilen ve hızlı yazılabilen bir yazı çeşidini 16 Muhittin Serin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar, (İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 1999), 17. 17 A.g.e., 17. 18 Ali Alparslan, Hat ve Tezhip Sanatı, (İstanbul, Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2009), 27. 19 A.g.e., 27-28. 20 M. Uğur Derman, “Hat”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul, TDVY, 1997), C. 16, 427-428. 21 Tahsin Hancıoğlu, “Konya’daki Selçuklu Çini Dekorasyonunda Yazı Sanatı” (Yayınlanmamış Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi, 1986), 10. 11 geliştirerek ortaya koydu. Sonrasında İbn-i Bevvab (ö.413/1022) sülüs yazıyı tekâmül ettirerek gelişimini sağlamıştır.22 Arap yazı sanatında üstün bir yeri olan Yâkût-el Mustaʻsımî (ö.698/1298) kendi devrine kadar geliştirilmiş ve denenmiş yazıları toplayarak kendi yazı târihinin en önemli teşebbüslerinden birini yapmış ve “Aklâm- ı sitte” yi oluşturmuştur. Bunlar; nesih, sülüs, reyhanî, muhakkak, tevkîʻ ve rikādır.23 İslâm’ın doğuşuyla beraber bu dinin öğretilmesi, vahyin kaydedilmesi, korunması ve yayılması gerekliliği yazının önemini daha da arttırmıştır. Hicrî I. ve II. asırlarda yazı şeklen ve imlâ yönüyle, diğer cihetten estetik yönüyle tekâmül arzetmiş ve İslâm sanatlarının önemli dallarından biri olmuştur.24 “Güzel olan ne varsa güzel sunulmalıdır” anlayışıyla Kur’an’ı, Hâlık’ın kelâmına yakışacak letâfet ve estetik dâhilinde yazma konusunda gösterilen gayret ve titizlik yazının sanat yazısı seviyesine yükselmesini sağlamıştır.25 Yazının insan için ehemmiyet ve elzemiyyetine, onun kutsî olduğuna26 dâir pek çok âyet ve hadis vardır. Allah’ın insanlığa ilk hitâbı “oku” ve “yaz” emridir. “Rabbinin adıyla oku. O, insanı bir kan pıhtısından yarattı. O keremine nihâyet olmayan rabbinin adıyla oku ki O, kalemle yazmayı, bu vâsıta ile insana bilmediğini öğretti” (Alak Sûresi 1-5), “Hiçbir kâtip Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan geri durmasın, yazsın” (Bakara Sûresi 282). Bu âyetlerde yazının önemi ortaya konulurken diğer taraftan da kutsiyeti vurgulanmıştır. Bu durum müslümanların askerî, iktisâdî, siyâsî başarılarını ilim ve sanat sahalarında da göstermeleri için itici bir güç olmuş ve en yüksek medeniyet seviyesine ulaşmışlardır. Hat sanʻatı, Osmanlı devrinde estetik kudret ve zirvede kalış müddetiyle en üst mertebelere erişmiş, “Türk Hat San‘atı” adıyla anılacak bir kimlik kazanmıştır.27 Osmanlılar’ın ilk yüzelli yılında tahtta olan hükümdarların hat sanatına ilgisine dâir malûmat olmamakla birlikte İstanbul’un fâtihi Sultan II. Mehmed’in yazma kitaba verdiği ehemmiyet ve oğlu Şehzâde Bayezid’in Amasya’da 22 Derman, “Hat”, 427-428. 23 A.g.m., 427-428. 24 Serin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar, 17. 25 A.g.e., 18. 26 Derman, İslâm Kültür Mirâsında Hat San’atı, (İstanbul, IRCICA, 1992), 15. 27 Derman, “Osmanlı Türklerinde Hat Sanatı”, Osmanlı, (Ankara: Yeni Türkiye Yayınları,1999), C. 11, 20. 12 vâli iken “geleceğin hat dehâsı” Şeyh Hamdullah’a babasının kütüphânesi için kitap yazdırdığı bilinmektedir.28 Tahmînen 1485 yılında ibadet yalnızlığına çekilen Şeyh Hamdullah daha önce Abbâsî devri anlayışına bağlı olan aklâm-ı sitte tavrını “Şeyh tavrındaki aklâm-ı sitte” ye tebdîl eyleyerek “Türk Hat Sanʻatı’nın pîri” mertebesine yükselmiştir.29 2.1.1. HAT SAN‘ATINDA YAZI ÇEŞİTLERİ (Aklâm-ı Sitte) 2.1.1.1. MUHAKKAK: İsbat olunmuş, doğruluğu anlaşılmış anlamına gelen muhakkak XVI. yüzyıla kadar mîmârî eserlerde kullanılmıştır. Sülüs kalemi kadar kalem kalınlığında olduğu halde muhakkak yazıda harfler büyük ve yayılma istidadındadır. Büyük boy Kur’an-ı Kerîmler bu yazıyla yazılmıştır.30 2.1.1.2. REYHÂNİ: Muhakkak denilen yazı çeşidine tâbi olarak onun özelliklerinde, fakat nesih yazıda olduğu gibi küçük ve ince yazılan bir yazı çeşididir. Mushaf ve kitap yazımında kullanılmıştır. Yâkut Musta’simî tarafından en üst seviyesine getirilmiştir.31 2.1.1.3. SÜLÜS: Hat nev’ileri arasında en fazla kullanılmış olan yazı çeşididir.32 Lügat manası üçte bir demek olan yazıda umûmiyetle kalem ağzı 3 mm. genişliğindedir. Ümmü’l-hutût (yazıların anası) kabul edilen sülüs anʻanevî yazı öğreniminde ilk öğrenilen yazı çeşididir. Harflerin üçte ikisi düz, üçte biri yuvarlak olduğu için bu adı almıştır.33 2.1.1.4. NESİH: Bu yazı çeşidinde kalem kalınlığı sülüs yazının yani 1 mm. kadardır. Lügatte bir şeyin hükmünü iptal eden, ortadan kaldıran manasına gelen 28 A.g.m., 20-21. 29 A.g.m., 21. 30 A.g.e., 82. 31 A.g.e., 82. 32 Serin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar, 73. 33 Mahmud Bedreddin Yazır, Kalem Güzeli, (Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1981), 78. 13 nesih34 sülüsle beraber en çok kullanılan yazı çeşididir. Genellikle Kur’an-ı Kerîm’lerin ve kitapların yazımında kullanıldığı için kitap yazısı olarak da bilinir.35 2.1.1.5. TEVKΑ: Tevkî‘ yazısı, sülüs yazının kurallarına tâbidir. Padişaha ait belgelerin yazımında kullanılırken sonraları yerini Dîvânî yazıya bırakmıştır. Sülüsten temyiz edeceğimiz yönleri harf boylarının daha kısa, çanakların ise daha küçük ve kıvrak oluşudur. Yazının en mümeyyiz vasfı birleşmeyen harflerin birleşmesidir.36 2.1.1.6. RİKĀ‘: Tevkî‘ yazının ince kalemle yazılanıdır. Umûmiyetle harflerin birbirine bitişik olmasından dolayı hızlı yazılmaya elverişlidir. İran’da Ta‘lîk yazısı İran’da, dîvânî yazı çeşidi de Osmanlı’da ihdâs olup gelişene kadar bu yazı kullanılagelmiştir. İlmiye icâzetnâmelerinin bu yazı çeşidi ile yazılması sebebiyle hatt-ı icâze adı da verilmiştir. Bu yazı çeşidine karakter kazandıran Ebû Ali İbn Mukle’dir.37 2.2. DİĞER YAZI ÇEŞİTLERİ 2.2.2. KÛFÎ: Kûfî yazı, düz ve yuvarlaklığı belirli ölçüler içinde karıştırılarak kalemin tabiatına uygun sûrette yazılır. İslâmın ilk yıllarında Kur’an yazmağa tahsîs edilmiştir. Yazma kûfî ve yapma kûfî olarak iki kısımdır. Hz. Ali ve Hz. Osman’ın kûfî yazı çeşidi ile yazmış oldukları Mushaflar Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphânesi G.Y.-1411 numarasında kayıtlıdır.38 2.2.1. TAʻLÎK: Her harfinin yuvarlağımsı olduğu düz harfin bulunmadığı bu yazı çeşidinin kalem kalınlığı sülüs yazı kalemi kadardır. İlk olarak Hoca Ebu’l-Âl tarafından yazıldığı belirtilmektedir. Osmanlı hattatları arasında, İsfahanlı Hoca Tâceddin’in tevkîʻ ve rikʻa kalemlerinden alarak meydana getirdiği ve Hoca Abdülhay-ı Münşî’nin olgunlaştırdığı yazıdır.39 34 A.g.e., 78. 35 Serin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar, 77. 36 A.g.e., 80. 37 A.g.e., 80. 38 A.g.e., 69-71. 39 Yazır, Kalem Güzeli, 83-84. 14 2.2.3. DÎVÂNÎ: Dîvâna mensup anlamına gelmektedir. Fâtih döneminden kalmış dîvânî yazılardaki olgunluk daha önceki târihlerde teşekkül edip tekâmül bulduğunu ortaya koymaktadır. Osmanlı Devleti’nin resmî yazısı olup, fermanlar, mühimme ve ahkâm defterleri ve devletin kararları bu yazı çeşidi ile yazılmıştır.40 2.2.4. CELÎ DÎVÂNÎ: Bu yazının ne zaman ve kimin tarafından îcâd edildiği bilinmektedir. Dîvânî yazının en mükemmel şekline XIX. yüzyılda Bâb-ı Âlî’de ulaşılmıştır. Dîvânî’nin irisi manasını taşısa da ikisi arasında farklar bulunmaktadır. XVI. asır hattatlarından Tâcüddin’in bu yazının gelişiminde rolü bulunmaktadır.41 2.2.5. RİKʻA: Süratli ve kolay yazabilme ihtiyâcı neticesinde XIX. yüzyılda Dîvân-ı Hümâyun’da doğarak Bâb-ı Âlî kalemlerinde tekâmül bulan bir yazı çeşididir. Osmanlılarda günlük hayatta kullanılmıştır. Sürat ve pratiklik mantığı çerçevesinde harf bünyeleri basitleştirilmiş sin, şın harflerinin dişleri yok edilip fe, kaf, vav, mim harflerinin başları küçültülmüştür.42 2.3. HAT SAN‘ATINDA MALZEMELER Kalem, kâğıt ve mürekkep hat sanʻatında en önemli malzemelerdir. Celî yazılar için sert ağaçlardan yapılmış geniş ağızlı kalemler kullanılır. Kalemin ağzı yazılacak yazılacak yazıya uygun biçimde “kalemtraş” denilen keskin bir bıçakla açılır. “Makta” denilen ve fildişinden, kemikten veya sedeften yapılan bir altlık üzerinde kalemin ağzı kesilir. Yazının yazılacağı kâğıtlar ise gözü yormaması için suda eriyen boyalarla ya da çayla boyanır. Boyanan kâğıtlar nişasta ve yumurta akı gibi malzemelerle aharlanır. Kâğıdın üzerine bu malzemelerin sürülmesi işlemine “aharlama” denilir. Bu işlem ile kâğıda mukāvemet kazandırılmış ve tashih işinin yapılması kolaylaştırılmış olur. Mührelenmiş kâğıtlar en az beş-altı ay dinlenmeye bırakılır. Bu sanatta kullanılan mürekkep de özel olarak üretilir. Mürekkep yapımında kullanılan is; neft, gaz, bezir yağı gibi maddelerin yakımıyla elde edilir. İs ile Arap zamkı dövülerek karıştırılır. Dövülen mürekkep süzüldükten sonra sulandırılarak kullanıma hazır hâle getirilir. 40 Serin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar, 274. 41 Alparslan, Osmanlı Hat Sanatı Tarihi, (İstanbul: YKY, 2004), 22. 42 Serin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar, 276. 15 Kalem Kalemtraş Siyah mürekkepten başka kırmızı renkl “lâl” mürekkebi, sarı renkli “zırnık” mürekkebi altının ezilmesiyle “zer” mürekkebi ve beyaz renkli üstübeçten elde edilen mürekkep kullanılır. Hokka Makta Mürekkebin içine konulduğu cam, metal, porselen kaplara “hokka” denilmektedir. Hokkanın içine ham ipekten adına lik’a denilen ham ipek konularak kaleme fazla mürekkep gelmesi önlenir ve kalemin ucu korunmuş olur. İbrişim ipiyle düzgün yazmaya yarayan ve satır düzeni mantığı ile oluşturulan plakaya “mıstar” denilir. Mıstarın üzerine kâğıt konularak bastırılır ve satır çizgilerinin kâğıt üzerinde izinin çıkması sağlanır. “Zîr-i meşk” denilen yazı altlığı da hattatlar tarafından üzerinde 16 yazı yazmak amacıyla kullanılmaktadır. Zîr-i meşkler umûmiyetle kâğıtların üst üste konulması sûretiyle oluşturulan mukavvadan veya deriden yapılır.43 2.4. HAT SAN‘ATINDA EKOLLER Osmanlı Devleti’nin kurucusu Osman Bey ve ardından padişah olan Orhan Bey devirlerinde sülüs ve celî sülüs yazılarında Selçuklu etkisi devam etmiş, bu dönemdeki yazılar Selçuklu tarzında yazılmış ve Selçuklu sülüsü diye anılmıştır. İznik’teki Orhan Gâzi ve Hacı Özbek câmiilerinin kitâbeleri bunun en güzel örnekleridir. I. Murad devrinde Selçuklu tarzından uzaklaşma başlamıştır. Bu süreç XV. yüzyıl sonlarında başlayacak ve yazıyı güzelleştirecek olan Türk tarzına başlangıç ve hazırlık sürecidir. İznik’teki Nilüfer Hatun İmâreti kitâbesi bu süreci ifâde eden bir örnektir. Bu dönemde Amasya’da yaşayan Şeyh Hamdullah, Abdullah Amâsî, Cemâl Amâsî ve Muhyiddin Amâsî Amasya’nın ünlü sanatkârlarıdır. Buranın şehzâdeler şehri olması sebebiyle burada sancak beyliği yapan Fâtih’in oğlu II. Bayezid Şeyh Hamdullah ile tanışmış ve ondan hat dersleri almıştır. Abdullah Amâsî, Cemâl Amâsî ve Muhyiddin Amâsî Yâkût-el Mustaʻsımî (ö.698/1298) tarzından uzaklaşmış olsalarda yazılarında akıcılık ve canlılık sağlayamamışlardır. Şeyh Hamdullah ise sanattaki mahâreti ile şöhret bulmuştur. II. Bayezid’in sancak beyi iken Şeyh Hamdullah’dan yazı dersleri alması, padişah olduğunda Şeyh Hamdullah’a İstanbul kapılarının açılmasına vesile olmuştur. Padişah, onu İstanbul’a davet etmiş ve Osmanlı aklâm-ı sittesinin kurulması böylelikle gerçekleşmiştir.44 2.4.1. ŞEYH HAMDULLAH EKOLÜ Hat tarihinde kendisine “kıbletü’l-küttâb” yani “hattatların kıblesi” denilmiş ve Türk yazı üslûbunun başlangıcı sayılmış olan Şeyh Hamdullah ile yazı sanatının yeni başkenti İstanbul olmuş ve bu sanatın merkezi kabul edilen Bağdat önemini yitirmiştir. XV. yüzyıla kadar Osmanlı hat sanʻatında görülen Anadolu Selçuklu, İran ve Arap etkisi XV. yüzyılın sonlarına doğru Amasyalı Şeyh Hamdullah’ın Abbasîlerin saray hattatı Yakut’un yazılarındaki en güzel harfleri seçerek kendi estetik anlayışını ekleyip yepyeni bir tarz meydana getirmiştir. 43 A.g.e., 333-346. 44 Alparslan, Osmanlı Hat Sanatı Tarihi, 27-29. 17 2.4.2. AHMED ŞEMSEDDİN KARAHİSÂRÎ EKOLÜ XVI. yüzyılın en önemli hattatlarından olan Karahisârî, Yakut yolunu devam ettirmiş, yazıya getirdiği estetik anlayış ve yeniliklerle döneminde hayranlık uyandırmıştır. Yazılarında grafik tasarım anlayışı görülen Karahisârî’nin mektebi devam etmemiştir. “Şemsü’l-hat” (hat güneşi) diye şöhret bulan Karahisârî’nin, Kānûni için yazdığı Mushaf (Kur’an-ı Kerim) en önemli eserlerindendir.45 2.4.3. HÂFIZ OSMAN EKOLÜ Şeyh Hamdullah’ın üslûbu yaklaşık 150 yıl devam ettikten sonra XVII. yüzyılın ortalarında Hâfız Osman ismindeki büyük usta Şeyh Hamdullah’ın yazılarını çok iyi mütâlaa ve tetkik ederek yazıya yeni bir bakış açısı kazandırmıştır. Hat tarihinde Şeyh Hamdullah klâsik dönemin başlangıcı kabul edilirken Hâfız Osman onu zirveye taşıyan usta olarak anılmış ve bu başarısından dolayı “şeyh-i sâni” yani “ikinci şeyh” olarak adlandırılmıştır. Yirmibeş mushaf yazmış ve yzdığı mushaflar İslâm dünyasında rağbet görmüştür.46 2.4.4. MUSTAFA RÂKIM EFENDİ EKOLÜ Hâfız Osman ve ağabeyi İsmail Zühdî’nin yazılarını çok dikkatle tetkik ederek yazıdaki karışıklık ve dengesizliğe son veren Mustafa Râkım Efendi, Türk celî sülüsüne önemli bir merhale daha yaşatarak şahika seviyeye çıkmasına sebeb olmuş, İ. H. Baltacıoğlu’nun deyişiyle “Sinan Türk mimârisinde, Michel Ange heykeltraşlıkta ne yapmışsa daha fazlasını Mustafa Râkım yazıda yapmıştır”. Ressam oluşunun da etkisiyle yazıya kazandırdığı estetik ve istif mükemmeliyetinin yanı sıra dikey harflerin boylarının uzunluğu ve bu harflerin Selçuklulardan gelen bir istif anlayışıyla beşli, sekizli ve onlu gruplar halinde dizilerek umumiyetle aralarının boş kalması şeklinde yazılan yazı Mustafa Râkım Efendi’nin tasarruflarıyla dengeli, âhenkli ve mükemmel seviyeye ulaşmıştır. Fatih semtindeki Nakşidil Sultan Türbesinin ve Nusretiye Câmii’ndeki yazıları onun sanat dehâsının delilleridir. 45 A.g.e., 109. 46 Serin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar, 117. 18 Osmanlı tuğrası da Mustafa Râkım Efendi’nin tasarruflarıyla nihâî şekline erişmiştir.47 2.4.5. MAHMÛD CELÂLEDDİN EKOLÜ Yazıyı kat’i olarak kimden öğrendiği bilinmemektedir. Yazıyı meşhur hattatların yazılarını tetkik ederek öğrenmiş olacaktır. Hâfız Osman’ın yazılarını gözönüne alarak yazdığı sülüs ve nesih âdeta Hâfız Osman’ınkinden farksızdır. Celî yazılarında ise sertlik ve kütlük, gurur ve azamet görülmektedir. Çokça yazmış bir hattattır. Eyüpsultan’daki Mihrişah Sultan türbesinin yazıları ona aittir.48 2.4.6. YESÂRÎZÂDE MUSTAFA İZZET EFENDİ EKOLÜ Türk hattının en önemli ustalarından kabul edilen Yesârîzâde Mustafa İzzet Efendi “Türk Nestalik Ekolü”nü kurmuş olmasıyla ehemmiyet kazanmıştır. İran nestalik üslûbunda görülen sıkışıklık Yesârîzâde’nin hamleleriyle giderilmiş ve hattatlar İran üslûbünü terk ederek Yesârîzâde’yi takip etmişlerdir. Kadıasker Mustafa İzzet Efendi, Abdülfettah Efendi yetiştirdiği talebelerdendir.49 2.5. KİTÂBELER Arapça “k-t-b” kökünden türeyen ve yazmak, kâtiplik etmek anlamlarında kullanılan kitâbe,50 genel anlamıyla mimârî bir eserin üzerinde bulunan yazılar için kullanılmaktadır. Her milletin kendine mahsus kitâbesi vardır, İstanbul’da daha önce hayat sürmüş medeniyetlerin de kitâbesi bulunmaktadır. Kitâbeler, ihtivâ ettikleri malûmat ile birlikte estetik yönleriyle de târihî birer vesîka mâhiyetindedirler. İlk inşâ, tamir, tecdîd ve tevsiʻ faaliyetlerini ifâde etmek üzere umûmiyetle yapının ilk bakışta görülebilecek kısımlarına konulmaktadır. Osmanlı kitâbelerinde Arapça, Farsça ve Türkçe dilleri kullanılmış, XVI. yüzyılın ikinci yarısından itibâren Türkçe olarak umûmiyetle manzum, nâdiren de nesir hâlinde yazılmıştır. Yazma ameliyesi taş, mermer, ahşap, çini, tuğla, maden gibi malzemelerin üzerine oyma, kabartma, 47 Alparslan, Osmanlı Hat Sanatı Tarihi, 118-119. 48 A.g.e., 130-132. 49 A.g.e., 141. 50 Mehmet Zeki Pakalın, Osmanlı Târih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, (İstanbul: MEB Yayını, 1946), C. 2, 284. 19 kakma teknikleriyle yapılmıştır.51 Kitâbeler, satır satır okunmak, yazmak, estanpaj ve fotoğraflarının alınması usûlüyle epigrafi kāidelerine göre tespit edilir.52 Kitâbelerde Anadolu Selçukluları devrinde kûfî de kullanılmakla beraber çoğunlukla celî sülüs yazı çeşidi kullanılmış ve aklâm-ı sitte hâkimiyeti başlamıştır. Hat sanʻatı Şeyh Hamdullah ile (833/1429-926/1520) Osmanlı hâkimiyetine geçince sürekli bir tekâmül arz ederek gelişmiş ve XX. yüzyıla erişmiştir.53 Bu süreç içinde kitâbelerde celî sülüs, celî taʻlîk, maʻkılî, kûfî ve az da olsa rikʻa kullanılan yazı çeşitleri olmuştur.54 Lügatte “alenî, ortada, büyük, açık, belli” gibi manalara karşılık gelen “celî” kelimesi İslâm hat sanʻatında, “yazının kendine âid ölçüsünden daha büyük bir şekilde yazılmasına denilmektedir. Başlangıçta İlk zamanlarda kûfî veya müstedîr iki çeşit yazının büyük olarak yazılan boylarına “celîl”, büyük ebatlarda kâğıtlara yazılmasından dolayı “tûmâr” adı verilmiştir. “Celîl” yerine “celî” tâbiri IX. asır itibârıyla kullanılmaya başlamıştır.55 Sülüs, nesih, taʻlîk yazı çeşitlerinden ayrı olarak muhakkak, kûfî ve divânî yazıları da celî olarak yazılmıştır. Reyhanî yazı, muhakkak yazı çeşidinin husûsiyetlerine riâyetle yazıldığından büyütüldüğünde yine ortaya muhakkak yazı çıkacağı için, onun celîsi yazılmamış ve bu şekilde yazılmasına ihtiyaç sözkonusu olmamıştır.56 Celî, öncelikle kuvveti, enerjiyi, murâd etmeyi ve azmi ifâde eden şekillerin sanatıdır. Bu yazı çeşidinde yorgunluğa, zayıflığa, beceriksizliğe karşılık gelecek, en ufak bir emâreye rastlayamazsınız.57 Bu psikolojik yaklaşım, fizyolojik olarak celî harflerinin anatomisinde kökleşme, 51 Kemal Özkurt ve Abdülhamit Tüfekçioğlu, “Türk-İslam Sanatında Kitâbeler”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, C. 7, S. 14, 2009, 276. 52 Alparslan, “Kitâbe”, İslâm Ansiklopedisi, (Ankara: TDVY, 2002), C. 26, 78. 53 Derman, “Osmanlı İstanbul’unda Hat Sanʻatı”, I. Uluslararası Osmanlı İstanbulu Sempozyumu, İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, İBB Kültür A.Ş. Yayınları, 2014, 476. 54 Özkurt ve Tüfekçioğlu, “Türk-İslam Sanatında Kitâbeler”, 277. 55 Serin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar, 60. 56 Derman, Türk Hat Sanatının Şaheserleri, (Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları, 1983), 8. 57 İ. Hakkı Baltacıoğlu, Türkler’de Yazı Sanatı, (Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları, 1993), 42. 20 tıkızlaşma, düzleşme ve kıvrımlaşma şeklinde görülürken celî yazıya olgunluk devrinin sertlik, ululuk, netlik, direnç gibi hallerini vermiştir.58 Osmanlı dönemi kitâbelerinde “ebced” rakamla târih düşürme yöntemi kullanılmış, Arap alfabesinde her bir harfin rakamsal değerinin matematiksel toplamıyla kitâbenin yazılmasına sebeb olan konunun târihinin (inşâ, vefât, tecdîd, tevsiʻ, tamir) edebî bir şekilde verilmesi hedeflenmiştir.59 Kitâbe muhteviyâtları mimârî eser hakkında malûmât vermekle beraber aşağıdaki örneklerde olduğu gibi içerikleri duâ, âyet ve hadisten de müteşekkil olabilmektedir. I.Mahmûd Taksim Maksemi’nde; “Biz her şeyi sudan yarattık” (Enbiyâ Sûresi, 30. âyet), 58 A.g.e., 43. 59 Özkurt ve Tüfekçioğlu, “Türk-İslam Sanatında Kitâbeler”, 277. 21 Nusretiye Câmii girişi sol kapı üzerinde; “Amellerin en fazîletlisi ilk vaktinde kılınan namazdır” (Tirmizi, Mevârid, 13), Bayezid Câmii çınar tarafı avlu kapısı iç yüzünde; “Bütün kapıları kendilerine açılmış olan Adn cennetleri vardır” (Sad Sûresi, 50. âyet), Topkapı Sarayı Bâbüsselâm’da; “Allah’tan başka ilah yoktur, Muhammed onun rasûlüdür” (Kelime-i Tevhid), 22 Topkapı Sarayı Bâb-ı Hümâyûn’da; “Şüphesiz Allah’a karşı gelmekten sakınanlar, cennetler içinde ve pınarlar başındadır. Onlara, ‘girin oraya esenlikle, güven içinde’ denilir. Biz onların gönüllerindeki kini söküp attık; onlar artık köşkler üzerinde karşı karşıya oturan kardeşler olacaklar. Onlara orada hiçbir yorgunluk gelmeyecek ve onlar oradan çıkarılmayacaklardır.” (Hicr Sûresi, 45-48. âyet), I.Mahmûd Kütüphânesi’nde; “Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın ismiyle, Onda dosdoğru yazılar vardır” (Beyyine Sûresi, 3. âyet), 23 Kapalıçarşı Fesciler Kapısı üzerinde; “Çalışıp kazanan Allah’ın sevgilisidir” (Hadis-i şerîf). 2.5.1. KİTÂBENİN HAZIRLANIŞI Yazılacak yerin yüksekliği ve mekânın ölçüsü nazar-ı dikkate alınarak celî harflerin incelik ve kalınlıkları tespit edilerek yazılan kitâbelerde önce yazının kalıbı hazırlanır. Hattat kalıp yazısını mukāvemetli beyaz kâğıt üzerine sulu mürekkeple veya siyah kâğıt üzerine zırnıkla yazar, tashih ihtiyacı varsa gerekli tashihi yapar. Üst kalıp Alt kalıp Sonrasında yazı usûlüne uygun iğnelenir. Kalıp olarak hazırlanan yazının altına aynı ebatta birkaç kat kâğıt konur, ıhlamur ağacının üzerine yerleştirilen bu kâğıtlar harflerin, diğer hareke ve işaretlerin etrafından, içe ve dışa doğru hiçbir sapma yapmadan dik bir şekilde sık aralıklarla iğnelenir. Üstteki kâğıt “üst kalıp”, alttakiler ise “alt kalıp” olarak adlandırılır. Yazının yazılacağı zemînin üzerine alt kalıplardan 24 biri yerleştirilir ve kömür tozu bu deliklerin üzerinde gezdirilir. Yazı bu işlemle noktalar hâlinde zemîne geçirilmiş olur. Bu işleme “yazı silkelemek” denir. Eğer yazı siyah bir zemîne geçirilecekse kömür tozu yerine tebeşir kullanılır.60 2.5.2. KİTÂBELERİN ÜZERİNDEKİ PADİŞAH TUĞRALARI Türkçe bir kelime olan “tuğra”, padişahın isminin yazıldığı husûsî bir şekildir.61 Geçmiş yüzyıllarda kitâbeler üzerinde tuğra bulunmazken mevcut en eski kitâbe üzerinde tuğraya III. Ahmed’in yaptırdığı Sarıyer Topuzlu Bend’de rastlanmaktadır. Üstte padişahın tuğrası altta kitâbe bulunmaktadır. Böylelikle bir tuğra geleneği başlamış ve binâ hangi padişahın döneminde yapıldıysa üstte o padişahın tuğrası ve altına kitâbe konulmuştur. En eski örneği Orhan Gâzi (1324-1362) devrinde olan tuğra, padişah ile babasının adını ve kendisine dâimâ muzafferiyeti dileyen duâdan müteşekkildir.62 Özellikle XVI. yüzyılda tezhipli olarak kullanılan tuğranın, kürsü, tuğ, zülfe, iç ve dış beyza ve hançer gibi kısımları bulunmaktadır. Bir amblem mâhiyetinde olan tuğra, tahtta bulunan padişahın adına çekilir ve o tahttan ayrılışına kadar devleti temsil eserdi. Osmanlı Devleti’nin bidâyetinden saltanatın kaldırıldığı zamana kadar ehemmiyetini korumuş ve kullanılagelmiştir. Ayrıca hat sanatında da bir form olarak kullanılmıştır.63 Bu sebeble Türklerin hat sanatına getirdiği yaratıcılığı da temsil etmektedir.64 Dolayısıyla tuğranın Osmanlı’ya özgü olduğu ve tüm İslâm dünyasında benzeri veya taklîdi olmadığı âşikârdır.65 Tuğra çeken kimselere önceleri “nişancı”, “tuğraî”, “muvakkî” ve “tevkıî” denilirken daha sonra “tuğrakeş” denilmiştir.66 Tuğra, Orhan Gâzi devrinde basit çizgilerden müteşekkilken III. Selîm’den itibâren Hattat Mustafa Râkım Efendi’nin (1758-1826) dâhiyâne yaklaşımı ve sonrasında Sâmi Efendi’nin (1838-1912) yüksek bedii zevkiyle estetik 60 Serin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar, 91-92. 61 A.g.e., 327. 62 Derman, “Osmanlı İstanbul’unda Hat Sanʻatı,” 477. 63 Suha Umur, Osmanlı Padişah Tuğraları, (İstanbul: Cem Yayınevi, 2011), 10. 64 Nihat Boydaş, “Osmanlı Tuğralarına Eleştiri Açısından Bir Bakış”, Osmanlı (Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999), C. 11, 76. 65 Şule Aksoy, “Osmanlı Sultanlarının Tuğraları ve Tuğralı Belgeler”, Osmanlı, (Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999), C. 11, 67. 66 Derman, “Osmanlı İstanbul’unda Hat Sanʻatı”, 477. 25 ölçülerinin zirvesine çıkmıştır. Sultan II. Mahmûd tuğrasıyla Mustafa Râkım Efendi bu sanatta bir şâheser meydana getirmiştir.67 Tuğra formu kullanılarak tarîkat pîrlerinin isimlerinin veya âyet ve hadis yazıldığı da görülmüştür.68 Topkapı Sarayı girişi Bâbüsselâm’ın iki yanında III. Mustafa dönemi kitâbeleri ve tuğrası yer almaktadır. 67 Oktay Aslanapa, Türk Sanatı, (İstanbul: Remzi Kitabevi, 1997), 392. 68 Ali Aktan, Osmanlı Paleografyası ve Siyasî Yazışmalar, (İstanbul: Osmanlılar İlim ve İrfan Vakfı, 1995), 92. 26 II. Mahmûd devrinde yapılan tamir sonrasında teâmül gereği Bâbüsselâm dış avlu tarafında orta kısma II. Mahmûd tuğrası konulmuştur. 27 2.6. ÇALIŞMADAKİ KİTÂBELERDE İMZÂSI OLAN HATTATLAR 2.6.1. ALİ BİN SÛFÎ Kabri Karacaahmet Mezarlığı’nda hattatlar makberesi denilen yerde olan Ali bin Sûfî’nin hayatı hakkında fazla bir bilgi yoktur. Her cins yazıda üstad olmakla beraber özellikle celî sülüs ve müsenna yazılarda temâyüz etmiş ve celî yazı sahasında bu işin mümessili sayılmıştır. Bilinen imzalı yazılarının hepsi kitâbelerdir. Bunlar, Topkapı Sarayı Bâb-ı Hümâyûn kemeri aynasında, kapı kemeri üstünde ve yan tarafındaki yuvarlak müsenna yazılardır. Fâtih Câmii’nin üç parçadan müteşekkil inşâ kitâbesi de Ali bin Sûfî’nin yazılarıdır.69 2.6.2. ŞEYH HAMDULLAH (837?-926/1433?-1520) Amasyalıdır, şeyh, ibnü’ş-şeyh, kıbletü’l-küttâb, şeyhü’r-râmiyân ünvanlarıyla bilinir. Müstakimzâde, Şeyh Hamdullah Efendi’nin 840/1436 (Tuhfe, s. 185) Ekrem Hakkı Ayverdi 830/833-1426/1430 (Fâtih Devri Hattatları, s. 49) yılında dünyâya geldiğini söylemektedir.70 Önceleri Yâkût-ı Musta‘simî üslûbunu takip ederken daha sonraları talebesi olan II. Bayezid’in teşviği ile yazısında gelişme kaydetti ve yazıya yeni ölçüler kazandırarak sertliklerini giderdi. Osmanlı-Türk hattatlarının babası sayılan Şeyh Hamdullah Türk ekolünü kurmuş, 20. yüzyılın ikinci yarısında İslâm yazısının kalbi olan Bağdat artık eski ehemmiyetini yitirmiş ve İstanbul yazının merkezi durumuna gelmiştir.71 2.6.3. HASAN ÇELEBİ (?-?/1002-1594) Nereli olduğu ve ne vakit doğduğu bilinmeyen Hasan Çelebi, Çerkez asıllı olduğundan Çerkez Hasan diye bilinirdi. Önceleri Ahmed Karahisârî’nin kölesiyken daha sonra Karahisârî onu âzad ederek mânevî evladı eylemiştir. Bundan dolayı kendisine “Karahisârî kulu” da denmiştir. Aklâm-ı sitte ve celîyi Karahisârî’den meşk etmiş ve uslûbunun iyi bir temsilcisi olarak Hasan Halife olarak anılmıştır. 69 Ekrem Hakkı Ayverdi, “Ali b. Yahyâ es-Sûfî”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 1989), C. 2, 458. 70 Serin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar, 95. 71 Alparslan, “Türk Dünyasında Hat Sanatı”, Türkler, (Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2014), C. 12, 269. 28 Hocalarının seviyelerinde kudretli yazılar yazan Hasan Çelebi, Karahisârî’nin vefâtından sonra Şeyh Hamdullah uslûbunu benimseyerek bu sahada çok önemli eserler vermiştir. 1002/1594 târihinde vefât etti ve Sütlüce’de hocasının yanına defnedildi. Mezarı bugün mevcut değildir. Edirne Selimiye Câmii kitâbesinin çini üzerindeki yazılarıyla Süleymaniye Câmii kitâbesi ve çini üzerindeki celî sülüs yazılar Hasan Çelebi’ye aittir.72 Selimiye Câmii kubbe yazılarını kontrol ederken ve gözüne kireç bulaşması sonucu kalemlerini yıkadığı su ile yüzünü görme kudretini kaybettiği ve II. Selîm’in bundan dolayı kendisine maaş bağladığı rivâyet edilmektedir.73 2.6.4. NÛRİ EFENDİ Hattat hakkında malumât bulunamamıştır. 2.6.5. MISRÎZÂDE ALİ ÜSKÜDÂRÎ Hüsn-i hattı babasından meşkederek icâzet almıştır. Hüsn-i hat sanʻatıyla beraber hak san‘atı ile de meşgul olmuştur. İstanbul'un muhtelif mezarlıklarında bulunan birçok mezartaşı kitâbesini Mısrîzâde Ali Efendi yazmıştır. Mermi Haskan, mâhir bir ta’lik hattatı olan Mısrîzâde Alî Rızâ Efendi’nin Samsun ve Trabzon’daki mezarlıklarda çok sayıda mezartaşı kitâbesinin bulunduğunu belirtmektedir.74 2.6.6. DERVİŞ MEHMED (?-?/1000-1591) İstanbul’un Tophâne semtinde doğan Derviş Mehmed’e dâir bilgi çok azdır. Mütevellîzâde ve Karahisârî Dervişi olarak da anılmaktadır. Yazıyı Karahisârî’den öğrenmiştir. Hocasının yanında medfûndur. Mimar Sinan’ın eseri Büyükçekmece Köprüsü’nün kitâbesini bu ünlü hattat yazmıştır. Tophâne’deki Kılıç Ali Paşa Câmii’nin yazılarını yazan Demircikulu Yusuf en tanınmış öğrencisidir.75 72 Alparslan, Osmanlı Hat Sanatı Tarihi, 60. 73 Serin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar, 114. 74 “Mısrîzâde Ali Rızâ Üsküdârî”, https://ketebe.org/sanatkar/misrizade-ali-riza-efendi-640 [17.08.2018]. 75 Alparslan, Osmanlı Hat Sanatı Tarihi, 63. 29 2.6.7. SULTAN III. AHMED (1083-1673/1148-1736) IV. Mehmed ile Rabia Gülnûş Emetullah Vâlide Sultan’ın küçük oğulları olan III. Ahmed 1673’te Hacıoğlu Pazarı kışlağında doğmuştur. 29 yaşında tahta çıkmış, yirmi iki yıl saltanatı sürmüştür. Edebiyat ve özellikle hat sanatı üzerine çalışmış olan Sultan ağabeyi Sultan II. Mustafa gibi76 devrin meşhur hattatı Hâfız Osmân’dan icâzet almıştır. Mürekkep istediği Yedikuleli Abdullah Efendi’ye hokkasını iâde ederken içini en kıymetli mücevherât ile doldurttuğu bilinmektedir. Şeyhülislâm Veliyyüddîn Efendi’den ta‘lîk hattı öğrenen III. Ahmed daha çok sülüs ve celî sülüs ile eser vermiştir. Ayrıca tuğra formu üzerine çalışarak kendi adına tuğralar çekmiştir. Türk Vakıf Hat Sanatları Müzesi’nde dört eseri bulunan III. Ahmed 1736’da vefât etmiş ve Yeni Câmii Hatice Turhan Vâlide Sultan Türbesi’ne defnedilmiştir.77 2.6.8. EĞRİKAPILI MEHMED RÂSİM EFENDİ (1099-1687/1168-1756) 1099/1687’de İstanbul Eğrikapı’da doğdu. İlk hat eğitimini babası Molla Aşkî Câmii imamı hattat Yusuf Efendi’den aldı. Daha Sonra Yedikuleli Seyyid Abdullah’dan aklâm-ı siteyi meşk ederek mezûn oldu. III. Ahmed kendisini takdîr eder ve iltifatta bulunurdu. 1737’de Topkapı Sarayı hat hocalığına tayin edildi ve saray kâtibi oldu. Nestaʻlîk hattını talebesi Kâtipzâde Mehmed Refîʻ Efendi’den meşk etti. Galata Azapkapı’da II. Mahmûd’un vâlidesi tarafından yaptırılan çeşme, sebîl ve mektebin kitâbelerini yazmıştır. Müstakimzâde, Tuhfe adlı eserinde talebelerinden bazılarını Mehmed Saîd b. Ahmed (ö. 1722), Mehmed Kâzım b. Mustafa (ö. 1726), Şeyh Abdülkādir b. Abdullah (ö. 1750), Halil Paşa b. Yörük Hasan Paşa (ö. 1758), Mehmed b. Hasan (ö. 1763), Ahmed Hıfzî b. Mehmed (ö. 1767), Mehmed Saîd b. Hüseyin (ö. 1802) olarak kaydetmiştir. Türk ve İslâm Eserleri Müzesi’nde (nr. 1449) enʻam, İstanbul Üniversitesi Kütüphânesi Arapça yazmalar (nr. 6512, 6922) bölümünde, Michigan Üniversitesi Kütüphânesi (nr. 439, 441) kayıtlı murakkaʻ ve 76 Subaşı, “Hattat Osmanlı Padişahları”, 56. 77 Zübeyde Cihan Özsayıner, “Türk Vakıf Hat Sanatları Müzesi’ndeki Osmanlı Sultanlarının Hatları”, Osmanlı, (Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999), C.11, 62. 30 kıtaları bulunmaktadır. 1169/1755 târihinde vefât eden Mehmed Râsim Efendi Savaklar’da medfûndur.78 2.6.9. BEŞİR AĞA (?-?/1165-1752) 1137/1724-25 târihinde saraya intisab eden Beşir Ağa hemen ertesi yıl Dârüssaade ağalığına getirildi. Vezirlere, kadı ve müftülere hakaret, görevini kötüye kullanması ve rüşvet suçuna adının da karışması sebebiyle 1752’de görevden alındı. Suçunun büyüklüğünden dolayı hapis bulunduğu Kız Kulesi’nde padişahın emriyle katledildi. Aklâm-ı siteyi Hâfız Mustafa Efendi’den meşk etmiş, Mumcuzâde Mehmed Ağa’dan icâzet almıştır. Celî sülüs yazıda mahâretiyle bilinmektedir. Ayasofya Bâb-ı Hümâyûn cephesindeki imâret kapısı, depo olarak kullanılan kısımdaki kitâbeler, Ayasofya Meydanı’nda bulunan su terazisiyle yan yana olan çeşmenin kitâbesi, Emir Sultan Câmii’nin hâricindeki iki çeşmenin kitâbeleri, Şehzâdegân Mektebi’nin kitâbeleri Beşir Ağa’nın bugüne kadar gelmiş eserlerindendir.79 2.6.10. ŞEYHÜLİSLÂM VELİYYÜDDÎN EFENDİ (?-?/1182-1768) Türk nestaʻlîk silsilesinin en önemli hattatlarından olan Veliyyüddîn Efendi İstanbul’da doğdu. Medrese tahsîlini tamamladıktan sonra Anadolu ve Rumeli kazaskerliği yapmış daha sonra şeyhülislâm olmuştur. Ayrıca Galata, Mısır ve Mekke kadılığı yapmıştır.80 Durmuşzâde Ahmed Efendi’den nestaʻlîk yazıyı meşkederek icâzet almıştır. Üsküdar Ayazma Câmii kitâbesi, Nevşehirli Dâmâd İbrâhim Paşa Sebîli ve Hekimoğlu Ali Paşa Sebîli kitâbesi, Şehzâdebaşı Dârülhadis Çeşmesi kitâbesi önemli eserlerinden bazılarıdır.81 Sultan III. Ahmed, İsmâil bin Osmân, Şeyhülislâm Mehmed Esʻad bin Abdullah, yetiştirdiği talebelerden bazılarıdır. Bayezid Câmii’nde bir kütüphâne yaptırmış ve İstanbul Veliefendi semtinde bugün hipodrom olarak kullanılan mesire alanını vakfetmiştir.82 Lâle 78 Serin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar, 145-148. 79 Abdülkadir Özcan, “Beşir Ağa, Moralı”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 1992), C. 5, 555-556. 80 Müstakimzâde, Tuhfe-i Hattâtîn, Haz. Mustafa Koç, (İstanbul: Klasik Yayınları, 2011), 691. 81 Serin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar, 291-292. 82 Müstakimzâde, Tuhfe-i Hattâtîn, 691. 31 Devri’nin lâle yetiştiricilerinden olan Veliyyüddîn Efendi otuz beş çeşit lâle yetiştirmiştir. 1182/1768 târihinde vefât eden Veliyyüddîn Efendi, Eyüp Nişanca’da Şeyh Murâd Dergâhı hazîresine defnedilmiştir. 2.6.11. YESÂRÎZÂDE MUSTAFA İZZET (1190-1776/?-?) 1190/1776’da İstanbul’da doğduğu tahmin edilen Yesârîzâde nestaʻlîk yazıyı babasından meşk ederek icâzet aldı. Önceleri babasının yolunu takip etti. Daha sonra harflerin anatomisi ve bağlantılarındaki incelik ve kalınlığın kesin ölçü ve nispetlerini ortaya koyarak Türk nestaʻlîk ekolünün kurucusu oldu. Yesârîzâde mektebinde daha önce satırda yaşanan daralma ve sıkışıklık yerini ferahlık ve açıklığa bırakmış, satır nizâmı önem kazanmış ve harflerin çanak ve küplerinde genişleme kaydedilmiştir. Ayrıca keşîdelerin uzunluğu da ölçü kazandı. Hattatlık sanatında kazandığı mevki Yesârîzâde’nin Mekke ve İstanbul kadılığı, Anadolu kazaskerliği pâyesi ve fiilen Rumeli kazaskerliği vazifelerine tayin edilmesine sebeb olmuştur. Abdülmecid’in emriyle nestaʻlîk harflerle kitap basımı Yesârîzâde’nin yazdığı harflerle yapılmıştır. III. Selîm, II. Mahmûd ve I. Abdülmecid zamanında inşâ ve tamir edilen binâların kitâbelerini yazan Yesârîzâde’nin irtihâlinden sonra 65.000 satır celî nestaʻlîk yazı kalıbı bıraktığı nakledilir. Nusretiye ve Hidâyet Câmiileri, Nusretiye Câmii Sebîli, İstanbul Valilik binâsının kapılarının yazıları Yesârîzâde’nin yazılarına örneklerdir. Kazasker Mustafa İzzet, Abdülfettah Efendi yetiştirdiği meşhur hattatlardandır.83 2.6.12. SÂMİ EFENDİ (1253-1838/1330-1912) 1253/1838’de İstanbul’da doğdu. Recâi Efendi’den sülüs celîsini, Boşnak Osman Efendi’den nesih ve sülüs yazı çeşitlerini ve öncelikle Kıbrısîzâde İsmail Hakkı Efendi’den sonrasında Ali Haydar Bey’den nestaʻlîk, divânî yazıyı Nâsih Efendi’den, rikʻa yazıyı da Mümtaz Efendi’den meşk etmiştir.84 Celî sülüste Mustafa Râkım Efendi’nin, celî nestaʻlîkte Yesârîzâde’nin yazısını geliştirerek güzelleştirmiş ve sanat kudretini ortaya koymuştur. Altûnizâde ve Cihangîr Câmiilerinin, Yeni Câmii ve Sebîli’nin, Şehzâde Câmii, Erenköy Zihni Paşa Câmii ve Gâlip Paşa Câmii, 83 Serin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar, 297-299. 84 A.g.e., 187. 32 Kapalıçarşı kapıları kitâbe yazıları Sâmi Efendi’nin celî yazılarından bazılarıdır. Nazif Bey, Tuğrakeş İsmail Hakkı Altunbezer, Mehmed Hulûsi, Hasan Rızâ, Kâmil Akdik, Ömer Vasfi, Necmeddin Okyay sayılabilir. 1330/1912’de dâr-ı bekāya irtihâl eden Sâmi Efendi Fâtih Câmii hazîresinde medfûndur.85 Osmanlı Türk estetik anlayışına uygun sülüs, nestaʻlîk ve celîleri târihî seyri içinde en üst seviyeye yükselterek tekâmülünü sağlamıştır.86 2.6.13. RÂKIM EFENDİ Hattat Filibeli Bakkal Ârif Efendi’nin oğlu olan Râkım Efendi Filibe’de doğmuştur. Vefâ Mektebi’nde tahsilini tamamlamış üniversite muhâsebecisi olarak emekli olmuştur. Sülüs ve nesih yazıyı babasından öğrenmiş ve icâzet almıştır. Çok fazla yazı yazmamış olan Râkım Efendi Güzel Sanatlar Akademisi’nde muallimlik yapmıştır.87 2.6.14. MEHMED KEŞFÎ EFENDİ Hattat hakkında malumât bulunamamıştır. 2.6.15. KAZASKER MUSTAFA İZZET EFENDİ (1216-1801/1293-1876) Devlet adamı, hattat, neyzen, hânende ve bestekâr olarak geniş bir üne sâhip olan Mustafa İzzet Efendi 1216/1801’de dünyâya gelmiştir. İstanbul’da dinî ilimlerle beraber sanatın bazı dallarında da eğitimler aldı. Bir Cuma günü okuduğu naʻt-ı şerîfi II. Mahmûd’un çok beğenmesi üzerine Ali Paşa’dan onun sanat eğitimi ve terbiyesiyle alakadâr olmasını istemiş ve Galatasaray’da eğitim almasını sağlamıştır.88 Mustafa İzzet Efendi’nin ünü saraya kadar ulaşmış ve Enderûn-i Hümâyûn’a alınmasını sağlamış, burada mûsikı bilgisini daha da geliştirme imkânı bulan bu zât, Çömez Mustafa Vâsıf Efendi’den sülüs ve nesih yazılarını, Yesârîzâde Mustafa Efendi’den de nestaʻlîk yazısını öğrenmiştir.89 Mustafa İzzet Efendi, Eyüp Sultan Câmii imamlığı yapmış, Selânik, Mekke, İstanbul ve Anadolu kazaskerliği pâyeleri almıştır. 1293/1876 yılında vefât eden Mustafa İzzet Efendi Tophâne’de 85 Mahmud Kemal İnal, Son Hattatlar, (İstanbul: Maarif Basımevi, 1955), 359. 86 Serin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar, 188. 87 Şevket Rado, Türk Hattatları, (İstanbul: Tifdruk Matbaacılık, 1984), 264. 88 İnal, Son Hattatlar, 154. 89 Serin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar, 161. 33 Kadirîhâne Tekkesi hazîresine defnedilmiş, mezar kitâbesini talebesi Muhsinzâde Abdullah Bey yazmıştır. Dinî ve lâdinî mûsikı formlarında yirmi üç eseri günümüze intikal etmiş olan Mustafa İzzet Efendi sülüs ve nesih yazı çeşitlerinde devrinin şeyhi celîde kendine has üslûbu olmakla beraber zaman zaman Mustafa Râkım Efendi yolunda eserler vermiştir. On bir Kur’an-ı Kerim, 200’ün üzerinde hilye-i şerîfe, on beş delâilü’l-hayrât, otuzu geçkin enʻâm, sayısız murakkaʻ ve kıta, Türk ve İslâm Eserleri Müzesi’nde 408 numarada kayıtlı Kur’an-ı Kerim, Ayasofya Câmii’nde 7,5 metre çapında celî sülüs çehâr-ı yâr levhaları, Dolmabahçe Sarayı, Hırka-i Şerîf Câmii, Harbiye Nezâreti’nin yazıları eserlerinden bazılarıdır. Harf inkılâbı gerçekleşmeden önce matbaalarda kullanılmakta olan harfler Mustafa İzzet Efendi’nin eseridir.90 Mehmed Şevket Vahdetî, Şefik Bey, Muhsinzâde Abdullah Bey, Abdullah Zühdî Bey, Hasan Rızâ Efendi, Kayışzâde Osman Efendi, Mehmed İlmî Efendi, Mehmed Hilmi Efendi yetiştirdiği talebelerinden bir kısmıdır.91 2.6.16. ABDÜLFETTAH EFENDİ (1230-1814/1314-1896) Hicrî 1230 senesinde dünyâya gelen Abdülfettah Efendi, Hüsrev Paşa’nın seraskerliğinde Arapça, Farsça ve hendese okudu. Sülüs, nesih, taʻlîk, divânî ve rıkʻa icâzetleri aldı. Özellikle celî aklâm-ı sitte ve nestaʻlîk eserler veren Abdülfettah Efendi ayrıca bir devlet adamıdır. Serasker Hüsrev Paşa’nın himâyesinde iken Müslüman olmuş ve evkaf ve mal müdürlüğü vazîfelerini ifâ etmiştir. Vâlilik görevi de yapmış İstanbul’a döndüğünde Darphâne’de Sersikkezen (para ve madalya kalıplarını basanların başkanı) olmuştur. Hâfız Mustafa Şâkir Efendi’den aklâm-ı sitte, Yesârîzâde Mustafa İzzet Efendi’den nestaʻlîk yazısını meşk ederek icâzet almıştır.92 2.6.17. MEHMED RİFʻAT EFENDİ Hakkında çok fazla bilgi olmayan hattatlardandır. Tezhib ve ciltçilikte mâhir olduğu söylenen Mehmet Rifʻat Efendi Şabâniyye tarîkatına mensuptur. Vefât târihi hakkında muhtelif görüşler vardır. Karaca Ahmed Türbesi civârında medfûndur. 90 A.g.e., 167-168. 91 İnal, Son Hattatlar, 161. 92 A.g.e., 87. 34 Aksaray Pertevniyâl Vâlide Sultan Câmii’nin kuşak yazısı Mehmed Rifʻat Efendi’nin eseridir.93 2.6.18. MEHMED NAZÎF EFENDİ (1262-1846/1331-1913) 1262/1846 yılında Bulgaristan Ruscuk’da doğan Mehmed Nazif Efendi daha küçükken babası ile İstanbul’a göç etti. Enderûn-i Hümâyûn’a intisâb etti. İlk meşkini ilim tahsîli ile beraber Abdülahad Vahdetî’den aldı. 1282 yılında Şefik Bey’den sülüs ve nesih yazılarını meşk ederek icâzet aldı. Celî yazının inceliklerini Hasan Rızâ Efendi vâsıtasıyla tanıştığı Sâmi Efendi’den öğrendi. Bunun dışında Sâmi Efendi’den nestaʻlîk ve divânî meşk ederek icâzet aldı, ondan tuğra çekmeyi öğrendi.94 Deve derisinden Kara göz takımı yapmakta fevkalâde mâhir olduğunu Kâmil Efendi söylerdi.95 Yıldız Orhâniye Kışlası kapısında nestaʻlîk ve celî sülüs kitâbe, Yıldız Saat Kulesi kitâbesinde celî nestaʻlîk kitâbe, Selimiye Istabl-ı Âmiresi üzerindeki yazılar Mehmed Nazif Efendi’nin yazılarından bazılarıdır. Göğsünden ve kalbinden mustarib olduğu halde 1331/1913 senesinde vefât etti. Yahyâ Efendi Dergâhı hazîresine defnedildi. 2.6.19. DERVİŞ YAHYA MUHYİDDİN Hattat hakkında malumât bulunamamıştır. 2.6.20. ÂRİF BEY (Çarşambalı) (?-?/1310-1892) İstanbulludur. Sülüs ve nesihi Kazasker Mustafa İzzet Efendi’den, ta’lîkı Sâmi Efendi ve Kıbrısîzâde İsmail Hakkı Efendi’den öğrenmiştir. Yazdığı Mushaf ve delâilü’l-hayrât nesihdeki kudretinin göstergesidir. Ta’lîk istifleri de fevkalade başarılı idi. Şefik Bey onun için imzasız yazısı gösterilse kimin yazısı olduğu anlaşılırdı demektedir. Beşiktaşlı Nûri Efendi de Râkım Efendi tarzında yazdığını söylemiştir.96 93 İnal, Son Hattatlar, 328. 94 Serin, Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar, 195. 95 İnal, Son Hattatlar, 232. 96 A.g.e., 48-53. 35 ÜÇÜNCÜ BÖLÜM 3. İSTANBUL’DA OSMANLI DÖNEMİ YAPI KİTÂBELERİNİN HAT SANʻATI AÇISINDAN İNCELENMESİ EYÜP SULTAN CÂMİİ İstanbul’un fethinden sonra Fâtih Sultan Mehmed tarafından yaptırılmıştır. Câminin inşâsına dâir Evliya Çelebi’nin belirttiği târih 944 olmakla beraber (1537- 38) gerçeğe uygun değildir. Hüseyin Ayvansarâyî ise 863/1458-59 yılında yapıldığını belirtmektedir. Bunu açıklayan dört mısradan müteşekkil kitâbesi cümle kapısı üzerindedir. Hadîkatü’l-Cevâmi’de Eyüp Sultan Câmii belirtildiğine göre Çandarlı İbrahim Paşa iç avludaki şadırvanı yaptırmıştır. I. Ahmed muvâcehe penceresini açmış, III. Ahmed zamânında mahyalar kurulabilmesi için minâreler yükseltilmiş ve Nevşehirli Damad İbrahim Paşa tarafından da türbeye gümüş parmaklık konulmuştur. Câminin 1766 depreminde büyük zarar görmesi üzerine 1776 yılında Sadrazam Derviş Mehmed Paşa tamir ettirmiş olmasına rağmen bu tamirin Eyüp Sultan Câmii cümle kapısı binâyı kurtarmaya yetmediği anlaşılmıştır. Daha önceleri câminin içinde saklananırken 1956 yılındaki onarım esnâsında 36 yokolan ve bir nüshası Ekrem Hakkı Ayverdi’de olan Ruznâme’de belirtildiğine göre 1798 Martında (Şevvâl 1212) câminin tamiri kararı verilmiştir. Tamire başlanıldığında bunun pek mümkün olmadığının anlaşılması üzerine kırk üç gün öylece bırakılarak 1798 Mayısında (Zilhicce 1212) yıkımına başlanmış ve aynı yılın Temmuzunda temeline kadar inilmiştir. Ruznâme’de bütün inşaat safahâtı ayrıntılı olarak anlatılmaktadır. Câminin inşaatı 7 Temmuz 1800 (14 Safer 1215) târihinde tamamlanmış ve 25 Ekim 1800 (6 Cemâziyelâhir 1215) günü de selâmlık töreni ile resmî açılışı yapılmıştır. Câminin Fâtih devri şekli hakkında Ekrem Hakkı Ayverdi’nin tespiti önleri revaklı medrese odalarının iki tarafta avlu boyunca olduğu ve bu avlunun dâhilinde türbenin de bulunduğu şeklindedir. Her bir cephede sekizer adetten on altı Dış avlu yan girişi hücrelidir. Revakları da kubbeli ve son cemaat yeri revakı ise dört sütunlu ve beş kubbeden oluşmakta idi. III. Selîm’in yaptırdığı ise tamamen farklı bir düzene sâhip olup on altı hücreli medreseden eser kalmamıştır. Dışarıdaki avlunun Musalla Kapısı adı verilen girişinin üzerinde şâir Surûrî’nin kaleme aldığı beş dörtlük olarak yazılmış 1215 târihli kitâbesi bulunmaktadır. Bu kapının hemen girişinde hünkâr mahfiline giriş rampası bulunmaktadır. Ortadaki oval biçimiyle câmi ile avlu arasındaki son cemaat yeri beş kubbe ile örtülmüş olup mermer çerçeveli taç kapı üzerinde Ârif isimli şâirin kaleminden çıkan dokuz dörtlükten meydana gelen 1215/1800 târihini taşıyan kitâbede câmiye dâir uzun malûmat verilmektedir.97 97 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmiʻ, (İstanbul: İşâret Yayınları, 2001), 333- 339; Ekrem Hakkı Ayverdi, Osmanlı Mimârisinde Fâtih Devri, (İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayını, 1989), C. III, 348-356; Mehmet Önder, Şaheserler Konuştukça, (İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2016), 42-43; Mehmet Nermi Haskan, Eyüpsultan Tarihi, (Ankara: Eyüp Belediyesi Kültür Yayınları, 1996), C. 1, 70-88; Reşat Ekrem Koçu, “Eyyubsultan Câmii Kebîri”, İstanbul Ansiklopedisi,(İstanbul: Koçu Yayınları, 1971), C. 10, 5543-5551; Semavi Eyice, “Eyüp Sultan Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 37 3.1. EYÜP SULTAN CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ 1995), C. 12, 9-11; Tahsin Öz, İstanbul Camileri, (Ankara: Türk Târih Kurumu Basımevi, 1987), C. 1, 53-54. 38 Kitâbenin Yeri: Eyüp Sultan Türbesi’nin karşısındaki cümle kapısının üzerinde bulunan kitâbelerden üstte olanıdır. Kitâbenin Metni: زهى منقاد امركرد كاروظل ربانى سر فراز جهانداران و عصرين شاه دورانى منار نور شان سلطان سليم خان بلند اقبال بهين كلبانك دادى ايلدى پر جمله آذانى كزين خسروان و قبلهء شاهان عالمدر طراز ملكتيدر يثرب و بطحاى يزدانى جهانك نخبه سيىر دار ملك سلطنتدارى كه اصحاب كرامك اولدى خامشكاه ذيشانى حصوصا بقعهء دلجو و منسوب ابى ايوب ضريح خالد بن زيد انصارى نورانى اودر رايتكش غزو و علمدار رسول هللا اونك دارنده شاهنشاه كونين اولدى مهمانى انكچون بيت پاكى اولدى برتر عرش اعالدن همايون مشهديده اويلدر درك ايت بو طرز آنى او مدفندر تجلكاه انوار فيوض و سر او باب تربهنك اقطابدر بى شبهه دربانى 39 Okunuşu: Zihî münkād-ı emr-i Kirdgâr u zıll-i Rabbânî Ser-firâz-ı cihândârân u asrın şâh-ı devrânı Menâr-ı nûr-ı şân Sultan Selîm Hân-ı bülend-ikbâl Bihîn gülbânk-i dâdı eyledi pür cümle âzânı Güzîn-i hüsrevân u kıble-i şâhân-ı ʻâlemdir Tırâz-ı mülketidir Yesrib ü Bathâ-yı Yezdânî Cihânın nuhbesidir dâr-ı mülk-i saltanatdârı Ki ashâb-ı kirâmın oldu hâmuşgâh-ı zî-şânı Husûsâ bukaʻ-i dil-cû vü mensûb-ı Ebî Eyyûb Zârīh-i Hâlid ibni Zeyd-i Ensârî-i nûrânî Odur râyet-keş-i gazv ü ʻalemdâr-ı Resûlullâh Onun dârında şâhenşâh-ı kevneyn oldu mihmânı Onunçün beyt-i pâki oldu berter ʻarş-ı aʻlâdan Hümâyûn meşhedi de öyledir derk et bu tarz anı O medfendir tecelligâh-ı envâr-ı füyûz u sırr O bâb-ı türbenin aktâbdır bî-şübhe derbânı Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: Kitâbede târih kaydı bulunmamaktadır. Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitâbe Mefâʻilün mefâʻilün mefâʻilün mefâʻilün 40 Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Eyüp Sultan Türbesi’nin karşısındaki giriş kapısının üzerinde bulunan kitâbe, mermer zemîn üzerine beş yatay ve beş dikey çizgiyle dört yatay, dört dikey paftaya ayrılmıştır. Yazı, siyah zemîn üzerinde altın varaklıdır. Kabartma tekniği kullanılarak celî taʻlîk ile hâkkolunmuştur. Kitâbede ikinci dilimde “طرز آنى “ ,” نورانى“ ,” يزدانى “ ,” شاه دورانى ” kelimelerinin sonundaki “انى” harflerinin ve dördüncü dilimde alt alta gelen “آذانى harflerinin alt alta ”انى“ kelimelerinin sonundaki " دربانى“ ,” مهمانى“ ,” ذيشانى“ ,” gelişiyle istifte estetik bir görüntü sağlanmıştır. Üçüncü dilimde “سيىر“ ,” سلطان ”, kelimelerinde harflere verilen keşîde ile yazıya nefes aldırılırken bu ”مدفن“ ,” رايتكش“ tavrın alt alta getirilmesiyle de istifin güzelliği ortaya çıkmıştır. Dengeli ve akıcı bir istif düzeni ile beraber harf anatomilerinin de düzgün olduğu görülmektedir. 3.2. EYÜP SULTAN CÂMİİ TAMİR KİTÂBESİ 1 41 Kitâbenin Yeri: Eyüp Sultan Türbesi’nin karşısındaki cümle kapısının üzerinde bulunan iki kitâbeden altta olanıdır. Kitâbenin Metni: چو ايتدى فتح قسطنطنيه يى سلطان محمد خان سكز يوزله دخى اللى يدينك سال و ازمانى 42 او دم قبرى ابى ايوبى قيلدى اق شمس الدين كرامتله بو يرده كون كبى اظهار و رخشانى كزار شش سنين فتحدن اول فاتح بلده مزارى نزدينه اولمش زهى بو جامعى بانى مرور وقت ايله اما اولوب وهن قوى طارى بو دمده قيلدى نيت اندراسه چار اركانى ستوننده قيامه قالميوب ياراى باال كير ركوعه قبه سى ميل ايتدى بولدى ضعف هر يانى اولوب صف سر و سامانى جمله مشرف سجده تحياته قعودى ايلمشدى قصد خيطانى شه عالم ايدوب بو جامعى هب هدم اساسندن نهاده ايلدى اس نوين بنيادى عمرانى درون جامع و حوليسنى توسع ايله قيلدى بوكا صرف حسبة هلل اموال فراوانى الهى دفتر اعمالنى اول شاه دورانك قيلوب لبريز اجر ايت نصر ايله مسرور شادانى قرائت ايلسون عارف بو تاريخى مصليلر سليم خان ياپدردى اعال معبد ايوب سلطانى ۱۲۱۵ Okunuşu: Çü etdi feth Kostantinye’yi Sultan Mehemmed Hân 43 Sekiz yüzle dahî elli yedinin sâl ü ezmânı O dem kabr-i Ebî Eyyûb’ü kıldı Akşemseddîn Kerâmetle bu yerde gün gibi izhâr ü rahşânî Güzâr-ı şeş sinîn-i fethden ol fâtih-i belde Mezâr-ı nezdine olmuş zihî bu câmiʻi bânî Mürûr-i vakt ile ammâ olup vehn-i kavî târî Bu demde kıldı niyyet indirâsa çâr erkânı Sütûnunda kıyâma kalmayıp yârâ-yı bâlâ-gîr Rükûʻa kubbesi meyl etdi zaʻf her yanı Olup saff-ı ser ü sâmânı cümle müşrif-i secde Tahiyyâta kuʻûdu eylemişdi kasd-ı haytânı Şeh-i âlem edip bu câmiʻi hep hedm esâsından Nihâde eyledi üss-i nevîn bünyâd-ı ʻumrânı Derûn-i câmiʻ ü haylîsini tevsîʻ ile kıldı Buna sarf hasbeten li’llâh emvâl-i firâvânı İlâhî defter-i a’mâlini ol şâh-ı devrânın Kılıp lebrîz-i ecr et nasr ile mesrûr u şâdânı Kırâ’at eylesin ʻÂrif bu târîhi musallîler Selîm Hân yapdı aʻlâ maʻbed-i Eyyûb Sultanî 1215 44 Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1215/180098 Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitâbe Mefâʻilün mefâʻilün mefâʻilün mefâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe, Eyüp Sultan Türbesi’nin karşısındaki giriş kapısında, inşâ kitâbesinin altında bulunmaktadır. Beş satır ve her satır dört dilimden oluşmaktadır. Mermer zemîn üzerine hâkkolunmuştur. Celî taʻlîk ile yazılan yazının zemîni siyahtır. Satır çizgileri, yazı ve yazının çerçevesi altın varaklıdır. Kitâbede satır ahengi ve istif dengesi sağlanmıştır. Kitâbenin ikinci diliminde “شادانى“ ,”عمرانى“ ,” يانى“ ,” بانى“ ,” ازمانى” kelimelerinin alt alta gelişiyle son harfleri olan “انى” kısmı ile hoş bir tenasüp oluşmuş ve estetik bir şıklık sağlanmıştır. Bu görsel âhenk aynı şekilde dördüncü dilimde de “رخشانى ”, kelimelerinin alt alta getirilmesiyle ” سلطانى“ ,” فراوانى“ ,” خيطانى“ ,” اركانى“ sağlanmıştır. 3.3. EYÜP SULTAN CÂMİİ TAMİR KİTÂBESİ 2 98 Kitâbede târih kaydı olmakla birlikte son satırdaki “سليم خان ياپدى اعال معبد ايوب سلطانى” “Selîm Hân yapdı aʻlâ maʻbed-i Eyyûb Sultanî” mısraı ile ebced düşülmüştür. 45 46 47 Kitâbenin Yeri: Dış avlu yan girişinde Musalla Kapısı denilen kapının üstünde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: زهى طاعتكه اهل واليتكيم بو بيت هللا مطاف اوليادرطائفى رهبردهءمطلوب بصيرتمنده كرد ساحه سندن اكتحال ايتمك باقلسه فرض عين اولمش كه مژكانك ايدر چاروب بولندقده كرامتله منور مشهد خالد كه حاال كنج نقد رحمت حقدر او جاى خوب قپو آچمش مصلينه صال قيلمشدى وقتنده جناب حضرت فاتح ياپوب بر جامع مرغوب ثوابن اكه وقف ايتمكله قصد انتساب ايتمش انكچوندراولور بو معبد اول دولتلويه منسوب شفاعتخواهلقده فعل جدك ايليوب شيمدى شه عالى همم طرز قديمك قيلدى نو اوسلوب جوارندن رضا پازارى دكانلر الوب قاتدى كف سكانلرينه صايى ويردى جمله زر محبوب بيوتدى نيت پاكيله ططهير ايتدى حوليسن درونندن بناى نابجايى ايليوب مسلوب ابو الفتح جهانك چونكه تجديد ايتدى آثارن او شاهى حق ايدوب غالب عدوسن ايلسون مغلوب سرورى سويله تاريخن اداى فرض ايدوب انده سليمخانه دعا قيل اولدى زيبا جامع ايوب ۱۲۱۵ 48 Okunuşu: Zihî tâʻatgeh-i ehl-i velâyet kim bu beytu’llâh Metâf-ı evliyâdır tâif-i reh-bürde-i matlûb Basîretmende gerd-i sâhasından iktihâl etmek Bakılsa farz-ı ʻayn olmuş ki müjgânın eder çârûb Bulundukda kerâmetle münevver meşhed-i Hâlid Ki hâlâ genc-i rahmet-i Hakdır o cây-ı hûb Kapu açmış musallîne salâ kılmışdı vaktinde Cenâb-ı Hazret-i Fâtih yapıp bir câmi-ʻi mergûb Sevâbın ona vakf etmekle kasd-ı intisâb etmiş Onunçündür olur bu maʻbed ol devletlüye mensûb Şefâʻat-hâhlıkda fiʻl-i ceddin işleyüp şimdi Şeh-i ʻâlî-himem-i tarz-ı kadîmin kıldı nev üslûb Civârından rızâ pâzârı dükkânlar alup katdı Kef-i sükkânlarına sayıverdi cümle zer-mahbûb Büyütdü niyet-i pâkiyle tathîr etdi havlîsin Derûnundan binâ-yı nâ-becâyı eyleyüp meslûb Ebu’l-feth-i cihânın çünkü tecdîd etdi âsârın O şâhı Hak edip gâlib adûsün eylesin mağlûb Surûrî söyle târîhin edâ-yı farz edip onda Selîm Hân’a duʻâ kıl oldu zîbâ câmiʻ-i Eyyûb 1215 Yazı Türü: Celî ta‘lîk 49 Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1215/1800-180199 Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitâbe Mefâ‘îlün mefâ‘îlün mefâ‘îlün mefâ‘îlün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe, dış avlu yan girişinde, Musalla Kapısı da denilen kapının üzerinde bulunmaktadır. Mermer zemîn üzerine altın varaklıdır. Kabartma tekniği kullanılarak celî taʻlîk ile hâkkolunmuştur. Beş satır ve her satır dört dilimden oluşmuştur. Kitâbenin etrafını çevreleyen kalın cetvel de altın varaklıdır. Satır aralarının geniş tutulması yazının ön plana çıkmasını sağlamıştır. Her satırın ikinci ve dördüncü dilimlerinin son harfleri “وب …..” şeklinde denk gelmiştir. Satırların âhenkli olduğu gözlenmektedir. Harf anatomileri düzgün, istif dengelidir. Keşîdeli harf ve yâ-yı maʻkûs kullanımı minimum düzeydedir. Târih kaydı son dilimde bulunmaktadır. 99 Kitâbede târih kaydı olmakla birlikte “سليمخانه دعا قيل اولدى زيبا جامع ايوب “ “Selîm Hân’a duʻâ kıl oldu zîbâ câmiʻ-i Eyyûb” mısraıyla ebced düşülmüştür. 50 MAHMÛD PAŞA CÂMİİ Eminönü’nde bulunan bu câminin bânisi Fâtih Sultan Mehmed’in sadrazamı olan Mahmûd Paşa’dır. Yapımına 1460 yılında başlanan bu câmi 878’de (1473-74) tamamlanmıştır. Câmi, sıbyan mektebi, çifte hamam, türbe, han, medrese, imâret ve evsâfı net olarak Mahmûd Paşa Câmii anlaşılmayan bir mahkemeden oluşan külliye şeklinde inşâ edilmiştir. Günümüze ise ancak câmi, türbe, hamamın sadece erkeklere âit olan kısmı ve medresenin derslik olarak kullanılan kısmı ulaşabilmiştir. İstanbul’daki en eski câmilerden olan bu câminin cümle kapısının üzerinde spiral kıvrık dallı rûmîlerle tezyîn edilmiş Arapça kitâbesi 867 yılında tamamlandığını ortaya koymaktadır. Mukarnaslı yaşmakla devâsâ olan mermer taçkapısında inşâ kitâbesiyle beraber iki tarafta 1169 (1755-56) târihini ortaya koyan sekizer satırdan müteşekkil Türkçe tamir kitâbesi bulunmaktadır. Üç yönde “U” şeklinde Mahmûd Paşa Câmii cümle kapısı on bir kubbeyle sarılı olan mekân câminin harîmini mihrap çizgisinde iki büyük kubbeyle kaplamıştır. Câminin kuzeyinde büyük kubbeli mekân ile son cemaat yeri arasında örtülü bir mekân vardır. Esas mekâna bağlantısı mukarnaslı kubbeli kemerli bir açıklıkla sağlanmaktadır. Câmi, XVII ve XVIII. yüzyıldaki İstanbul yangınlarında büyük zarara uğramıştır. 1169 (1755-56) senesinde III. Osmân köklü bir tamir yaptırarak minber ve mihrâbı yeniletmiştir. 1766 depremi sebebiyle 1785’te, 1827 yangını sebebiyle de 1828-1829 yıllarında yeniden tamir geçirmiş ve bu dönemde II. Mahmûd tarafından hünkâr mahfili eklenmiştir. Câmi 1936-1940 senelerinde Vakıflar İdâresi tarafından 51 geçirdiği tamirde de minâresi bugünkü hâlini almıştır. Hadîkatü’l-Cevâmî’de câminin avlusunda bulunan çeşme ve sebîlin Dârüssaade ağası Mustafa Ağa’nın himâyesinde yapıldığı belirtilmektedir.100 3.4. MAHMÛD PAŞA CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin mukarnaslı mermer taçkapısındaki nişin iç kısmında kapının üstünde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: دار خير وقع المثل له مفقودا ثم فى احسن االوقات يقال مسعود فاعل الخير قد اختار لوضع التاريخ يسرهللا لنا مقام محمود Okunuşu: Dârün hayrün vekaʻa’l-mislü lehû mefkûden temme fî ahseni’l-evkāti yükālü mesʻûdin 100 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmiʻ, 256-257; Ayverdi, Osmanlı Mimârisinde Fâtih Devri, C. III, 443-451; Doğan Kuban, “Mahmud Paşa Külliyesi”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C. 5, 268-271; Filiz Gündüz, “Mahmud Paşa Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (Ankara: TDVY, 2003), C. 27, 380-381; Öz, İstanbul Camileri, C.1, 98-99. 52 Fâilü’l-hayr kad ihtâra li-vadʻi’t-târih Yesürrüllâhü lenâ kāʻa makāmü Mahmûdin Anlamı: Burası eşi benzeri olmayan hayır yurdudur. Mutlu bir talihle vakitlerin en güzelinde tamamlanmıştır. Hayr sâhibi târih koymak için “Allah makām-ı Mahmûd’a ulaşmamızı kolaylaştırsın” cümlesini seçmiştir. Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: Kitâbede târih kaydı bulunmamaktadır. Anlamındaki “Yesürrüllâhü lenâ kāʻa makāmü Mahmûdin” “Allah makām-ı Mahmûd’a ulaşmamızı kolaylaştırsın” ifâdesi ile hesâben 867/1463 târihi çıkmaktadır.101 Dili: Arapça, manzum kitâbe Feʻilâtün feʻilâtün feʻilâtün feʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Câminin cümle kapısının üzerinde bulunan kitâbenin ebadı 100x255 cm.dir.102 Zemîni ince ve bol kıvrımlı rûmilerle süslüdür. Helezonik rûmî kıvrımları yazının seçilmesini zorlaştırmıştır. Rûmî kıvrımlarıyla süslü kitâbe erken dönem kitâbelerinin özelliğini yansıtmaktadır. Kitâbenin ait olduğu dönem hat sanatında Selçuklu etkisinin devam ettiği ve ilk yenileşme hareketlerinin başladığı dönemdir. İki satır hâlinde yazılan yazıda dengeli harf dağılımı görülmektedir. Birinci satırda “فى ” “fî” kelimesindeki “ى” “y” harfinin çanağı ölçüsünden daha büyüktür. Zülfeler103 küt olmakla beraber uç kısımlarında çok incelmiştir. Birinci satırdaki “ ال ” “lâmelif” harfinin kolları sert ve olması gereken eğimden yoksundur. Yazıda hareke olarak üstün, esre, şedde, sıla, ötre, hemze, iki üstün ve iki esre kullanılmıştır. Kullanılan şeddeler her iki satırda hepsi birbirinden farklı büyüklüktedir. Sıla işâreti iki satırda da kullanılmış ikinci satırda kullanılan daha büyük ve hareketsiz bir duruş sergilemiştir. Mühmel harf işâretlerinden “ع” her iki satırda ölçüleri ve eğimleri birbirinden farklı olarak 101 Ayverdi, Osmanlı Mimârisinde Fâtih Devri, (İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayını, 1989), C. III, 450. 102 A.g.e., 450. 103 Elif ve lâm gibi harflerin sağ üst tarafındaki saçağın adı. 53 kullanılmıştır. Tezyîn işâreti olarak tirfil kullanıldığı görülmektedir. Celî yazıda kullanımının lüzûmu iktizâ eden mühmel işaretlerin henüz celî yazı ile beraber ele alınmadığı görülmektedir.104 3.5. MAHMÛD PAŞA CÂMİİ TAMİR KİTÂBESİ 104 Fevzi Günüç, “Klâsik Dönem Osmanlı Mimârisinde Celî Yazılar”, Türkler, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2014), C. 12, 276. 54 Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin mukarnaslı mermer taçkapısının sağ ve sol tarafında iki parça hâlinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: جناب حضرت سلطان عثمان خان ثالث كيم بيلور اوقات خمس ايچره دعاسن فرض عين ابرار سراج دين امام مسلمين اول داور عصرك صباح الخير شوكت جبهه سنده مطلع االنوار 55 رضاء هللا اولمغله دائم سعى مشكورى بو عالى معبدك احياسنه حق ايلدى اقدار مطاف اهل سنت قبلهء اصحاب طاعتدر زهى خير ايلدى اول مجمع ممدوحه آثار قرائت ايليوب آيات نصرى رسم عثمانى مالئك محفلنده فتح خوان اولمقده در هر بار بعرش و كرسىء اعال بحق مسجد اقصى اوله خوشنود روح مصطفى و حضرت غفار توجه ايليوب دركاه حقه حسن نيتله ديدى تعميرينه تاريخ بو بيتى استحضار امام عهد اوالن سلطان عثمان ايليوب امداد قلندى معبد محمود پاشا يمنله اعمار ۱۱۶۹ Okunuşu: Cenâb-ı Hazret-i Sultan ʻOsmân Hân-ı Sâlis kim Bilir evkât-ı hams içre duâsın farz-ı ʻayn ebrâr Sirâc-ı dîn imâm-ı müslimîn ol dâver-i ʻasrın Sabâhü’l-hayr-ı şevket cebhesinde matlaʻü’l-envâr Rızâu’llâh içün olmağla dâim saʻy-i meşkûru Bu ʻâli maʻbedin ihyâsına Hakk eyledi ikdâr Mutâf-ı ehl-i sünnet kıble-i ashâb-ı taʻatdır Zehî hayr eyledi ol mecmaʻ-i memdûha-i âsâr Kırâ’at eyleyüp âyât-ı nasrı resm-i ʻOsmânî Melâik mahfilinde feth-hân olmakdadır her bâr 56 Be-ʻarş ü Kürsî-i aʻlâ bi-hakk-ı Mescid-i Aksâ Ola hoşnûd rûh-i Mustafâ vü Hazret-i Gaffâr Teveccüh eyleyip dergâh-ı Hakk’a hüsn-i niyetle Dedi taʻmîrine târih içün bu beyti istihzâr İmâm-ı ʻahd olan Sultan ʻOsmân eyleyip imdâd Kılındı maʻbed-i Mahmûd Paşa yümn ile iʻmâr 1169 Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1169/1755-1756105 Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitâbe Mefâʻîlün mefâʻîlün mefâʻîlün mefâʻîlün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Câminin cümle kapısının sağ ve sol tarafında bulunan kitâbeler mermer zemîn üzerine celî sülüs ile yazılmıştır. Yazının zemîni koyu yeşildir. Sağda ve solda bulunan her iki kitâbe sekizer satırdan oluşmaktadır. Her satır tek dilimdir. Sağ ve sol tarafı dendanlı satır diliminin içine yazılan kitâbede harf anatomileri düzgün, istif uyumlu, akıcı ve dengelidir. “جناب” kelimesinin “ب” “b” harfinin üstüne denk getirilen “حضرت” kelimesinin “ت” “t” si ile oluşturduğu âhenk, “ساطان عثمان” “Sultan Osmân” kelimelerinin imlâsında dikey harflerin üzerine yan yana getirilerek yazılan “ن” “nun” bu defa sanki âdeta padişahın gücünü tahkîm ediyormuş gibi bir hissi ilhâm etmektedir. Yazının tamamında dengeli ve akıcı bir görüntü hâkimdir. Keşîdeli harf ve yâ-yı maʻkûslarla yazıya hareketlilik kazandırılmıştır. Hareke kullanımında da dengeli bir tasarrufta bulunulmuştur. Harekelerden başka tezyinî hareke ile beraber mühmel harf işâretleri de kullanılmıştır. Kitâbenin son iki satırında târih kaydı bulunmaktadır. Kitâbenin sol tarafta bulunan kısmının son üç satırında ilk kelimelerin harekelenirken eksik 105 Kitâbede târih kaydı bulunmakla birlikte “İmâm-ı ʻahd olan Sultan ʻOsmân eyleyip imdâd” ve “Kılındı maʻbed-i Mahmûd Paşa yümn ile iʻmâr” mısralarının her biri ebcedle yapının tamir târihini vermektedir. 57 bırakıldığı ve boşluklar kaldığı görülmektedir. Bu durum kitâbenin bütününe bakıldığında boşluk olarak göze çarpmakta, tamamlanmamış izlenimi vermektedir. MAHMÛD PAŞA HAMAMI Eminönü’nde, Nuruosmaniye Külliyesi’nin kuzeydoğu cephesinde, Mahmûdpaşa Mahkemesi Sokağı, Şeref Efendi Sokağı ve Mengene Sokağı’nın sardığı arazi üzerindedir. Hamam, külliye içinde câminin kuzeyinde bulunmaktadır. İstanbul’daki en eski hamamlardan biridir. 17 m. çapındaki kubbesi mukarnaslı nişlerle duvarlara dayanır. Ortasında ferah bir ışığı vardır. Sıcaklık yan eyvanları, odaları, geçiş kısmındaki küçük kubbesi ve sarmal oyuk yarım kubbesi ile farklı bir mekândır. Câminin kuzey cephesinde Mahmûd Paşa Hamamı yer alan hamam 1466 târihi ile İstanbul’daki en eski hamamlardan biri olarak anılır. Hamam 18. yüzyıldaki büyük yangından sonra tamir görmüştür. 1953 yılında tekrar büyük bir tamir geçiren hamam kısa bir süre daha hamam olarak kullanılmış sonrasında bir depo olarak kullanılmıştır. Doksanlı yıllarda ise görkemli mimârisiyle uyuşmayan niteliksiz bir tamirle çarşıya dönüştürülmüştür.106 106 Ayverdi, Osmanlı Mimârisinde Fâtih Devri, C. IV, 602-606; Kuban, “Mahmud Paşa Külliyesi”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C.5, 268-271; Gündüz, “Mahmud Paşa Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (Ankara: TDVY, 2003), C. 27, 380-381. 58 3.6. MAHMÛD PAŞA HAMAMI İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Hamamım giriş kapısındaki nişin içinde, kapının üstünde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: هى بقعه مشحونه بمالح ورخامها فى الضؤ كالمصباح جنات عدن فجرت انهارها هى راحة االرواح ۸۷۱ Okunuşu: Hiye bukʻatün meshûnetün bi-melâhı ve ruhâmühâ fî’d-dav ke’l-misbâh Cennâtü Adnin fecerat enhârühâ hiye râhatü’l-ervâh 871 Anlamı: Burası güzelliklerle dolu, beyaz taşları aydınlıkta lamba gibi parlayan ve coşkulu nehirleri bulunan Adn cennetleri gibi bir yerdir. Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 871/1466-1467107 107 Kitâbede târih kaydı olmakla birlikte “هى راحة االرواح” “Ruhların rahat yattığı yer” 59 Kitâbenin Dili: Arapça Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Hamamın giriş kapısı üzerindeki nişin içinde bulunan kitâbe, erken dönem kitâbelerindendir. İki satırdan müteşekkil Arapça kitâbenin zemîninde dâirevî hareketlerle rûmî motifi bulunmaktadır. Satırlar birbirinden kalın bir satır çizgisiyle ayrılmış olup zemînde yeralan rûmî motifi yazının okunmasını zorlaştırmaktadır. Harfler birbirine çok yakın ve amûdî harfler fazlaca kalındır. Birinci satırda “ف” “f” harfinden sonra gelen yâ- yı ma‘kûs ile ve ikinci satırdaki keşîdeli “ت” “t” harfleriyle satırlar arası denge sağlanmıştır. Yazıda şedde, üstün, ötre, iki ötre ve cezim kullanılmıştır. Birinci satırda “meshûnetün” “مشحونه” kelimesinin altında mühmel harf işâretlerinden “h” “ ”, ikinci satırda da tezyînî harekelerden tirfil kullanılmıştır. Zülfeler küt ve kısadır. Kitâbe, mermer zemîn üzerine yazılmıştır. ifâdesiyle ebced düşülmüştür. 60 FÂTİH CÂMİİ İstanbul’un Fâtih ilçesinde bulunan bu câmii fethin akabinde inşâ edilen ilk selâtin câmiidir. Bizans’ın değer verdiği Oniki Havâri Kilisesi’nin yerine inşâ edilmiştir. Cemâziyelâhirinde başlayan inşaat 875 Receb ayına kadar devam etmiştir. Câminin iki tarafında medreseler, medreselerin ön tarafında bir Fâtih Câmii yanda tabhâne, diğer yanda darüşşifa, çarşı ve hamam bulunmaktadır. Fâtih Câmii ve Külliyesi mimâr Atik Sinân tarafından inşâ edilmiştir. 15. yüzyılda inşâ edilen bu külliye Türk mimârî anlayışına muvâfık ve bu anlayışın gelişiminin bir numûnesi olmuştur. Mimârî olarak büyük câmilerin gelişmesi süreci İstanbul’da bir yarım kubbe ile Fâtih Câmii’nde başlamıştır.108 1509 yılında meydana gelen depremde Fâtih Câmii kubbesiyle beraber külliyenin imâret, darüşşifa, medrese gibi yapıları da büyük zarar görmüştür. 1557 ve 1754 depremleriyle de büyük hasar alan câmi onarılmış olduğu halde 1766 depreminde büyük kubbesi tamamen çökmüştür. III. Mustafa önce türbe ve külliyeyi yeniden yaptırmış 1767 tarihinde Fâtih Fâtih Câmii cümle kapısı Câmii’ni yeni bir plana göre inşa ettirerek 1771 tarihinde ibadete açmıştır. Bugün mevcût olan Fâtih Câmii yapıldığı zamanki şeklinden çok farklı olmakla birlikte eskiyi anımsatan emâre be bakıyeler taşımaktadır. Fâtih Külliyesi, câmi, mektep, kütüphâne, 8 tane tâli, 8 tane âli medrese ile imâret, kervansaray, tabhane, darüşşifa ve hamamdan oluşmaktadır. Plan itibariyle monümental bir tipte yapılmıştır. Merkezi kubbe iki fil ayağı ile iki 108 Aslanapa, Türk Sanatı, (İstanbul: Remzi Kitabevi, 1997), 240. 61 sütuna istinat ettirilmiştir. Şadırvan avlusu istalaktitli başlıklı 18 sütuna dayandırılımış 22 kubbeden müteşekkildir.109 3.7. FÂTİH CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ (ORTA KISIM) Kitâbenin Yeri: Câminin mukarnaslı mermer girişindeki nişin içindeki kapının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: و لم يتيسر فتحها لبعض الحلفاء فضال عن السال طين واالمراء مع بذلهم المجهود فى نيل هذا المقصود ا لسلطان محمد خان ابن السلطان مراد ابن السلطان محمد ابن السلطان بايذد ابن السلطان مراد ابن اورحان ابن عثمان 109 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmi‘, 48-53; Ayverdi, Osmanlı Mimârisinde Fâtih Devri, C. III, 356-406; Önder, Şaheserler Konuştukça, 34-35; Reşat Ekrem Koçu, “Fâtih Sultan Mehmed Câmii Kebiri ve Külliyesi” İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Koçu Yayınları, 1971), C. 10, 5543-5551; Öz, İstanbul Camileri,56-58. 62 Okunuşu: Ve lem yeteyesser fethuhâ li-ba‘di’l-hulefâi fadlen ‘ani’s-selâtîni ve’l-ümerâi maʻa bezlihimü’l-mechûdi fî neyli hâze’l-maksûdi es-sultan Muhammed Hân ibnü’s-sultan Murâd ibni’s-sultan Muhammed ibni’s-sultan Bâyezid ibni’s-sultan Murâd ibn Orhan ibn Osmân Anlamı: Fethin amacınana erişmek için birçok hükümdar büyük gayretler harcamalarına rağmen bu şehri fethedememişlerdir. Bu fetih sadece, Osmân oğlu, Orhan oğlu, Sultan Bâyezid oğlu, Sultan Mehmed oğlu Sultan Murâd oğlu, Sultan Mehmed’e nasîb olmuştur. Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Ali bin Sûfî110 Târih Kaydı: 875/1470-1471111 Dili: Arapça Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Câminin cümle kapısı üzerinde sağ ve solda bulunan kitâbelerle üç parça halinde olan bu kitâbeye bakıldığında diğerlerine nazaran istif yönünden daha dengeli olduğu ve mükerrer devam eden es-sultan" kelimesinin bu dengeyi sağladığı düşünülse de alt satırın" ”السلطان“ sonunda bulunan ve satıra 90 derece dik olarak farklı bir şekilde yazılan “عثمان “Osmân” kelimesi ile hârikulâde dengenin yakalandığı görülecektir.112 Kitâbede harf ve istif mükemmelliği şâyân-ı hayrettir. Yazının canlılık kazanması ve yazı alanına sığdırılması için “Osmân” ismi şâkulî yazılarak sağlanan dengeyle beraber 110 Hattat sağ, sol ve ortada olmak üzere üç parça hâlinde bulunan kitâbelerin solda bulunanına imza atmıştır. 111 Sağ, sol ve ortada olmak üzere üç parça hâlinde bulunan kitâbelerin solda bulunanına târih kaydı düşülmüştür. 112 Günüç, Türk Kültür ve Medeniyet Târihinde Fâtih Külliyesi, (İstanbul: Kültür A.Ş. Yayınları, 2007), C. 1, 232. 63 “nun” harfinin tüm satıra uzanan keşîdesi nefisdir. Bununla birlikte harflerdeki kalem hakkı inceliği gözden kaçmamaktadır.113 Bu kitâbenin ebadı 80x261 cm.dir.114 3.8. FÂTİH CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ (SOL TARAF) 113 Ayverdi, Osmanlı Mimârisinde Fâtih Devri, C. III, 386-387. 114 A.g.e., 386. 64 Kitâbenin Yeri: Câminin mukarnaslı mermer girişindeki nişin içinde sol tarafta bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: ال زالت سرادقات خالله مصحوبة با الطا ف ا لرحمن وال خال سداته السنية فى كل حين و اوان من االوالد واالنصار واالعوان وافاض هللا تعالى على اسالفه سجال الغفران و اسكنهم على غرف الجنان هذا دعائ للبرية نافع فيرحم هللا عبدا قال امينا فى الشهر المبارك رجب لسنة خمس و سبعين وثمانمايه و قد كان البداية فى جماد االخرى لسنة سبع وستين وثمانمايه كتبه على بن صوفى Okunuşu: Lâ zâlet sürâdikatü hilâlihî mashûbeten bi-eltâfi’r-rahmân Ve lâ halâ süddâtühü’s-seniyyeti fî külli hînin ve evânin mine’l-evlâdi Ve’l-ensâri ve’l-avân ve efedallâhü teʻâlâ ʻalâ eslâfihî Sicâle’l-gufrân ve eskenehüm ʻalâ gurafi’l-cinân Hâzâ dü‛âî li’l-beriyyeti nâfiʻun fe-yerhamüllâhü ʻabden kāle âminen Fî’ş-şehri’l-mübâraki receb li-seneti hamsin ve sebʻîne ve semânimâyeh ve kad kâne ’l-bidâyetü fî cümâde’l-uhrâ li-seneti seb‛a ve sittîn ve semânimâyeh Ketebehü Ali bin Sûfi. Anlamı: Sarayın perdeleri Cenâb-ı Hakk’ın lutf ve keremleriyle ihâta edildsin ve mübârek kapısı her zaman ve asırda evlâdı, yardımcıları ve dostları vâsitasıyla açık tutulmaya devam ettirilsin. Allah Teâlâ onun sülâlesini bağışlananlar zümresine ilhâk etsin ve onları cennetlerin en yüksek kısmına yerleştirsin. Benim, yaratılanlar için yaptığım bu duâm, hayırlıdır, faydalıdır. Allah ona âmin diyen kullarına rahmet 65 etsin. İnşâsına 867 yılının cemâziye’l-âhir ayında başlanan bu câmi, 875 yılının mübârek Receb ayında hitâm bulmuştur. Bu yazıyı Sûfi oğlu Ali yazdı. Yazı Türü: Celî Sülüs Hattatı: Ali bin Sûfî Târih Kaydı: 875/1470-1471 Dili: Arapça Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe yedi satırdan müteşekkildir. Satır araları bölünmemiş olarak mermer zemîn üzerine celî sülüs ile yazılmıştır. Yazının zemîni koyu yeşildir. Yazı altın varaklıdır. Bu kitâbede denge, yâ-yı maʻkûs, keşîde ya da “kef” “ ” gibi serenli harflerle sağlanmıştır. Yan yana getirilmiş ve gruplandırılmış şâkûlî harflerin hâkimiyeti dikkat çekmekle beraber Selçuklu geleneğinin etkileri görülmektedir.115 Hattat imzası, yazı satırına 90 derecelik açı satır tutularak yazılmıştır. Bu kitâbenin ebadı 122x256 cm.dir.116 Harf, istif ve hareke itibarıyla gayet muntazamdır.117 Kitâbede satır araları bölünmemiştir. 115 Günüç, Türk Kültür ve Medeniyet Târihinde Fâtih Külliyesi, 232. 116 Ayverdi, Osmanlı Mimârisinde Fâtih Devri, C. III, 386. 117 Ayverdi, Fatih Devri Hattatları ve Hat Sanatı, (İstanbul: İstanbul Fetih Derneği Neşriyatı, 1953), 17. 66 3.9. FÂTİH CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ (SAĞ TARAF) Kitâbenin Yeri: Câminin mukarnaslı mermer girişindeki nişin içinde sağ tarafta bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: اتفق الفراغ بحمد هللا القدير الخبير على اعمال عباده و البصير من بناء هذاالمسجد الجامع للفضايل على الوجه االتم الذى اسس على التقوى من اول يوم 67 بامر من مال االرض بمعدلة احيى بها رمم علم وعرفان الجل ان يظهر الخيرات فى ملكه اختاره هللا من ال عثمان و هو السلطان االعظم والحقان االفحم الفاتح بسيفه هذه بلدة التى لم يخلق مثلها فى البالد و لم يصنع نظيرها بايد العبادى Okunuşu: İttefeka’l-ferağu bi-hamdilillâhi’l-kadîri’l-habîri ʻalâ a’mâli ʻibâdihî Ve’l-basîr min binâi hâze’l-mescidi’l-câmi’i li’l-fadâyili ʻalâ ’lvechi’l-etemmi’llezî üssise ʻale’t-takvâ min evveli yevmin bi-emri men melee’l-arda bi-ma’deletin uhyiye bihâ rumemî ʻilmin ve ʻirfânin li-ecli en yüzhira’l-hayrâtü fî mülkihî ihtârahullâhu min âli ʻOsmân Ve hüve es-sultanü’l-a’zam ve’l-hakanü’l-efham el-fâtihu bi-seyfihî hâzihi’l- beldete’l-letî lem yuhlak mislühâ fi’l-bilâdi ve lem yusnaʻ nazîrühâ bi-eydi’l-ʻibâdi Anlamı: Kullarının işlerinden haberdâr olan ve her şeyi gören yüce Allah’ın izniyle, faziletleri toplayan bu mescidin inşâsı en güzel şekilde tamamlanmıştır. Ki o mescid, ilk günden itibâren yeryüzünü adâletle dolduranın emriyle takvâ üzerine kurulmuştur. Ülkesindeki güzellikleri ve hayırları ortaya koymak maksadıyla ilim ve irfan enkāzını o adâletiyle yeniden canlandırmıştır. Allah onu Osman ailesinden seçmiştir. O, şanlı hâkan, büyük sultan, benzeri yaratılmamış ve eşi, kullarının eliyle de yapılmamış bu ülkeyi kılıcıyla fethedendir. Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Ali bin Sûfî118 118 Hattat imzasını sağ, sol ve ortada olmak üzere üç parça hâlinde bulunan kitâbelerden solda bulunanına atmıştır. 68 Târih Kaydı: 875/1470-1471119 Dili: Arapça Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Bu kitâbenin ebadı 122x256 cm.dir.120 Cümle kapısının üzerinde sağ tarafta bulunan kitâbeye yâ-yı ma‘kûslarla canlılık kazandırılmıştır. Mermer zemîn üzerine yedi satır olarak yazılmıştır. Celî sülüs ile yazılan yazının zemîni koyu yeşildir. Satır aralarında satır çizgisi yoktur, harfler altın varaklıdır. Bazı satırlarda kullanılan yâ-yı ma‘kûslarla yazıya akıcılık sağlanmıştır. Ortada ve solda bulunan kitâbeyle birlikte bu kitâbenin de zemîninde hiçbir bezeme yoktur. İstif husûsiyetlerine uygun bir şekilde tasarlanmış bu kitâbeler aynı hattatın Fâtih Câmii’nden sekiz yıl sonra inşâ edilen Topkapı Sarayı Bâb-ı Hümâyun’daki yazıları ile kıyaslandığında Topkapı Sarayı’ndaki yazıların daha mükemmel olduğu121 görülmektedir. Bu yazıların her bakımdan ileride olması da yaşanan Fâtih Câmii tecrübesiyle izah edilebilir. 119 Sağ, sol ve ortada olmak üzere üç parça hâlinde bulunan kitâbelerin solda bulunanına târih kaydı düşülmüştür. 120 Ayverdi, Osmanlı Mimârisinde Fâtih Devri, C. III, 386. 121 Günüç, Türk Kültür ve Medeniyet Târihinde Fâtih Külliyesi, 233. 69 RUM MEHMED PAŞA CÂMİİ Fâtih Sultan Mehmed zamanında bir süre sadrazam olan Rum Mehmed Paşa tarafından 876 (1471-72) târihinde Üsküdar’da kendi adıyla anılan mahallede yapılmıştır. Türbe, medrese, hamam, imâret ve câmiden oluşan bir külliye şeklinde inşâ edilen bu yapılardan günümüze sadece câmi ve türbe ulaşabilmiştir. Fetihten sonra inşâ edilen bu câmi tabhâneli câmilerden olup mihrap yönünde yarım bir kubbe ile desteklenmiş olmasıyla farklılaşır. Ana kubbe Rum Mehmed Paşa Câmii yuvarlak şekilli, sekiz pencereden oluşan bir çember üzerinde bulunmaktadır. Ana kubbenin bağlantısı pandantifle sağlanmaktadır. Câmi çokça tamir geçirmiş ve bu tamirât binânın şeklinde önemli farklılıklara yol açmıştır. 1953 târihinde yapılan restorasyonda o zamana kadar düz bir çemberinin düz saçakla sonlanmış, tuğla kemerlerle örülünce dalgalı bir görüntü arzetmiştir. Mihrabın iki tarafı ve doğu batı duvarlarında birer pencere bulunmaktadır. Bu pencereler iç mekâna açılmaktadır. Barok dönemine âit kalem işleriye Rum Mehmed Paşa Câmii cümle kapısı süslenen mekânın iç kısmı günümüzde sıvanmış, kubbenin iç tarafları yer yer Fâtih dönemi nakışlarıyla tezyîn edilmiştir. Câminin beden duvarına bitişik olan minâre 1953 yılında tamirât görmüş olup şerefenin alt kısmı ve küp şeklindeki kısmı mukarnaslı tezyînât ile süslüdür. Dalgalı çatı hatları, tuğla kullanımı, yuvarlak kubbe çemberi gibi özellikleri Bizans dinî mimârisini 70 andırdığı iddiâ edilen bu câminin bu özelliklerinin bânisinden kaynaklandığı şeklinde değerlendirilmiştir.122 3.10. RUM MEHMED PAŞA CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin cümle kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: امر الدار الرفيع قد بنا هذا البنا طالبا من لطف حق اجره دار البقا انه لمارجا من ربه حسن القبول قال في تاريخه منا تقبل ربنا Okunuşu: Âmirü’d-dâri’r-râfiʻ kad benâ hâze’l-binâ tâliben min lutf-i Hakkın ecrahü dâre’l- bekā 122 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmi‘, 605-606; Ayverdi, Osmanlı Mimârisinde Fâtih Devri, C. III, 482-490; Öz, İstanbul Camileri, C.2, 56. 71 Ennehü lemmâ racâ min rabbihî husne’l-kabûl kāle fî târîhıhi minnâ tekabbel rabbenâ Anlamı: Şerefli yurdun âmiri, bu binâyı âhirette mükâfatını Allah’ın lutfundan isteyerek yaptırmıştır. O, Rabbi’nden bu duâsının en iyi şekilde kabûlünü ümîd ederek, târihi hakkında “Rabbimiz bunu bizden kabûl et” demiştir. Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: Kitâbede târih kaydı bulunmamaktadır.123 Kitâbenin Dili: Arapça, manzum kitâbe Fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbenin ebadı 79x121 cm. dir.124 Câminin cümle kapısının üzerindeki mermer üzerine kabartma tekniği ile yazılan kitâbe iki satırdan oluşmaktadır. Satır arası bölünmüş şekildedir. Celî sülüsle yazılan kitâbe devrinin özelliklerini taşımaktadır. Dikey harflerin boylarının gayet uzun olduğu görülmektedir. Zülfeler kısa ve küttür. Harflerde görülen sertlik ve kütlük harekelerde de görülmektedir. Harekelerin yerleştirilmesinde dengeli bir tasarrufta bulunulmamıştır. İkinci satırda yazı alanına çarkıfelek motifi yerleştirildiği görülmektedir. 123 Kitâbede târih kaydı bulunmamakla birlikte “Rabbimiz bunu bizden kabûl et” ifâdesiyle ebced düşülmüş ve 876 târihi çıkmıştır. 124 Ayverdi, Osmanlı Mimârisinde Fâtih Devri, C. III, 489. 72 MURÂD PAŞA CÂMİİ Fâtih İlçesi’nin Aksaray semtinde, Vatan ve Millet caddelerinin kavşağında bulunan câmi Fâtih Sultan Mehmed devri vezirlerinden Has Murâd Paşa tarafından 876 (1471-72) târihinde yaptırılmıştır. 877 târihli vakfiyesinde ilk binâların câmi, hamam ve imaretten ibâret olduğu, 882’de Murâd Paşa’nın vefâtı dolayısıyla Murâd Paşa Câmii yarım kalan ve kardeşi Sadrazam Mesih Paşa tarafından bitirilen bir medresesi bulunduğu belirtilmektedir. 1640 yılındaki fırtınadan büyük ziyâna uğrayan câmi ayrıca 1660 ve 1693 yıllarındaki Aksaray semtini tahrip eden yangınlarda da tahrib olmuş ve yapıların pek azı günümüze intikal edebilmiştir. Yine 1957-1958 senelerinde Vatan ve Millet caddelerinin açılışı münâsebetiyle hazîresi hayli küçültülmüş, avluya âit duvarı yıkılarak geri çekilmiştir. Murâd Paşa Câmii, kesme taşlardan kısa bir duvar ile çevrili avlusunun orta kısmında bulunup avlusuna iki farklı yönden basık kemerli bir kapıyla girilebilmektedir. Tabhâneli yapı şeklinde inşâ edilen câmi, kıble istikametinde kubbeli iki birimle ikişer tabhâneden müteşekkildir. Son cemaat Murâd Paşa Câmii cümle kapısı mahallinde kubbelere geçiş pandantiflerle sağlanmıştır. Cümle kapısının üzerinde binânın yapıldığı târihi belirten kitâbesi ve bunun üst kısmında müsenna olarak yazılmış “Rabbenâ” duâsı bulunmaktadır. Câminin iç tarafı ile son cemaat mahalli yakın bir târihte kalem işleriyle tezyin edilmiştir. Minâresi câminin kuzeybatı köşesinde yeralmaktadır. Şerefesinin altı mukarnaslı olup XIX. yüzyılda tamir geçirmiştir. Câminin güneyinde Altıparmak İbrahim Efendi, Pîrîzâde Osmân Sâhib Efendi, Kara Dâvud Paşa, Sadrazam Mesih 73 Paşa gibi önemli zevâtın medfûn olduğu hazîresinde muhtelif dönemlerin süsleme anlayışını yansıtan mezar taşları bulunmaktadır.125 3.11. MURÂD PAŞA CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Câminin mermer cümle kapısınındaki nişin üst kısmında bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: دار خير لرضا الحق بنى طالب العفو به عمر جنى كملت و اتفق التاريخ فتقبلها قبوال حسنا Okunuşu: Dârün hayrün li-rızâi’l-Hakkı büniye tâlibü’l-‘afve bihî ʻömrün ceniyyün 125 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmi‘, 269-270; Ayverdi, Osmanlı Mimârisinde Fâtih Devri, C. III, 466-474; Halil Ethem, Câmilerimiz, (İstanbul: Kanaat Kütüphanesi, 1932), 37-38; Zeynep Hatice Kurtbil, “Murad Paşa Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 2006), C. 31, 191-192; ; Öz, İstanbul Camileri, C. 1, 108. 74 Kemület ve ittefeka et-târîhu fetekabbelhâ kabûlen hasenen Anlamı: Günahkâr bir ömür, hayır yurdunu, onunla affedilmesini isteyerek Allah rızâsı için binâ etti. Eser tamamlandı ve târihi “onu güzel bir kabûlle kabûl et” olarak kararlaştırıldı. Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: Kitâbede târih kaydı bulunmamaktadır. Anlamındaki “Fetekabbelhâ kabûlen hasenen” “Onu güzel bir kabûlle kabûl et” ifâdesi ile hesâben 876/1471- 1472 târihi çıkmaktadır.126 Dili: Arapça Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe 60x144 cm. ebatındadır.127 Câminin cümle kapısı bulunan ve celî sülüsle yazılan kitâbenin zemîni lacivettir. Yazının zemîni helezonik rûmî motifleriyle kaplıdır. Erken dönem yazısının özelliklerinden olan bu durum Osmanlı döneminin ilk yıllarındaki yazılarda karşımıza çıkmaktadır. İki satır hâlinde yazılmış olan yazıda harfler ve rûmî motifler altın varaklıdır. Birinci satırdaki yâ-yı maʻkûslarla estetik bir görüntü sağlanmıştır. Zemîndeki rûmî motifleri yazıyı okumayı zorlaştırmaktadır. 126 Ayverdi, Osmanlı Mimârisinde Fâtih Devri, C. III, 472. 127 A.g.e., 472. 75 ŞEYH EBU’L-VEF CÂMİİ MEDRESESİ İstanbul’un Fâtih İlçesi’nde, adını Şeyh Muslihuddin İbnü’l-vefâ’dan alan bu câmi Fâtih vakfiyesinde Vefâzâde Câmii olarak geçmektedir. Bu câmi tevhidhâne, hankâh, çifte hamam, medrese, tabhâne, imâret, çeşme, kütüphâne ve türbeden oluşan külliyenin içinde bulunmaktadır. İlk Şeyh Ebu'l-Vefâ Câmii inşâsına “Câmi-i Hâkāniyye” terkîbiyle târih düşürülen (881/1476) câminin 1171 (1757) senesinde onarımdan geçtiği kitâbesinden öğrenilmektedir. Câmi ve çifte hamam Fâtih Sultan Mehmed, câmii ve çifte hamamı Muslihuddin Mustafa Efendi adına inşâ ettirmiştir. Vakfiyede adı bulunmayan medresenin II. Bayezid devrinde yapıldığı kanaatine varılmıştır. Bugünkü şekli itibârıyla güneyde Vefâ Caddesi, kuzeyde Dârülhadis Sokağı, batıda çıkmaz sokak ve doğuda Âtıf Efendi Kütüphânesi ile çevrilidir. Vefâ Türbesi Sokağı külliyenin içinden geçmektedir. Dört yönde beş girişe sahip olan bu külliyeye asıl giriş Vefâ Caddesi’nden sağlanmaktadır. Medreseden günümüze yapının sadece kuzey ve batı duvarları ulaşabilmiştir. Medrese duvarları kaba yontulmuş bir sıra kefeki taşı ve iki sıra tuğla şeklinde örülmüştür. Medresenin doğu tarafı tamamen yok olmuştur. Başodası bulunmayan medresede ibadet zamanları dışında câminin dershâne olarak kullanıldığı anlaşılmaktadır.128 Eski hâlinden eser kalmayan Şeyh Ebu’l-Vefâ Külliyesi’nde giriş kapılarından birinin üzerinde bulunan medrese kitâbesi bugün mevcut değildir. Kitâbe, meydana gelen kırıklar ve medrese kısmının tamâmen yok olması sebebiyle Vakıflar Müdürlüğü tarafından korumaya alınmıştır.129 128 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadikatü’l-Cevâmi‘,187; Ayverdi, Osmanlı Mimârisinde Fâtih Devri, C. III, 502-506; Aziz Doğanay, “Şeyh Vefâ Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 2010), C. 39, 72-74; Öz, İstanbul Camileri, C.1, 143. 129 27.06.2018 târihinde câmi imamı ile yapılan görüşme. 76 3.12. ŞEYH EBU’L-VEF CÂMİİ MEDRESESİ TAMİR KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, yerinde olmayıp Vakıflar Müdürlüğü’nün koruması altındadır. Kitâbenin Metni: حضرت شيح وفا مرشيد اصحاب صفا خواجهء فاتح ايكن يعنى او ذات يكتا سوق ايدوب فاتحى بو جامع بو خانقهينى ايلمشلر او زمان همت ايله طزخ و بنا 77 حجره لر اولمش ايكن سوختهء اخراق ينه همت شاه خان حميد ايله اولدى احيا دوشدى درت بيتله رافعا الحق نه كوزل مدرسه هم تكيهء ارباب وفا Okunuşu: Hazret-i Şeyh Vefâ mürşid-i Ashâb-ı Safâ Hâce-i Fâtih iken yaʻni o zât-ı yektâ Sevk edip Fâtih’i bu câmiʻi ve bu hânkâhını Eylemişler o zamân himmet ile tarh u binâ Hücreler olmuş iken sûhte-i ihrâk yine Himmet-i Şâh Hân Hamîd ile oldu ihyâ Düşdü dört beyitle târîh Rafîʻâ el-Hakk Ne güzel medrese hem tekye-i erbâb-ı vefâ Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: Kitâbede târih kaydı bulunmamaktadır.130 Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitâbe Feʻilâtün feʻilâtün feʻilâtün feʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Yekpâre mermer zemîn üzerine satır çizgileriyle bölünerek beş satır olarak yazılan kitâbede ilk üç satır ikişer dilimden oluşurken son iki satır, baş ve son kısmında boşluk bırakılıp diğer satırlara 130 Kitâbede târih kaydı bulunmamakla birlikte son beyit olan “ Ne güzel medrese hem tekye-i erbâb-ı vefâ” beytinden “ Düştü dört beyitle târîh Rafîʻâ el-Hakk” beytindeki “Düştü dört” ifâdesi gereğince 1201 târihinden dört çıkarıldığında ebced hesâbıyla 1197/1783-1784 târihi çıkmaktadır. 78 ortalanarak tek dilim olarak yazılmıştır. Kitâbede herhangi bir renk boya veya altın varak bulunmamaktadır. Dengeli bir görüntü arzeden kitâbede harfler arasında nefes payı olmayışı göze çarpmaktadır. Özellikle “elif” harfinin ölçüsünün kısa olduğu ve zülfelerinin eksik bırakıldığı görülmektedir. Yazıda neredeyse okutucu hareke hiç kullanılmamıştır. Bununla birlikte tezyînî hareke ve mühmel harf işaretleri kullanılmıştır. Kitâbenin birinci diliminde “mürsel vav” ve “fe” “ف” harfinin satır düzenindeki duruşu bozuktur. Bu harfin geriye doğru yatık bir duruş sergilediği görülmektedir. Dördüncü dilimde “طرح” kelimesini yazarken “ر” “ra” harfinin anatomik yapısındaki tavır ile “ح” “ha” harfinin anatomisindeki müşterek tavır birleştirilmiştir. Yazıda yer yer kalem hakkı zafiyetleri bulunmaktadır. 79 DÂVUD PAŞA CÂMİİ Fâtih İlçesi’nde, Cerrahpaşa ve Kocamustafapaşa semtlerinin arasındaki Dâvudpaşa mahallesinde bulunan bu câminin kapısının üzerindeki Arapça kitâbeye göre Dâvud Paşa tarafından 890 (1546) târihinde yapıldığı anlaşılmaktadır. Dâvud Paşa II. Bayezid devri vezirlerindendir. Dış tarafları kesme taş Dâvud Paşa Câmii kaplamalı olan bu câmi Osmanlı devri Türk mimârisinde “zâviyeli câmi” ya da “tabhâneli câmi” diye adlandırılan “âyende ve revende”ye mahsus odaları bulunan tiptedir. Câminin son cemaat yeri baklavalı başlıklı, altı adet granit sütuna dayandırılmış sivri kemerler üzerinde bulunmaktadır ve beş kubbe ile kaplıdır. Taçkapıdaki nişin yarım kubbesiyle iki renkli geçişli taşlardan mamûl kapı kemerinin arasına oturtulmuş dört beyitten oluşan Arapça kitâbe Dâvud Paşa Câmii cümle kapısı bulunmaktadır. Ayvansarayî’, bu kitâbenin metninin Kemalpaşazâde’ye, hattının Şeyh Hamdullah’a âit olduğunu belirtmektedir. Câmi, iç kısmından 18.30 m. ölçüsünde ve dörtgen planlıdır. Câminin hayli büyük bir kubbesi vardır. Ancak İstanbul’u sarsan her büyük depremde bu câmi hasar görmüştür. Esas mekânın yan tarafında bulunan tabhânenin tüm odaları kubbe ile kaplanmıştır. Câminin sâkin, gösterişten uzak bir minberi bulunmaktadır. 1945-1946 yıllarında geçirdiği restorasyon esnâsında duvardaki badana ve sıvaların bir kısmı dökülmüş ve altlarındaki kalem işi nakışlar ve yazı frizi ortaya çıkmış fakat bu süslemelerin tamamı açılmadığı gibi görüleni de korunamamıştır. Minâresi 1766 depreminden sonra hâl-i hazırda mevcût olan şekli ve bilezikli şerefe çıkıntıları ile inşâ edildiği 80 anlaşılmıştır. Minârenin câmi ile bitiştiği noktadaki kemerin estetiği daha önce yapılmamış mimârî bir alternatif tasarruf olarak değerlendirilmektedir.131 3.13. DÂVUD PAŞA CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin cümle kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: اال يا قد بنى درويش داود وزير ابهرى االستقامة لسلطان بايزيد بن محمد فريد الدهر عقد فى االمامه بنا الخير مرفوع المبانى حماه هللا ما ناحت حمامه تامل فيه وانظر حسن تاريخ لصاحبك السعادة والسالمه Okunuşu: Elâ yâ kad benâ Derviş Dâvud Vezîrün ebheriyyü’l-istikāme 131 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadikatü’l-Cevâmi‘, 157-158; Ayverdi, Osmanlı Mimârisinde Fâtih Devri, C. III, 327-336; Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri, (İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayını, 2006), C. V, 235-240; Ayverdi, “Davud Paşa Camii”, İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Koçu Yayınları, 1966), C. 8, 4291- 4296; Eyice, “Dâvud Paşa Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 1994), C. 9, 42-43; Öz, İstanbul Camileri, C. 1, 108. 81 li-Sultan Bâyezid bin Mehmed ferîdü132’d-dehri ‛ikdi fi’l-imâme binâ el-hayr merfû el-mebânî hamâhullâhü mâ nâhat hamâme teemmel fîh ve’nzur hüsne târîh li-sâhibike’s-seâdetü ve’s-Selâme Anlamı: Muhakkak ki en parlak, en zâhir istikāmet üzere olan Derviş Vezir Dâvud Sultan Mehmed oğlu Sultan Bayezid zamanında bu hayırlı binâyı (târih için bakın, sâhibine saâdet ve selâm olsun) 890 târihinde inşâ etti. Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamakla beraber kaynaklarda Şeyh Hamdullah olduğu belirtilmektedir.133 Târih Kaydı: Kitâbede târih kaydı bulunmamaktadır.134 Kitâbenin Dili: Arapça Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Şeyh Hamdullah tarafından yazılan ve Dâvud Paşa Câmii cümle kapısı üzerinde bulunan kitâbe, mermer zemîn üzerine kabartma olarak hâkkedilmiştir. Zemîn yeşil boyalıdır. Yazılar ve yazının zemîninde yapılan motifler altın varaklıdır. Kitâbenin iç kısmında ve kenarlardaki hatayi ve geçme motifler câminin 1960 senesindeki restorasyon ve onarımı esnâsında bütünüyle ortadan kalkan kalemişi süslemeleri ile benzeşmektedir. Bu süslemeler yazı ile birlikte mütâlaa edildiğinde Murad Paşa ve Mahmûd Paşa câmileriyle birlikte Osmanlı mimârîsindeki son örnekler olduğu görülmektedir.135 Kitâbede hareke kullanımı yok denilecek düzeydedir. Bu husustaki eksiklik yazının tamamlanmamış olduğu intibaını vermektedir. Elif harfleri kısa, hareketsiz ve zülfeleri bozuktur. .harfinin noktaları konulmamıştır ”ى“ ”Ferîd” kelimesinin imlâsında “y“ ”فريد“ 132 133 Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri, C. V, 238; Öz, İstanbul Camileri, C. 1, 44. 134 Kitâbede târih kaydı bulunmamakla birlikte “Li-sâhibike’s-seâdetü ve’s-Selâme” “Sâhibine saadet ve selâm olsun” ifâdesiyle hesâben 890 târihi çıkmaktadır. 82 mim” harfi “sülüs yazıda kullanılan“ ”م“ kelimesini yazarken kullanılan ”مرفوع“ mim harfi” değildir. DÂVUD PAŞA ÇEŞMESİ İstanbul Fâtih’de, Hekimoğlu Ali Paşa Caddesi üzerinde, Dâvud Paşa Câmii avlu kapısının dışında bulunan Dâvud Paşa Çeşmesi İstanbul’da bulunan kitâbeli en eski Türk çeşmesidir. Dâvud Paşa’nın getirdiğinden bahisle Âşıkpaşazâde latif suyun bu çeşmeden aktığını belirtmektedir. Çeşme, kırık sivri kemerden ibarettir. Klasik üslûpta Dâvud Paşa Çeşmesi kemeri ve mermer bir teknesi vardır. Mermerden yapılan ayna taşı oymalarla süslüdür .136 3.14. DÂVUD PAŞA ÇEŞMESİ İNŞÂ KİTÂBESİ 136 Affan Egemen, İstanbul’un Çeşme ve Sebîlleri, 245; Ayverdi, Osmanlı Mimârisinde Fâtih Devri, C. IV, 612-613; Nuriye Nirven, “Davudpaşa Çeşmesi”, İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Koçu Yayınları, 1966), C. 8, 4299; Eyice, “Dâvud Paşa Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 1994), C. 9, 43. 83 Kitâbenin Yeri: Sivri kemerli nişin içinde ayna taşının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: صاحب الخيرات مرحوم داود پاشا سنه ۸۹۰ Okunuşu: Sâhibü’l-hayrât merhûm Dâvud Paşa Anlamı: Hayır sâhibi rahmetli Dâvud Paşa Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 890/1485-86 Dili: Arapça Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Yekpâre mermer üzerine iki satır hâlinde celî sülüsle yazılmış kitâbe erken dönem yazılarındandır. Elif harfinin kütlüğü ve zülfelerin zayıflığı dikkat çekmektedir. “الخيرات” kelimesindeki “ت” harfi sert ve eğimsiz yazılmıştır. “مرحوم” kelimesinde “و” harfinin başı hemen hemen aynı anatomik yapıda olmalarından dolayı “م” harfine de baş olmuştur. İki satır arasına târih kaydı düşülmüştür. İki satır arasındaki boşluğa târih yazılmıştır. Kitâbedeki boşluklar yaprak ve çiçek motifiyle doldurulmuştur. 84 KOCA MUSTAFA PAŞA CÂMİİ Fatih’te semte adını vermiş olan Koca Mustafa Paşa Câmii Sünbüliyye tarikatının merkez dergâhını oluşturmuştur. Bu sebeble halk arasında Sünbül Efendi Câmii olarak da bilinir. Câminin etrafı duvarla çevrili olup yapılar genişçe bir avlunun içinde yeralmaktadır. Câmi binâsı Koca Mustafa Paşa Câmii havârîlerden Hagios Andreas adına kurulmuş bir kilisedir. Avlu kapısının dışında yerde görülen ve V. yüzyıla târihlendirilen eski bir sütun başlığı, yapının Arkadios dönemine ait olduğunu söylemek için yeterli dayanak değildir. Şimdiki Koca Mustafa Paşa Câmii’nin yerinde kadınlar manastırı olduğu da ileri sürülmektedir. İkonoklast akım sırasında öldürülen Aziz Andreas’ın enkāzı bu alanda toprağın altına koymuştur. Bizans ahâlîsi bu azizin ismini zaman içinde havâri Andreas’a sunulan bu manastırla ilişkilendirmiştir. 1204- 1261 yılları arasında yaşanan Latin işgâli esnâsında hayli harâbe olan bu kilise 1261 Câminin cümle kapısı senesinde Bizans İmparatorluğu’nun tekrar yapılanması esnâsında İmparator Palailogos’un ailesinden biri kilise ve manastırı yeniden kurmuştur. Aslında kilise ve manastır bu inşaatın akabinde ehemmiyet kazanmış ve şehrin en mühim ibâdetgâh noktalarından sayıldığı kaynaklarda belirtilmektedir. II. Bayezid döneminde şehrin içindeki manastır ve kiliseleri şenlendirme politikası gereği Sadrazam Koca Mustafa Paşa vâsıtasıyla câmiye tahvîl edilmiştir. Son cemaat mahalline girişi olan iki kapısından sağ tarafta bulunan kapının üzerinde 891 (1486) târihli Arapça kitâbe, solda ise Sultan II. Bayezid’in 85 isminin olduğu Türkçe-Arapça bir kitâbe yer almaktadır. 953 (1546) târihli İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri’nde bu câminin de içinde bulunduğu külliyede medrese, imâret ve hankah olduğu da kaydedilmiştir. Tahsin Yazıcı’nın Sünbûliyye tarikatına dâir kaleme aldığı bir çalışmasında Yavuz Sultan Selîm’in gadrine maruz kalarak öldürülen Koca Mustafa Paşa’nın vakfiyesinde yıktırılmasının emrolunduğu fakat sadece bacalarının yıkılarak bununla yetinildiği ve bunların da daha sonra yeniden yaptırıldığı belirtilmektedir. Câminin avlusunun içine Veliyyüddîn Efendi bir muvakithâne yaptırmıştır. Etrafında hayli meşhûr kişi ve hattatın Son cemaat mahfili sütunları (Hâfız Osmân) medfûn olduğu bir hazîre meydana gelmiştir. 1150/1737 târihinde Dârüssaade Ağası Beşir Ağa câminin avlusunun ortasına sütun biçiminde bir çeşme yaptırmıştır. Koca Mustafa Câmii son cemaat mahalli revaklarındaki kitâbeden anlaşıldığı üzere II. Mahmûd o sıralar harap olan câmiyi 250 (1834) yılında kapsamlı bir tamirâttan geçirmiştir.137 137 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadikatü’l-Cevâmiʻ, 220-228; Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri, C. V, 273-277; Eyice, “Koca Mustafa Paşa Camii ve Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (Ankara: TDVY, 2002), C. 26, 133-135; Öz, İstanbul Câmileri, C. 1, 91-92. 86 3.15. KOCA MUSTAFA PAŞA CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin cümle kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: دور شه بايزيد خانده كه انك ضاقت العرض من عساكره ياپدى بر بنده سى بو جامعى كيم صاره في الدهر من نوادره ّ ق امره امره الهم هللا فيه تاريخا يّسرا الح ۸۹۶ Okunuşu: Devr-i Şeh Bayezid Hân’da ki anın zâkat el-ʻarzü min asâkirihî Yapdı bir bendesi bu câmiʻi kim sâra fî’d-dehri min nevâdirihî Elheme Allâhü fihî târihan yessera’l-Hakku emra âmirihî 896 Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 896/1491138 138 Kitâbede târih kaydı bulunmakla birlikte “يسر الحق امر امره” “Yessera’l-Hakku emra 87 Dili: Türkçe – Arapça, manzum kitâbe Feʻilâtün feʻilâtün feʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe, câminin son cemaat mahfili duvarında soldaki kapı üzerindedir. Kitâbenin birinci ve üçüncü mısraı Türkçe, diğer mısralar Arapça’dır. Mermer zemîn üzerine üç satır olarak yazılmıştır. Celî sülüs ile yazılan yazının zemîni koyu yeşildir. Her satır iki dilimden oluşmaktadır. Yan tarafları dendanlı olan dilimlerin dışta kalan kısımları motiflerle çevrilmiştir. Yazı alanındaki boşluklara da yer yer bu motiflerin yerleştirildiği görülmektedir. Yazı, erken dönem yazılarının hususiyetlerini taşımaktadır. Harfler nefes payı olmaksızın sıralanmış bazı yerlerde satır hizâsı şaşmıştır. Kullanılan harekelerden fethanın eğiminin fazla olduğu ve farklı eğimlerde “fetha” 139 konulduğu görülmektedir. Yazıda fethadan başka esre, “ötre” , “şedde” ve “cezim” kullanılmıştır. âmirihi” ifâdesiyle ebced düşülmüştür. 139 Bu işâret, harfin üstünde olduğunda fetha, altında olduğunda esre denilmektedir. 88 3.16. KOCA MUSTAFA PAŞA CÂMİİ TAMİR KİTÂBESİ (SAĞ TARAF) Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin avlusunda, son cemaat mahfili sütunlarının ortasında en sağda bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: شهنشاه معظم حضرت سلطان محمود خان كرامت پيشه خير انديشه قطب دولت و دنيا خالفت تحتنه زيور حقيقت ملكنه سرور 89 طريقت سرينه مظهر جهانه سايهء اوال تكايا و زايا ايه سنده اولمده معمور عنايات قلوب اهل ذكرى قيلمده احيا برى بو خانقاه مصطفى پاشا كه چوقدندر خراب ايدى ياپلدى همتيله اولدى پك اعال طريق سنبليدر شاه راه كلشن توحيد حريم سر پاك حضرت سنبل بودر اما هواى سنبليسى فيض رحمتدر بو كلزارك وزاندر سو بسو انفاس قدسيه نسيم آسا طورر بو باغ عشقك سرويسى زنجير ايله بسته ايدر بر شمه سى بويله هزار آزاده يى شيدا بو دركاه شريف اولدقجه يا رب معبد اسالم جهانه قبله كاه حاجت اولسون شاه عدل آرا بيوردى خدمت انشايه خسرو بنده سن مأمور اودر هر عسكر منصوره دستور همم پيرا ايكى تاريخ چكدم بنده پرتو سلك اماليه اولوب كوهر شمار سبحهء منظومهء معنا مقام عارفاندر ايلدى محمود خان انشا ۱۲۵۰ سزا بو زيب و فره خنقاه مصطفى پاشا ۱۲۵۰ المذنب الراجى يسارى زاده مصطفى عزت غفر هللا ذنوبهما 90 Okunuşu: Şehinşâh-ı muʻazzam Hazret-i Sultan Mahmûd Hân Kerâmet-pîşe hayr-endîşe kutb-ı devlet-i dünyâ Hilâfet tahtına zîver hakîkat mülkine server Tarîkat sırrına mazhar cihâna sâye-i evlâ Tekâya vü zevâya sâyesinde olmada maʻmûr ʻİnâyâtı kulûb-ı ehl-i zikri kılmada ihyâ Biri bu hânkâh-ı Mustafâ Paşa ki çokdandır Harâb idi yapıldı himmetiyle oldu pek aʻlâ Tarîk-i Sünbülî’dir şâh-ı râh-ı gülşen-i tevhîd Harîm-i sırr-ı pâk Hazret-i Sünbül budur ammâ Hevâ-yı Sünbülî’si feyz-i rahmetdir bu gül-zârın Vezandır sû-be-sû enfâs-ı kudsîye nesîm-âsâ Turur bu bâğ-ı ʻaşkın servisi zencîr ile beste Eder bir şemmesi böyle hezâr âzâde-yi şeydâ Bu dergâh-ı şerîf oldukça yâ Rab maʻbed-i İslâm Cihâna kıble-gâh-ı hâcet olsun şâh-ı ʻadl-ârâ Buyurdu hizmet-i inşâya Hüsrev bendesin me’mûr Odur her ʻasker-i mansûra düstûr-ı himem-pîrâ İki târîh çekdim ben de Pertev silk-i imlâya Olup gevher-şümâr-ı sübha-i manzûme-i maʻnâ Makām-ı ʻârîfândır eyledi Mahmûd Hân inşâ 1250 91 Sezâ bu zîb ü ferre hânkâh-ı Mustafâ Paşa 1250 El-müznibü’r-râcî Yesârî-zâde Mustafâ ʻİzzet gufirallâhü zünûbehü Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Yesârîzâde Mustafa İzzet Târih Kaydı: 1250/1834140 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Mefâʻilün mefâʻilün mefâʻilün mefâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe, câminin son cemaat mahfili sütunları ortasında, en sağda bulunmaktadır. On dört satır çizgisiyle on iki dilim oluşturulmuş ve dikey üç çizgiyle de iki bölüme ayrılmıştır. Kitâbenin sol tarafında, ilk beş satırda yer yer mermerde aşınmalar mevcuttur. Celî taʻlîk ile yazılan kitâbede harf dağılımı son derece dengelidir. Keşîdeli harflerle yazıya ritim ve akıcılık sağlanmıştır. Kitâbenin son iki satırı hattat imzasına ayrılmıştır. Hiçbir satırda darlık ve sıkışıklık görülmemektedir. İstif son derece dengeli, harf anatomileri mükemmeldir. Her satırın son harfinin “ا” “elif” olması dikkat çekicidir. Yazdığı harfler kitap basımında da kullanılmış olan Yesârizâde Mustafa İzzet celî taʻlîk yazının önde gelen ismidir. 140 Son beytin her iki mısraı hesâben 1250 târihini vermektedir. 92 3.17. KOCA MUSTAFA PAŞA CÂMİİ TAMİR KİTÂBESİ (ORTA KISIM) Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin avlusunda, son cemaat mahfili sütunlarının ortasında bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: زهى قطب زمان عبد المجيد خان ابن محمود خان ايدر دورانده فيض اقبالنى اعال ايدوب قبر جناب سنبله حرمت او شاهنشاه ياپوب بو خانقاهى قيلدى سنبلزار بى همتا 93 اولنجه حجه عازم مصردن جلب ايتدى دامادين عزيزم يوسف سنبل سناندر مرشد اعال اوده دوراننى تكميلده يعقوب افنديدر بو جاى ايلين يوسف كبى زيب آور معنا حسن نامنده بر ذاته رشادت ال ويروب آخر غبارمقدمى اولدى نيجه دم كهل نور افزا كلنجه شيخ ايوبى محمد نام بر آكاه سلوك اربابنه كوستردى سيرعالم باال وفاتنده كلوب نجل كريمى شيخ قطب الدين رشادتله فيوض ذكرى قيلدى معنيده اجرا اولنجه شيخ يلدز نور بخشا جاى ارشاده بو سنبلزاره زينت ويردى يلدز چچكى آسا بو دركاهى او خاقان زمان آباد ايدوب قيلدى كالن بونجه ذوات اوليا ارواحنى احيا دو تاريخ مجوهر سويله زيور بيت واحدده ويرولسون ظاهر و باطنده نظمه شهرت معنا كتبه يسارى زاده Okunuşu: Zihî kutb-i zamân ʻAbdülmecîd Hân ibni Mahmûd Hân Eder devrânda feyz-i Hû ile ikbâlini iʻlâ Edip kabr-i cenâb-ı Sünbül’e o şâhinşâh Yapıp bu hânkâhı kıldı sünbülzâr-ı bî-hemtâ Olunca hacca ʻazîm Mısır’dan celb etti dâmâdın ʻAzîzim Yûsuf-ı Sünbül Sinân’dır mürşid-i aʻlâ O da devrân-ı tekmîlde Yaʻkûb Efendi’dir Bu câyı eyleyen Yûsuf gibi zîb-âver-i maʻnâ Hasan nâmında bir zâta reşâdet el verip âhir Gubâr-ı makdemi oldu nice dem kuhl-i nûr-efzâ Gelince Şeyh Eyyûbî Mehemmed nâm bir âgâh Sülük erbâbına gösterdi seyr-i âlem-i bâlâ Vefâtında gelüp necl-i kerîmi Şeyh Kutbuddîn 94 Reşâdetle füyûz-ı zikri kıldı maʻnîde icrâ Olunca Şeyh Yıldız nûr-bahşâ cây-ı irşâda Bu sünbülzâra zînet verdi yıldız çiçeği âsâ Bu dergâhı o hâkān-ı zamân abâd edip kıldı Gelen bunca zevât-ı evliyâ ervâhını ihyâ Dü târih-i mücevher söyle Zîver beyti vâhidde Verilsin zâhir ü bâtında nazma şöhret-i maʻnâ Ketebehû Yesârîzâde Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Yesârîzâde Mustafa İzzet Târih Kaydı: 1264/1847-48141 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Mefʻâîlün mefʻâîlün mefʻâîlün mefʻâîlün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe on satırdır. Her satır iki dilimden oluşmaktadır. Dilimlerin dışta kalan kısımları dendanlıdır. On birinci satır hattat imzasına ayrılmıştır. Hattat, bu alana imzasını satırı ortalayarak atmıştır. İmzanın devamı yanındaki kitâbede yine satır ortalanarak yazılmıştır. Mermer zemîn üzerine hâkkedilen yazı altın varaklıdır. Yazının etrafındaki çerçeve ve satır çizgileri de altın varaklıdır. Celî ta‘lîk ile yazılan kitâbe iki parça halinde olup solunda diğer parçası bulunmaktadır. Devrin en önemli ta‘lîk üstâdı olan Yesârîzâde Mustafa İzzet Efendi tarafından yazılan kitâbe son derece muntazamdır. Satır sonlarının “ا” “elif” harfiyle bittiği yazıda yâ-yı ma‘kûs ve keşîdeli harf kullanımı yazıya canlılık ve ritim kazandırılmıştır. 141 Kitâbenin devamı olan soldaki parçada târih kaydı bulunmaktadır. Ayrıca son beytin her iki mısraı da 1264 târihini vermektedir. 95 3.18. KOCA MUSTAFA PAŞA CÂMİİ TAMİR KİTÂBESİ (SOL TARAF) Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin avlusunda, son cemaat mahfili sütunlarının ortasında en solda bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: سزا بيعت ايدرسه دست اجاللك طوتوب شاهان كرامتله اولور باق شوكت و شان جهان آرا بو دركه بايزيد خان ولى عصرنده ياپلدى جمال خلوتى يه اولدى اقدم مسكن ومأوى 96 اولوب پير طريقت نيجه دم ارشاد ايدوب ناسى وفاتنده مقامن ايلدى مركز افندى جا سنان افنديكم خانقاهه شيخ اولدقده انى سلطان سليمان ايلدى شيخ الحرم واال عالألدين كرام الدين وعدلى نام مرشدلر مشيحتله بو يرده قيلدى اوچلر كبى استعال جناب قطب نورالدين افندى بن عالالدين اولب التمش طقوز ييل بو محلده شيخ مستثنا بو جاده صوكره هاشم بن هاشم بن هاشمدر ايدن وفق مثلثوش مشيخت نسخه سن امال شهنشاه جهانك سايه سنده شيخ راضيدر اوالن بو دركه فيض انتماده جا نيشين حاال بو جايه شيخ اوالن بونجه ذوات ارواحنى يا رب معين قيل شاه دورانه بجاه حالت اسما كل كلشنسراى سلطنت عبدالمجيد خاندر قيالن بو خانقاه سنبلى زيبنده و احيا مصطفى عزت غفر لهما Okunuşu: Sezâ bîʻat ederse dest-i iclâlin tutup şâhân Kerâmetle olur bak şevket ü şânı cihân-ârâ Bu dergeh Bâyezîd Hân-ı Velî ʻasrında yapıldı Cemâl-i Halvetîye oldu akdem mesken ü me’vâ Olup pîr-i tarîkat nice dem irşâd edüp nâsı Vefâtında makāmın eyledi merkez Efendi câ Sinân Efendi kim bu hânkâha şeyh oldukda Onu Sultan Süleymân eyledi şeyhü’l-harem vâlâ ʻAlâaddîn Kerâmeddîn ve ʻAdlî nâm mürşidler Meşîhatle bu yerde kıldı üçler gibi istiʻlâ Cenâb-ı kutb-ı Nûreddîn Efendi bin ʻAlâaddîn Olup atmış dokuz yıl bu mahalde şeyh-i müstesnâ Bu câda sonra Hâşim ibni Hâşim ibni Hâşim’dir 97 Eden vefk-ı müsellesveş meşîhat nüshasın imlâ Şehinşâh-ı cihânın sâyesinde şeyh Râzî’dir Olan bu dergeh-i feyz-intimâda câ-nişîn hâlâ Bu câya şeyh olan bunca zevât ervâhını yâ Rab Muʻîn kıl şâh-ı devrâna be-câh-ı hâlet-i esmâ Gül-i gülşen-serây-ı saltanat ʻAbdülmecîd Hân’dır 1264 Kılan bu hângâh-ı Sünbül’i zîbende vü ihyâ 1264 Ketebehû Yesârîzâde Mustafa İzzet gufira lehümâ Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Yesârîzâde Mustafa İzzet Târih Kaydı: 1264/1847-48142 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Mefʻâîlün mefʻâîlün mefʻâîlün mefʻâîlün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Câminin avlusunda, son cemaat mahfili sütunlarının ortasında, en solda bulunan kitâbe sağında bulunan kitâbenin devamıdır. Hattat imzasının ketebe kısmını sağdaki parçaya, isim kısmını bu parçasına atmıştır. Kitâbe on satır ve her satır iki dilimden oluşmuştur. Yazı boyasız mermer zemîn üzerine hâkkedilmiştir. Yazı, yazının çerçevesi altın varaklıdır. Harf anatomileri, satır nizâmı, istif düzeni mükemmeldir. Kitâbede satır sonlarının ikinci satır müstesnâ “ا” “elif” harfiyle bitişi istif düzeninde âhenkli bir görüntü arzetmiştir. 142 Son beytin her iki mısaı da 1264 târihini vermektedir. 98 FÎRÛZ AĞA CÂMİİ Sultanahmet’te eski hipodromun yerindeki Atmeydanı’nda Divanyolu’nun köşesinde bulunmaktadır. Kapısının üzerindeki Arapça kitâbesine göre 896 (1490-91) târihinde II. Bayezid’in başhazinedârı tarafından inşâ edilmiştir. Hadîkatü’l-Cevâmi’de belirtildiği üzere Fîrûz Ağa 918 (1512-13) târihinde ölmüş ve câminin hazîresindeki müstakil türbesine defnedilmiştir. Bugün bu türbeden hiçbir iz kalmamıştır. Fîrûz Ağa Câmii karmaşık bir mimâri dizilişten uzak, mimârinin klasik Fîrûz Ağa Câmii devrinin mütenâsip ölçülerine sâhip estetik bir câmidir. Dört mermer sütuna oturtulmuş ve üç kısımdan müteşekkil sivri kemerli, kubbelerle örtülü son cemaat mahalli mukarnas başlıklıdır. Esas alan dörtgen şeklinde ve tüm cihetlerinde iki adet pencere bulunmaktadır. Çift renkli taşlardan yayvan kemerli giriş muhteşem bir taçkapı nişi içinde olup sekiz dilimlik bir alana Şeyh Hamdullah hattı ile yazılmış kitâbesi bulunmaktadır. Fîrûz Ağa vakıflarından olan ve Hadîkatü’l-Cevâmi’de bildirildiğine göre Şeyh Hamdullah’ın ilk meşk hocalığını yaptığı sıbyan mektebinden eser kalmadığı gibi câmi duvarına bitişik olan sebîl de günümüze kadar gelememiştir. Minâresi orjinaldir ve esas yerindedir, İbrahim Hakkı Fîrûz Ağa Câmii cümle kapısı Konyalı tarafından Alemdar Vak’ası’nda harap olduğu şeklinde ileri sürülen iddia inandırıcı değildir. Kesme taşlardan yapılan minârenin kürsü tarafı on iki kenarlı ve gövdesi oldukça kalındır ve bu hâliyle erken dönem minâre mimârisine uygundur. Kānûnî döneminde İstanbul’a gelen Flaman ressam Peter Coeck’in Atmeydanı’nı betimlediği gravüründe Fîrûz Ağa Câmii de 99 bulunmaktadır. Ayrıca Matrakçı Nasuh’un Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irâkeyn isimli çalışmasında de Fîrûz Ağa Câmii de bulunmaktadır.143 3.19. FÎRÛZ AĞA CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin mukarnaslı mermer cümle kapısındaki nişin iç kısmında kapının üstünde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: خازن السلطان سلطان بايزيد و هو فيروز رئس الخازنين حسبة هلل من امواله قد بنى بيتا لقوم العابدين ارض عنه يا اله العالمين فليكن فى الجنة من خالدين قال رضوان العليا تاريخه جنة المأوى دار الحمدين ۸۹۶ 143 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadikatü’l-Cevâmiʻ, 213; Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri, C. V, 250-252; Hâlid Eraktan, “Firûzağa Camii”, İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Koçu Yayınları, 1971), C. 11, 5794-5796; Eyice, “Firûz Ağa Camii”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 1996), C. 13, 135-137; Öz, İstanbul Câmileri, C. 1, 60-61. 100 Okunuşu: Hâzinü’s-sultan Sultan Bâyezid ve hüve Fîrûz reîsü’l-hâzinîn Hasbeten lillâh min emvâlihî kad benâ beyten li-kavmi ʻâbidîn Erda ʻanhü yâ ilâhe’l-ʻâlemîn felyekün fî cenneti min hâlidîn Kāle Rıdvânü’l-ulyâ târîhahü cennetü’l-me’vâ ve dârü’l-hâmidîn 896 Anlamı: Sultan Bâyezîd’in hazinedârbaşı olan Fîrûz, kendi malından Allah rızası için, ibadet eden kimselere bir ev (mescid) yaptırmıştır. Ey Âlemlerin Rabbi olan Allah! Sen ondan razı ol ki o, Cennet’te ebedi kalacaklardan olsun. Yüce kabul edici, yapının târihini “cennetü’l-me’vâ ve dârü’l-hâmidîn” “varılacak cennet ve hamd edenlerin evi” sözüyle söyledi. Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamakla birlikte kaynaklarda Şeyh Hamdullah olarak geçmektedir.144 Târih Kaydı: 896/1490145 Kitâbenin Dili: Arapça, manzum kitâbe Fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe 60x155 cm. ebatındadır.146 Kitâbede târih yazılmış olmakla beraber son mısra ebcedle 896/1490 târihini vermektedir. Câminin cümle kapısı üzerinde, koyu yeşile boyanmış mermer zemîn üzerine kabartma tekniği kullanılarak celî sülüsle yazılmış olan kitâbede harfler altın varaklıdır. Dört satırdan ve her satır iki dilimden müteşekkildir. Yazıda minumum düzeyde hareke kullanıldığı görülmektedir. Yazının etrafı da altın varaklı 144 Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri, C. V, 252; Öz, İstanbul Camileri, C.1, 61. 145 Kitâbenin son mısraı ebcedle 896 târihini vermektedir. 146 Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri, C. V, 252. 101 kalın bir çerçeve ile çevrilidir. Kitâbenin yazılmış olduğu dönem olan Fâtih dönemi hat sanatımız açısından özel bir önemi hâizdir. Kitâbenin hattatı Şeyh Hamdullah147 kendinden önceki hattatların uslüp ve tavırlarını çok ileriye götürerek yazı müfredâtı ve istif anlayışını mükemmel bir noktaya getirmiştir. Anadolu’nun Esâtize-i Seb‘ası’ndan (Yedi Üstad) kabul edilen birçok hattat Fâtih devri hattatlarından feyz alarak yetişmişlerdir.148 ÇANDARLI İBRAHİM PAŞA CÂMİİ Çandarlı İbrahim Paşa Câmii, Fâtih İlçesi, Eminönü Mercan Ağa Mahallesi, Fincancılar Yokuşu ile Uzunçarşı Caddesi’nin kesiştiği noktada bulunmaktadır. Günümüze sadece câmisi intikal etmekle beraber vakfiyesinde bir de mektebinin olduğu belirtilen bu ibâdetgâh Çandarlı İbrahim Paşa tarafından yaptırılmıştır. Çandarlı İbrahim Paşa Câmii Cümle kapısı üzerindeki kitâbesine göre 898/1492 târihinde yapımına başlanan câmi 900/1494 târihinde de bitirilmiştir. Mimârî olarak enlemesine dikdörtgen şeklinde, çatılı, kesme taşlardan yapılmış ve tek minâreli bir câmidir. Evliya Çelebi’de câminin çatılı olduğundan bahsetmektedir. Sekiz sütunlu son cemaat mahalli vardır. Burada sağda ve solda mihrap bulunmaktadır. Cümle kapısı az çıkıntılı ve kemerlidir. Câmii cümle kapısı Tavanı ahşap ve çıtalı, minber ahşap, mihrap alçıdan ve mukarnaslıdır.149 147 Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri, C. V, 252; Öz, İstanbul Camileri, C.1, 61. 148 Fevzi Günüç, “Klâsik Dönem Osmanlı Mimârisinde Celî Yazılar”, C. 12, 277. 149 Yüksel, “Çandarlı İbrahim Paşa Cami”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, 102 3.20. ÇANDARLI İBRAHİM PAŞA CÂMİİ TAMİR KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin mermer cümle kapısındaki nişin iç kısmında, kapının üstünde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: تاريخ ابتداء هذا البنا َله َكانَ آِمنًا َوَمن َدَخ بناه الوزير ابن الوزير الم ويد (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C. 2, 468; Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri, C. V, 227-229. 103 سمي خليل هللا خيرا يسرمد بناه لوجه هللا روما ً رضاءه و تاريخه خير جليل ياب د Okunuşu: Târîhü ibtidâ-i hâze’l-binâ ve men dehalehû kâne âminâ150 benâhü el-vezîr ibnü’l-vezîr el-müeyyed semmâ halîlullah hayran yüserrimedü benâhü li-vechillâhi rumen ve rızâehü ve târîhuhü hayrun celîlen yü’bedü Anlamı: Bu binâya başlama târihi (Ve men dehalehû kâne âminâ) “Oraya giren emniyette olur” cümlesidir. Onu, hayrı bâkî ve Allah’ın dostu olarak isimlendirilen, Allah’ın güçlendirdiği vezirin oğlu vezir, rızasını isteyerek sadece Allah için yaptırdı. Ve (tamamlama) târihini (Hayrun celîlün yu‘bedü) “ebedî kalacak yüce ve şerefli bir eser” cümlesiyle söyledi. Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: Kitâbede târih kaydı bulunmamaktadır. Ancak, kitâbenin anlamında da belirtildiği şekilde, ilk satırdaki “Târîhü ibtidâ-i hâze’l-binâ” “Bu binâya başlama târihi” “Ve men dehalehû kâne âminâ” “Oraya giren emniyette olur” ifâdesinin ebced karşılığı olan 898/1492 ve tamamlama târihi, son satırdaki “Hayrun celîlün yu‘bedü” “Ebedî kalacak yüce ve şerefli bir eser” ifâdesinin ebced karşılığı olan 900/1494- 95’dir.151 150 Âl-i İmrân Sûresi, 97. Âyet. 151 Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri, C. V, 229. 104 Kitâbenin Dili: Arapça Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe, iki parça hâlinde devrinin karekteristik husûsiyetlerini taşıyan celî sülüs ile mermer üzerine altın varakla yazılmıştır. Yazının zemîni laciverttir. Yekpâre mermer üzerine yazılan yazının birinci kısmı tâc formunda, ikinci kısım ise dikdörtgendir. Dikdörtgen biçimindeki kısımda üçüncü satırın sonu hâriç, satırların başlangıç ve sonları çiçek motifiyle süslenmiştir. Harflerin anatomisi dönemi itibarıyla düzgün olup, elif harfinde kısalık ve kalınlık görülmektedir. Fetha, ötre, esre, şedde, med işâreti, cezim ve iki üstün, iki esre ile harekelendirilen yazıda tezyînî hareke olarak da tirfil ve mimli tirfil kullanılmıştır. BAYEZİD CÂMİİ Sultan II. Bayezid tarafından şehrin en merkezî yerinde, Bizans döneminde en büyük meydan olan Forum Tauri’nin bir köşesinde inşâ ettirilmiştir. Câminin de içinde bulunduğu külliye türbe, aşhâne, imâret, sıbyan mektebi, medrese, hamam, tabhâne ve kervansaraydan Bayezid Câmii oluşmaktadır. Cümle kapısının üzerindeki Şeyh Hamdullah’ın yazdığı celî sülüs kitâbesine göre 906 (Temmuz 1501) Zilhicce ayının sonlarına doğru başlanmış ve 911 senesinde (1505) bitirilmiştir. Rıfkı Melûl Meriç’in yazdığı bir makalede İstanbul Belediyesi Kütüphânesi’nin Muallim Cevdet Bey yazmaları kolleksiyonundaki 0,71 nolu belgeye istinâden câminin yapım târihi 906/1500-911/1505 şeklinde belirtilmektedir. Sultan Bayezid tarafından ilk namazın kılınışıyla açılan câminin mimârınınYakûb Şâh b. Sultan Şâh olduğu da öğrenilmektedir. Bayezid Câmi’nin Arapça vakfiyesi Rumeli Kazaskeri Mevlânâ Abdurrahman Çelebi eliyle hazırlanmıştır. Câminin iç 105 kısmı dörgen planlı ve dört pâyeye oturtulmuş dört büyük kemer kubbeyi taşımaktadır. Mihrap, minber, müezzin mahfili ile girişin olduğu duvara, konsollar üzerine oturtulan kadınlar mahfili özenli bir taş işçiliğine sâhiptir. Kapı ve pencere kanatları devrin ahşap çalışmalarının en güzel örnekleri arasındadır. Câmideki ana mekânda bir ana kubbenin iki yarım kubbeyle tahkîm edilmesine dayalı sisteminin Ayasofya’dan mülhem olduğu yabancı yazarlar tarafından ileri sürülmüşse de Ayasofya’daki statik zayıflığın burada olmayışı, buranın Edirne’deki Üç Şerefeli Câmii, İstanbul’daki Fâtih ve Atik Ali Paşa câmilerindeki gerçekleştirilen çalışmaların doğal bir Bayezid Câmii cümle kapısı neticesi olmak üzere oluşturulmuş bir eserdir.152 3.21. BAYEZİD CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin mukarnaslı mermer cümle kapısındaki nişin iç kısmında, kapının üstünde bulunmaktadır. 152 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadikatü’l-Cevâmiʻ, 52-53; Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri, C. V, 191-204; Koçu, “Bayazıd Camii”, İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi, 1960), C. 4, 2229-2235; Eyice, “Beyazıt II Câmii ve Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY,1992), C. 6, 45-49; Öz, İstanbul Camileri, C. 1, 33-34. 106 Kitâbenin Metni: بنى هذا الجامع الجليل الشان و العارة الرفيعة البنيان من فاضل صدقات السلطان االعظم السلطان بايزيد بن السلطان محمد بن السلطان مراد خان خلد هللا ملكه و سلطانه و قد وقع بالبنا فى اواخر ذالحجة لسنة ست و تسعمائة و اتفق االتمام فى سنة احدى عشر و تسعمائة هجرية Okunuşu: Büniye hâze’l-câmiʻül-celîlü’ş-şân ve’l-ʻimâratü’r-rafîʻatü’l-bünyânü min fevâdıli sadekāti’s-Sultan el-a‘zam es-Sultan Bayezid bin es-Sultan Mehmed bin es-Sultan Murâd Hân halledallâhü mülkehü ve sultanehü ve kad veka‘a ’l-ibtidâi bi’l-binâ fî evâhiri Zi’lhicceti li-seneti sitte ve tisʻamie ve ittefeka’l- İtmâmü fî seneti ıhdâ aşera ve tisʻa mieti hicriyyeti Anlamı: Bu şanı yüce câmi ile âbidevî külliyesi, Sultan Murâd oğlu Sultan Mehmed oğlu Büyük Sultan Bayezîd’in lütufkâr sadakaları ile binâ edilmiştir. Binânın inşâsına hicrî 906 senesi Zilhicce ayının sonlarına doğru başlanmış ve hicri 911 senesinde tamamlanmıştır. Yazı Türü: Celî Sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamakla birlikte kaynaklarda Şeyh Hamdullah olarak geçmektedir.153 Târih Kaydı: 911/1505-1506 Dili: Arapça 153 Aslanapa, Türk Sanatı, 245; Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri, C. V, 202. 107 Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Şeyh’in celî yazıları içinde en güzeli İstanbul Bayezid Câmii kitâbesidir. Bu kanaat, yazının yazıldığı zaman nazar-ı dikkate alınarak belirtilmiştir. Esâsen celî yazı, XIX. yüzyıla kadar istenilen güzellik ölçülerinde yazılamamıştır. Bu sebeble XIX. yüzyıla kadar olan dönem içinde yazılan celî yazılar dönemlerinin estetik ölçülerine göre değerlendirilmelidir.154 Siyah boyanmış mermer zemîn üzerine altın varaklıdır. Üç satır olarak yazılmıştır. Satır aralarında satır çizgisi yoktur. Kitâbede hattat imzası olmamakla birlikte kaynaklarda Şeyh Hamdullah’ın elinden çıktığı belirtilen yazıda dikey harflerin gruplanmış vaziyette olduğu dikkat çekmektedir. DİZDÂRİYE CÂMİİ Eminönü Binbirdirek Mahallesi, Dizdâriye Çeşme Sokağı’nda bulunmaktadır. Kapı üstündeki kitâbeye göre câminin bânisi Mehmed bin İbrahim es-Said el-Askerî’dir. Vakfiyesinde ise Mehmed Çelebi bin İbrahimü’d-Defterî eş-şehîr be-Dizdârzâde olarak geçmektedir. Hadîkatü’l-Cevâmi bânisinin Yeniçeri Efendisi Mehmed Said Dizdâriye Câmii bin İbrahim Efendi isminde bir zâtın olduğunu söyleyerek bu kişinin Bayezid Câmii inşâsında mutemetlik yaptığını ve câminin bitirilmesinin akabinde enkāzıyla da bu câmiyi tamamladığını belirtmektedir. Câmi 910/1505 târihinde inşaya başlanmış ve beş buçuk ayda tamamlanmıştır. Rik’a ile üç satır olarak yazılmış bu kitâbesine istinâden II. Abdülhamid 1319/1898 târihinde câmiyi tamir ettirmiştir. İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri’ne göre bir de muallimhâne yapılmış ve burası Dizdâriye Câmii cümle kapısı 154 Alparslan, Osmanlı Dönemi Hat Sanatı, 41. 108 için evler, dükkânlar, bağ, bahçe vakfedilmiştir. Câmi 875×880 cm. iç ölçülere ve 420 cm. genişliğinde son cemaat mahfiline sâhip tek minâreli ve tek kubbeli bir binâdır. Kesme taştan olan minâresinin şerefesi istalaktitlidir. Ahşap minberini Has Odabaşı Mehmet Ağa yaptırmıştır.155 3.22. DİZDÂRİYE CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe câminin cümle kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: بني هذا المسجد المجيد روما لوجه الحميد محمد بن ابرهيم السعيد كاتب العسكر الجديد و بدايته في ذي القعدة سنه عشر و تسعمائة ۹۱ و نهايته في اواسط ربيع االخر۹۱۱ 155 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmiʻ, 162; Erdem Yücel, “Dizdâriye Camii”, İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Koçu Yayınları, 1968), C. 9, 4633-4634; Yüksel, “Dizdariye Cami”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C.3, 73; Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri, C. V, 243-245; Öz, İstanbul Camileri, C. 1, 48-49. 109 Okunuşu: Benâ hâze’l-mescidü’l-mecîdü rûma li-vechi’l-hamîdi Mehmed bin İbrahîm156 Es-saîd kâtibü’l-askeri’l-cedîd ve bidâyeti fî Zilka‘de Sene ʻaşera ve tis‘amie 91 ve nihâyeti fî evâsitı Rebîülâhir 911 Anlamı: Bu mecîd mescidi yeniçeri askeri kâtibi Mehmed bin İbrahim es-Saîd 910 senesi Zilkaʻdesinde başlayıp 911 senesi Rebîülâhir ortasında tamamlamıştır. Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 911/1505 Kitâbenin Dili: Arapça Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe, son cemaat mahfilinden câmiye girişte, cümle kapısının üzerinde bulunmaktadır. Üç satır hâlinde mermer üzerine kabartma olarak celî sülüsle yazılan kitâbede yazı da zemîn rengindedir. Satırların son derece sıkışık olduğu göze çarpmaktadır. 911/1505 târihli kitâbede yazı döneminin husûsiyetlerini taşımaktadır. Harf anatomileri küt ve kalındır. Bu durum özellikle dikey harflerde daha fazla fark edilmektedir. Selçuklu etkisi gerek harflerin kalın, küt ve kısa oluşuyla ve gerekse nefes paysız istiflenmesiyle kendini göstermiştir. Harfler birbirine çok yakın olarak istiflenmiş, nefes payı konusuna riâyet edilmemiştir. Dönem husûsiyeti olarak karşımıza çıkan yazı alanındaki boşlukların çiçek motifiyle doldurulması bu kitâbede de görülmektedir. 156 Kitâbede “ابراهيم” kelimesi “ابرهيم” şeklinde “ا” “elif” harfi eksik olarak yazılmıştır. 110 3.23. DİZDÂRİYE CÂMİİ TAMİR KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin Dizdâriye Çeşmesi sokağındaki kapısından girildiğinde, câminin demir kapısının üstünde yer almaktadır. Kitâbenin Metni: زينت افزاى مقام معالى خالفت اسالميه و اريكه پيراى سلطنت سنيهء عثمانيه السلطان ابن السلطان السلطان الغازى عبد الحميد خان ثانى حضرتلرى طرف اشرفلرندن اشبو جامع شريف بيك اوچيوز اون طقوز سنه سى ربيع االولنده تعمير و انشا ايدلمشدر فى ربيع االول سنه ۱۳۱۹ Okunuşu: Zînet-efzâ-yı makâm-ı muʻallâ-yı hilâfet-i İslâmiyye ve erîke-pirâ-yı saltanat-ı seniyye-i ʻOsmâniyye es-Sultân ibnü’s-Sultân es-Sultân el-Gâzî ʻAbdülhamîd Hân-ı sânî Hazretleri taraf-ı eşreflerinden 111 işbu câmiʻ-i şerîf bin yüz on tokuz senesi Rebîʻü’l-evvelinde taʻmîr ü inşâ edilmiştir. Fî Rebîʻü’l-evvel sene 1319 Yazı Türü: Celî rikʻa Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1319/1898 Kitâbenin Dili: Türkçe Yazının Hat Sanʻatı Açısından Değerlendirilmesi: Câmi girişindeki demir kapının üzerinde bulunan kitâbe, mermere hâkkedilerek üç satır halinde gâyet düzgün bir rikʻa hattı ile yazılmıştır. Kitâbenin tamamı koyu yeşil boyalıdır. Satır araları satır çizgisiyle bölünmüştür. Satır aralarındaki yükseklik yazının fark edilmesini sağlamıştır. Târih kaydı son satırda bulunmaktadır. Târihin imlâsında daha ince bir kalem kullanılmıştır. Kitâbede rakamla yazılmış olan 1319, satıra yaklaşık 45 ̊ eğimlidir. Rikʻa hattı ile yazılan nâdir kitâbelerdendir. 112 MİHRİMÂH SULTAN CÂMİİ Üsküdar’da, Kānûnî Sultan Süleymân’ın kızı Mihrimah Sultan için yaptırdığı bilinen câminin inşâsına 1540’lı yılların başlarında başlanmış ve kitâbesine istinâden de 954/1547 târihinde tamamlanmıştır. Külliye olarak inşâ edilen bu yapı câmi, medrese, sıbyan mektebi, imâret, çeşme, tabhâne gibi yapılardan oluşmaktaydı. Mimar Sinân’ın mimar başı olmasının akabinde Şehzâde Külliyesi ile aynı zamanda yaptırdığı bu külliyeye sonradan iki türbe, muhtemelen çifte hamam ve varlığı gravürlerden tespit edilen ahşap bir kasır ve muvakkithâne ilâve edilmiş Mihrimâh Sultan Câmii ama han, kasır, imâret, tabhâne ve muvakkithâne zamanla ortadan kalkmıştır. Hamam ise yakın zamana kadar hizmet veriyor iken şuan bir mağaza hâline dönüştürülmüştür. İskele Câmii olarak da bilinen bu câmi, merkezî kubbeyi üç cihetten tahkim eden yarım kubbelerden müteşekkil harim kısmı ve beş kubbeden oluşan son cemaat mahallinden müteşekkildir. Harim kısmı dikdörtgen plana sâhip olup kubbeler yonca planlı pâyelerle ve sivri kemerlerle taşınmaktadır. Topografyasından ötürü olduğu düşünülen ve taç kapıdan başka ana kubbenin alt tarafına geçmekle Mihrimâh Sultan Câmii cümle kapısı alanın hızlı bir şekilde fark edilmesini sağlayan bu düzen Şehzâde Külliyesi’nden farklı olarak Mimar Sinân’ın uyguladığı ve sonraki yapılarında yoğunlaşacağı mekân araştırmalarının başlangıcı sayılabilir.157 157 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmi‘, 592-594; Coşkun Yılmaz, Mimar Sinan’ın İstanbul’u, (İstanbul: TTOK, 2016), 218-223; Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. 113 3.24. MİHRİMÂH SULTAN CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin mukarnaslı mermer cümle kapısındaki nişin iç kısmında kapının üstünde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: اسس بنيان هذا المسجد الجامع المشيد االركان صاحبة الخيرات والحسنات درة تاج السلطنة العظيمة الشان عصمة الملك و الدنيا و الدين خانم سلطان خصها هللا تعالى بمزيد االحسان بنت خاقان الخوقين فى الخافقين سلطان السالطين فى المشرقين عامر معمورة االرض بالعدل واالحسان مؤسس بنيان االمن واالمان الهل االيمان السلطان ابن السلطان السلطان سليمان خان ابن سليم خان خلد خالفته خلود الزمان و تم بمنه المنان فى شهر ذى الحجة لحرام من شهور سنة اربع و خمسين و تسعمائه من هجرة النبوى ۹۵۴ Bâyezid Yavuz Selîm Devri, C. VI, 328-343; Önder, Şaheserler Konuştukça, 70-71; Öz, İstanbul Camileri, C. 2, 47. 114 Okunuşu: Essese bünyâne hâze’l-mescidü’l-câmi‘ü’l-müşeyyedü’l-erkâni sâhibetü’l-hayrât ve’l-hasenât dürretü tâci’s-saltanati’l-‘azîmeti’ş-şân ‘ısmetü’l-mülki ve’d-dünyâ ve’d-dîn Hanım Sultan hassehallâhü Teâlâ bi-mezîdi’l-ihsân bint-i hâkāni’l-havâkîn fî’l-hâfikîn sultanü’s-selâtîn fî’l-meşrikîn ‘âmirü ma‘mûratü’l-arzi bi’l-ʻadli ve’l- ihsân müessisü bünyâne’l-arzi ve’l-emni li-ehli’l-îmâni es-Sultan ibnü’s-sultan es- Sultan Süleymân Hân ibn Selîm Hân hallede hilâfetehû hulûdi’z-zamân ve temme bi- mennihi’l-Mennân fî şehri zilhicceti’l-harami min şuhûr sene erbeʻa ve hamsîn ve tisʻa mie min hicreti’n-Nebevî 954. Anlamı: Bu sağlam ve erkânlı câmiiʻ doğuda ve batıda hâkanların hâkānı şarkda ve garpta sultanların sultanı adl ve ihsânıyla yeryüzünü imâr eden imân ehli için emn ü emân kurucusu Selim Hân’ın oğlu sultan oğlu sultan, Sultan Süleymân’ın kızı hayrât ve hasenât sâhibi diye dünyâ ve yurdun ismeti, Allah’ın kendisini fazilet ve ihsân yapmakla seçkin kıldığı hanım sultan yaptı. Câmiʻ peygamber’in hicretinin 954. senesi Zilhicce’de tamamlandı. Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 954/1547 Kitâbenin Dili: Arapça Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kapı kemeri üzerinde, mermer zemîne altın varakla yazılan kitâbe beş satırdan oluşmaktadır. Celî sülüs ile yazılan kitâbenin zemîni koyu yeşildir. Kitâbenin ebadı 73x119 cm.158dir. Satır aralarında satır çizgisi bulunmazken yazının etrafı altın varaklı kalın bir çerçeve ile çevrilmiştir. Yazı son derece karışık ve okunması müşkildir. Satırların birbirine çok yakın olması daha da karışık görünmesine sebeb olmuştur. Harf anatomileri bozuk ve kalınlıkları zayıftır. Satır düzeni karışıktır. Dik harflerin gruplanması şeklinde uygulanan erken dönem yazısının özelliğinin bu yazıda da uygulanmış olduğu görülmektedir. 158 Suphi Saatçi, Mimar Sinan’ın Yapılarındaki Kitâbeler, (İstanbul: İBB Kültür A.Ş. Yayını, 1988), 37-38. 115 “Sultan” “سلطان” kelimesinin imlâsında “nun” “ن” çanaklarının bu kelimenin dikey harflerinin ortasına yerleştirilmiş olması dengeleyici bir tasarruftur. Minimum düzeyde hareke kullanımı sözkonusudur. Erken dönem yazısının özelliklerinden olan hareke kullanımı azlığı ve mühmel harf işâreti kullanılmaması bu kitâbede karşımıza çıkmaktadır. ŞEHZÂDE CÂMİ Mimar Sinân’ın tasarımını yaptığı ilk selâtin câmi olan Şehzâde Câmii, Kānûnî Sultan Süleyman’ın Manisa’da vâli olduğu esnâda 950/1543 târihinde kaybettiği oğlu Mehmed için yaptırmıştır. Bayezid’den Edirnekapı’ya doğru giderken sağ tarafta cadde üzerinde bulunan ve bu câmiden dolayı da Şehzâde Câmii Şehzâdebaşı diye anılan mevkidedir. 950 târihinde başlanan inşâsında ilk önce Şehzâde Mehmed’in türbesi yapılmış, câminin ise 951/1544 târihinde temeli atılmış ve 955/1548 yılında ibâdete açılmıştır. Câmiyle beraber bu zaman içinde imâret, medrese, sıbyan mektebi, tabhâne, kervansaray da yapılmıştır. Eski Odalar olarak marûf yeniçeri kışlasından dönüştürülen araziye câmi ve hazîre Vezneciler Caddesi cihetinde, sâir yapılar ise arka tarafta dış avlu cephesine yerleştirilmiştir. Sıbyan mektebi ve imâret Dede Efendi Caddesi üzerinde bulunmaktadır. Câmi, Şehzâde Câmii cümle kapısı keskin bir geometrik anlayışın egemen olduğu simetrik bir plan dâhilinde değerlendirilerek inşâ edilmiştir. Harim tarafında dört 116 yarım kubbe ile tahkim edilmiş olan ana kubbe dört büyük ayaküstündeki sivri kemerlere dayandırılmıştır. Yarım kubbelerde mukarnas dolgular kullanılmış, kubbeye geçiş pandantiflerle sağlanmıştır. Dengeli tasarımıyla minarelerin kütleye bütünlenişi son derece başarılıdır. Yarım kubbe problemini bu câmiyle aşarak dört yarım kubbe ile ortaya çıkarmayı hedeflediği bir yapıyı ortaya koyan Sinan, Ayasofya ve Bayezid câmilerini aşarak Rönesans mimarlarının hayalini gerçekleştirmiştir.159 Forum Tauri’den getirilen bazı malzemelerle yapıldığı bilinen bu külliye tamamlanmasının ardından geçen yaklaşık iki yüz yıllık zaman içinde hanedân zevâtı, din ve devlet adamlarından kimi kişiler için inşâ edilen türbe, sebil ve çeşmelerle daha da zenginleşmiştir. Girişteki muvakkithâne 19. yüzyılda yapılmıştır.1613 ve 1633 yıllarındaki yangınlardan ziyana uğrayan câmi IV. Murad’ın talimâtıyla tamir edilmiştir. Şehzâde Câmii’nin yazıları fazla değildir. Kubbe yazısı iki halka hâlindedir. Ortada Fâtiha, dış halkada İsrâ sûresinin 1. ve 2. âyetleri yazılıdır. Yarım kubbe yazıları mihrap üzerinden başlayarak Bakara sûresinin 144. âyetinden itibaren yazılmıştır. Çeyrek kubbelerde de “Amenerresûlü” yazılıdır.160 159 Aslanapa, Türk Sanatı, 253. 160 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmi‘, 55; Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri, C. VI, 683-698; İsmail Orman, “Şehzade Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 2010), C. 38, 483-485; Önder, Şaheserler Konuştukça, 44-45; Suphi Saatçi, Mimar Sinan’ın İstanbul’u, (İstanbul: TTOK, 2016), 430-435. Öz, İstanbul Camileri, C. 1, 137-138. 117 3.25. ŞEHZÂDE CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin mukarnaslı mermer cümle kapısındaki nişin iç kısmında kapının üstünde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: كان خيرات شه سليمان خان هست او پادشاه روى زمين ساخت جامع بروح شهزاده خواند از اسمان ملك تحسين اين بنا دلكشا و روشن شد مثل فردوس و عدن و خلد برين يافت اتمام در شريف ايام شاذ كشتند جمله اهل يقين اول اين بنا در احدا شد ۹۵۱ انتها يش بخمسه و خمسين ۹۵۵ ابتدا در ربيع االول بود در رجب شد بنا تمام همين كفت پير سخن بلو تاريخ معبد امت رسول مبين سنه ۹۵۵ 118 Okunuşu: Kâne hayrâtü Şeh Süleymân Hân hest-i o pâdişâh-ı rûy-i zemîn Saht câmiʻi be-rûh-i Şehzâde Hâned ez âsmân melek tahsîn În binâ dilgüşâ ve rûşen şod misl-i Firdevs-i Adn ve huld-i berîn Yâft itmâm der şerîf eyyâm şâd geştend cümle ehl-i yakîn Evvel-i în binâ der ihdâ şod intihâyeş be-hamse ve hamsîn 951 İbtidâ der Rebîülevvel bûd der Receb şod binâ temâm hemîn 955 Güft pîr-i suhen bâd târih maʻbed-i ümmet-i Rasûl-i mübîn sene 955 Anlamı: Yeryüzü padişahı Şah Süleymân’ın hayrâtıdır bu. Şehzâdenin rûhuna öyle bir câmi yaptı ki, gökyüzündeki meleklerin takdîrini kazandı. Yaptırdığı binâ cennet gibi gönül açıcı ve aydınlık oldu. İnanç sâhiplerinin sevinçlerine mazhar olan bu yapı mübârek bir zamanda bitirildi. İnşâsına Pazar günü başlandı. Elli beşte (senesinde) tamamlandı. Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 955/1548-1549161 Kitâbenin Dili: Farsça-Arapça, manzum kitâbe Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: 95x112 cm. ölçüsünde162 olan kitâbe cümle kapısı üzerinde, makaralı, çift renkli kapı kemeri ile mukarnaslı yaşmak arasındadır. Sağda ve solda celî sülüsle yazılmış kelime-i tevhîd levhaları arasında Farsça yedi satır hâlinde ikişer mısra olarak mermer üzerine hâkkolunmuştur.163 Birinci satırdaki yâ-yı ma‘kûsa aynı satırdaki “ت” “t” harfiyle devamlılık 161 Kitâbenin son mısraındaki “معبد امت رسول مبين” “Maʻbed-i ümmet-i Rasûl-i mübîn” ifâdesi ebcedle 955 târihini vermektedir. 162 Saatçi, Mimar Sinan’ın Yapılarındaki Kitâbeler, 43-45. 163 Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri, C. V, 684. 119 sağlanmıştır. Harflerde köşelilik ve sertlik görülmektedir. Özellikle “mürsel ra” ve “kef seren” “ ”164 lerinde bu sertlik göze çarpmaktadır. Beşinci satırda her iki dilime târih kaydı düşülmüştür. Kitâbede satır sonlarındaki “زمين”, "ن“ kelimelerinin son harflerinin ”مبين“ ,”همين“ ,”خمسين“ ,”يقين“ ,”برين“ ,”تحسين“ “nun” olmasıyla istifte sağlanan uyum ve güzellik dikkat çekmektedir. Beşinci satırın birinci ve ikinci dilimine ve yedinci satırın ikinci dilimine rakamla târih kaydı düşülmüştür. HADIM İBRAHİM PAŞA CÂMİİ Silivrikapı’da, Cambaziye Mahallesi, Cambaziye Caddesi istikāmetinde, Silivrikapı Karakolu’nun karşı tarafındadır. Harîme açılan kapının üzerindeki kitâbeye göre 958/1551 târihinde Kānûni Sultan Süleymân devri vüzerasından Hadım İbrahim Paşa yapının bânisidir. Kare planlı ve tek kubbeli olan bu câmi Mimâr Hadım İbrahim Paşa Câmii Sinân’ın eseridir. 12 metre çapındaki yuvarlak kasnaklı kubbesi alttan mukarnaslı bir konsolla desteklenen tromplara oturmaktadır. Câminin üç tarafı kesme taş ve tuğla örgülü, son cemaat mahalli ise tamamen kesme taştandır. Son cemaat mahallindeki pencerelerin sivri ağırlık alma kemerlerinin içine zemîni mavi olan yazılarının beyaz renkle olduğu sülüs hattı ile çini tezyinât konulmuştur. Fakat câmiye doğru kanatları olan pencere üzerinde olması lüzum eden çini alınlık bugün mevcut değildir. Bu levhanın İstanbul İnşaat ve Hadım İbrahim Paşa Câmii cümle kapısı 164 Kef harfinin üst kısmındaki sağa doğru uzanan kısım 120 Sanat Eserleri Müzesi’nde bulunduğu bilinmektedir. Bugünlerde son cemaat mahalli metal doğrama ile kapatılmış ve yarısı kadınlar kısmı diğer yarısı ise Kur’an kursu olarak kullanılmaktadır. Harîm bölümüne mukarnas örtülü, renkli taş kakmalı, mermer söveli kapı zarif bir işçilik ürünü olup sedef kakmalı ahşap kanatları on kollu yıldız şeklindeki geometrik geçmelerle düzenlenip bitkisel bezemelerle süslenmiştir.165 3.26. HADIM İBRAHİM PAŞA CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin mukarnaslı mermer cümle kapısındaki nişin iç kısmında, kapının üstünde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: اصف پاك دين ابراهيم كه انكدر بناى خير شعار حمد هلل تمام اولب بولدى جامعيله شرف بو راهكذار ديدى قندى بو جامعه تاريخ بيت هادى و معبد ابرار ۹۵۸ 165 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmiʻ, 69-70; İlknur Aktuğ Kolay, Mimar Sinan’ın İstanbul’u, (İstanbul: TTOK, 2016), 113-117; Tarkan Okçuoğlu, “Hadım İbrahim Paşa Camii”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C. 3, 490-491. 121 Okunuşu: Âsaf-ı pâk-dîn İbrâhîm ki anundır binâ-yı hayr-şiʻâr Hamdüli’llâh tamâm olup buldı câmiʻiyle şeref bu râh-güzâr Didi Kandî bu câmi‘e târîh beyt-i hâdî ve ma‘bed-i ebrâr 958 Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 958/1551166 Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitâbe Feʻilâtün mefâʻilün faʻlün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe, câminin cümle kapısının üzerinde mermer üzerine üç satır olarak kabartma tekniği ile yazılmıştır. Zemîn boyasız, harfler altın varaksızdır. Her satır iki dilimden oluşmaktadır. Yazı dilimlerinin etrafındaki boşluk çiçek motifleriyle süslenmiştir. Bazı satırlardaki keşîdeli harf veya yâ-yı ma‘kûslarla harflerdeki hareketsizliğin ve donukluğun etkisi zayıflamıştır. Kitâbenin zemîninde yer yer yaprak motifleriyle boşluk doldurulmuştur. Yazılarda hareke kullanımının zayıf olduğu, mühmel işâretlerin celî yazıyla beraber ele alınmadığı dönemin yazısı olarak bu kitâbede de bu husûsiyetlerin sözkonusu olduğu görülmektedir. Satır sonlarındaki “ ” “mürsel ra” harfi ve evvelindeki “ا” “elif” ile sağlanan aynılık dikkat çekmektedir. 166 Kitâbenin son mısraındaki “بيت هادى و معبد ابرار” “Beyt-i hâdî ve ma‘bed-i ebrâr” ifâdesi ebcedle 958 târihini vermektedir. 122 HÜRREM SULTAN HAMAMI Ayasofya Hamamı, Sultan Hamamı, Hürrem Sultan Hamamı ve Haseki Sultan Hamamı isimleriyle de bilinen hamam Ayasofya Meydanı’nda, Sultan Ahmed ve Ayasofya Câmii ile Sultan Ahmed Câmii arasında, Kabasakal Caddesi’nin sağ köşesindedir. Mimar Sinan’ın en güzel eserlerinden biridir. Evliya Çelebi, hamamın İstanbul şehrinin Hürrem Sultan Hamamı cesâmet ve estetik noktasından zirve âsârından biri sayıldığına dâir kaydından başka “Ayasofya Hamamı şeyhlere mahsusdur” diye ilâve eder. Asırlarca müddet hamam olarak kullanılan yapı daha sonra önceleri benzin deposu akabinde de Devlet Matbaası’nın deposu olarak kullanılmıştır. Bu zamanda erkekler kısmı ile kadınlar kısmı arasındaki duvara bir kapı açılmıştır. 1957-58 yıllarında geçirdiği tamirattan sonra 1989 senesinde aslına uygun olarak geçirdiğiği restorasyondan sonrasında halı satış yeri olarak kullanılmıştır. Hamamın bânisi Hürrem Sultan, Mehmed, Mihrimah, Abdullah, Selîm, Bayezid ve Cihângir isimli şehzâdeleri dünyaya getirmiş, oğlu Selîm’in padişah olduğunu görmeden 965/1558 târihinde vefat etmiştir. Süleymaniye Câmii hazîresinde medfundur. Hamamın kapısı üzerinde cetvelsiz olarak üç satır hâlinde inşâ kitâbesi bulunmaktadır. Camekân çok büyük ve yüksek bir kubbe ile örtülmüş, kubbe, dört yarım kubbecik ile dört ana duvar üzerine oturtulmuştur. Etrafta soyunma odaları, ortada fıskıye bulunmaktadır. Muhtelif eserlerde, hamamın arazisi üzerinde Bizans’ın en büyük hamamı olmakla maruf Zeuksippos Hamamı’nın yer aldığı belirtilmektedir. Osmanlı Dönemi son İstanbul Belediye başkanlarından Cemil Topuzlu bu eşsiz Türk Hamamı’nın yıkılması gerektiğini ısrarla ileri sürmüşse de muvaffak olamamıştır.167 167 Mehmet Nermi Haskan, İstanbul Hamamları, (İstanbul: Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Yayınları, 1995), 172-175; Sinan Genim, Mimar Sinan’ın İstanbul’u, (İstanbul: TTOK, 2016), 61-63. 123 3.27. HÜRREM SULTAN HAMAMI İNŞÂ KİTÂBESİ 124 Kitâbenin Yeri: Kitâbe, hamamın giriş kapısı üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: ال اله اال هللا محمد رسول هللا اكر كورمك دلرسك روضهء فردوس و رضوانى كلوب حمام سلطانه صفا بول ايله سيرانى روان اولمش اچينده سلسبيل وكوثر ارماغى سقيهم ربهم در اچنه اول آبك الحانى هدايى كيردى كوردى باغ عدنك عينىدر انى ددى تا ريخ حمام بهشت آباد سلطانى Okunuşu: Lâ ilâhe illâllah Muhammedün Rasûlullah Eğer görmek dilersen ravza-i Firdevs ü Rıdvânı Gelüp hammâm-ı sultana safâ bul eyle seyrânı Revân olmuş içinde selsebîl ü Kevser ırmağı 125 Sekāhüm rabbühüm dir içene ol âbın elhânı Hüdâyî girdi gördü bâğ-ı ʻAdn’ün ʻaynıdur anı Didi târih hammâm-ı behişt-âbâd-ı Sultanı 960 Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 960/1552-53168 Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitâbe Mefâʻilün mefâʻilün mefâʻilün mefâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe, hamamın kemerli kapısı üzerinde bulunmaktadır. Üç satır olarak, satır aralarına cetvel çekilmeksizin yazılan kitâbenin üzerinde ortalanmış vaziyette kırmızı zemîn üzerine altın varakla kelime-i tevhîd yazılmıştır. Yanyana dendanlı iki dilimden oluşan kitâbe, orta satırından yukarı ve aşağı olmak üzere hafifçe daralan bir ölçüde olup en geniş satırı orta satırı olmaktadır. Yazı alanındaki üstte ve altta olmak üzere sağlı sollu oluşan boşluklar kırmızı zemîn üzerine altın varaklı rûmî motifiyle süslenmiştir. Yazı, mermer zemîn üzerine altın varaklıdır. Yazının zemîni laciverttir. Kabartma olarak hâkkolunmuştur. Zülfeler kısa ve kütdür. Harekelerde kütlük ve sertlik görülmektedir. Hareke kullanımında denge ve estetik sağlanamamıştır. Mühmel işâretlerdeki sertlik harf anatomilerinde de kendini göstermektedir. 960/1552 târihli kitâbedeki yazı o dönemin özelliklerini taşımaktadır. Yazı dengeli bir görüntü arzetmemektedir, yer yer sıkışık ve bazı yerlerde boşluk göze çarpmaktadır. 168 “Hammâm-ı behişt-âbâd-ı Sultanî” ifâdesi hesaplanınca 964 târihi elde edilmektedir. Kitâbede 960 târihi verilmiş olup 4 sayılık tamiyeyi ortaya çıkaracak bir işâret görülememiştir. 126 ŞAH SULTAN CÂMİİ Eyüpsultan Merkez Mahallesi’nde, Bahâriye kıyısında, Silahtarağa Caddesi üzerinde, Haliç kıyısı ile cadde arasında bulunmaktadır. I. Selîm’in kızlarından Şah Sultan tarafından 16. yüzyılın ikinci çeyreğinde yaptırılan bu câmi, İstanbul’da Halvetî tarikatının Sünbûlî kolunun kadîm yapılardandır. Şah Sultan bu tekkeyi Şah Sultan Câmii Merkez Efendi diye marûf Musliheddin Mûsâ Efendi adına yaptırmış fakat Merkez Efendi postnişîn olmamış, tekkenin şeyhliğine de hulefâsından Gömleksiz Şeyh Mehmed Efendi’yi oturtmuştur. 963/1555- 1556 târihinde aynı zamanda tevhidhâne olarak kullanılan bir câmi ilâve edilen bu yapı haliç sahilinde bulunan ve “Hançerli Sultan Sarayı” adıyla da meşhur olan Şah Sultan Sarayı’nın bahçesi içinde yer almaktadır. Yapının mimârı Sinân’dır. Şah Sultan Câmii cümle kapısı Zamanla harap olan tekke 1251/1835’te II. Mahmûd tarafından tamir ettirilmiş, sonrasında metruk olmasından dolayı süratle harabe hâline gelmiş ve 1953 yılında Anıtlar Derneği eliyle daha önce geçirdiği onarımlara sâdık kalınmaksızın sanki yeni yapılıyormuş anlayışıyla tamirden geçirilmiştir. Hâl-i hazırda câmi-tevhidhâne câmi şeklinde kullanılmakta, Merkezzâde Şeyh Ahmed Efendi Türbesi ziyarete açık tutulmakta, selamlık binâsı ise kısa zaman önce yerinden kaldırılmış bulunmaktadır.169 169 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmi‘, 188-189; Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri, C. VI, 662.661-662; M. Baha Tanman, “Şah Sultan Camii ve Tekkesi”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C.7, 125-127; Öz, İstanbul Camileri, C. 1, 137. 127 3.28. ŞAH SULTAN CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe câminin cümle kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: بولوب حقه كيدن راهى ايدر سير الى اللهى بنا قيلدى قبول ايله كه شاه بنت سليم شاه ديدى هاتف اكا تاريخ وان الخير هلل ۹۶۳ Okunuşu: Bulup Hakk’a giden râhı ider seyr-i ilallâhı Binâ kıldı kabûl eyle ki şâh binti Selîm şâhı Didi hâtif ana târih ve enne’l-hayra lillâh 963 h. Yazı Türü: Celî nesih Hattatı: Nurî Târih Kaydı: 963/1555-1556170 Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitâbe Mefâʻilün mefâʻilün mefâʻilün mefâʻilün 170 Kitâbenin son mısraındaki “ وان الخير هلل” “Ve enne’l-hayra lillâh” ifâdesi ebcedle 963 târihini vermektedir. 128 Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Câminin cümle kapısı üzerindeki kitâbe mermer zemîn üzerine kabartma tekniği ile yazılmıştır. Üç satır halinde yazılan kitâbede beyitlerin baş ve sonlarına birer çiçek motifi konulmuştur. Bozuk bir nesih ile yazılan kitâbede yer yer harflerin hakkı verilmezken bazı yerlerde bu konuda aşırılığa gidilmiştir. “حقه” kelimesindeki “ح” “ha” harfinde, “الخير” “el- hayr” kelimesinde kalem hakkının aşılmış olduğu açıkça görülmektedir. Bununla beraber yazıdaki “د” “dâl” harfi nesih hattının tavırlarını taşımamaktadır. “كيدن” kelimesindeki “ن” “nun” , “راهى” kelimesindeki “ر” “ra” harfinin ölçüleri küçüktür. Yazının tamamında görülen bu durum kitâbenin orijinal olmadığını düşündürmektedir. İ. Aydın Yüksel kitâbenin rikʻa ile yazıldığını ve kopya olduğunu belirtmektedir.171 SİNAN PAŞA CÂMİİ Beşiktaş İlçesinde, Barbaros Bulvarı ile Beşiktaş Caddesi’nin kesişme noktasında yeralan bu câmi Mimâr Sinân’ın inşâ ettiği yapılardan olup medrese, mektep, çifte hamam ve câmiden müteşekkil külliyeyin içinde bulunmaktadır. Külliyenin bânisi Kaptân-ı Deryâ Sinan Paşa inşaat bitmeden ölmüş ve külliye ölümünden Sinan Paşa Câmii sonra 963/1555-56 târihinde tamamlanmıştır. Edirne’deki Üç Şerefeli Câmi’nin boyut ve ölçü farklarıyla tekrarlanmış olduğu binâ dış taraftan bir dizi kesme taş, üç dizi tuğla ile almaşık örgülerle örülü duvarları bulunmaktadır. Kubbe kasnağına on iki pencere yerleştirilmiştir. Câminin üst tarafı mukarnaslı, alt tarafı madalyonlu, altı köşeden müteşekkil olan mermer mihrabının yan kısımlarına geç dönemde kalem işi eklenmiştir. Sağ tarafta bulunan tek şerefeli minareye geçiş içerdendir. Câmii, 171 Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri, C. VI, 662. 129 mütevâzı revaklı avlusu, farklı boyutlardaki medrese odaları ile çevrilidir. Burada uygulanan “U” şeklindeki medresenin birleşimini sağlayan modelin şeması payitahttaki ilk numûnedir. Sinan Paşa Câmii’nin kubbesi beylerbeyi ve vezirlerin yaptırdıkları câmilerin kubbesine yakın bir boyuttadır. Donanma Beşiktaş’tan müfârakatinden evvel câmide geniş bir cemaat kitlesinin toplu halde namaz kılabilmesine imkân sağlayacak şekilde bir iç mekân tasarlanmıştır. Câminin çok sâde olan girişinin üzerinde inşâ kitâbesi bulunmaktadır.172 3.29. SİNAN PAŞA CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin giriş kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: بسم هللا الرحمن الرحيم فى شهر محرم الحرام سبحان هللا و الحمد هلل و ال اله 172 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmi‘,182; Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri, C. VI, 499-501; Demet Binan, Mimar Sinan’ın İstanbul’u, (İstanbul: TTOK, 2016), 290-293; Filiz Gündüz, “Sinan Paşa Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 2009), C. 37, 232-233. 130 بني هذا الجامع الشريف المرحوم سنان پاشا اال هللا و هللا اكبر و ال حول سنه ثلث و ستين و تسعمائه و ال قوة اال با هلل العلى العظيم Okunuşu: Bismillâhirrahmânirrahîm Fî muharremi’l-harâm Sübhânallah ve’l-hamdü lillâhi ve lâ ilâhe Benâ hâze’l-câmi‘üş-şerîfü el-merhûm Sinân Paşa İllallâhü vallâhü ekber ve lâ havle Sene selâse ve sittîn ve tis‘amie Ve lâ kuvvete illâ billâhi’l-aliyyi’l-azîm Anlamı: Rahman ve Rahîm olan Allah’ın adıyla. Allah’ı bütün noksan sıfatlardan tenzih ederim. Bütün hamd ve şükürler Allah’adır. Allah’tan başka ilâh yoktur. İhtiyaçları giderenve zararları yok eden yalnız yüce ve güçlü olan Allah’tır. Bu câmi- i şerîfi Merhûm Sinan Paşa 963 senesi Muharrem ayında yaptırmıştır. Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 963/1555-1556 Kitâbenin Dili: Arapça Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Câminin kitâbesi kapı kemerinin üzerindedir. 73x138 cm. ebatındadır.173 Dendanlı dilimler içine üç satır olarak celî sülüsle yazılmıştır. Boşluklar kabartma rûmî motiflerle bezenmiştir.174 173 Saatçi, Mimar Sinan’ın Yapılarındaki Kitâbeler, 63-66. 174 Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri, C. VI, 500. 131 Kitâbedeki ay ve sene bilgileri birinci ve üçüncü satırın tam ortasındaki gülçeler içine yazılmıştır.175 Yazı mavi boyalı mermer zemîn üzerine altın varaklıdır ve kabartma tekniği ile hâkkolunmuştur. Elif zülfelerindeki kısalık ve üç kısımlarındaki sivrilik dikkat çekmektedir. Yazıda fethaların meyillerinin farklı olduğu görülmektedir. Süsleme alanı kırmızı boyalı, motifler altın varaklıdır. Yazı kompozisyonu estetik, harf anatomileri ve harekeler devrinin özelliklerini taşır mâhiyettetir. SÜLEYMÂNİYE CÂMİİ İstanbul’un Süleymâniye semtinde, semte de adını veren ve muhtelif fonksiyonları olan binâ türlerini aynı alanda olacak şekilde tasarlayan külliye anlayışının en önde gelen emsallerindendir. Kānûnî Sultan Süleymân’ın arzusu üzerine yapılan bu yapı grubu mimarlık klasmanında Sinân okulununun şâhika emsallerinden Süleymaniye Câmii biri durumundadır. Unkapanı, Vefa, Eminönü, Tahtakale gibi mahallerin çevrelediği Süleymâniye mahallesinde Bayezid’den Edirnekapı’ya doğru seyreden aksın kuzey cihetinde, arsanın Haliç’e doğru mâil yakasının en münâsip yerinde inşâ edilmiş olan bu külliye bu mevkisiyle Galata kenarından, Üsküdar’dan temâşâ eyleyenler için şehrin en doyumsuz panoramasını oluşturmaktadır. Yaklaşık altmış dönümlük bir arazi içinde farklı seviyelerde tedrîsât sağlayan medreseler, tıp medresesi ve şifâhâne, darülhadis, imaret, sıbyan mektebi, han, hamam, mimarın türbesi ve çok miktarda dükkân bulunmaktadır. Evliya Çelebi buranın bin kubbe ile örtülü olduğunu yazmaktadır. Kaynaklarda temel atma 957/1550 olarak belirtilmektedir. Yapının ana kütlesinde taş yapı teknolojisine hâkimiyet görülmektedir. 27,40 metre çapındaki esas kubbenin 175 Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri, C. VI, 501. 132 ağırlığı dört heybetli taşıyıcı ile taşınmaktadır. Esas kubbe ile aynı ölçüde iki yarım kubbe bulunmaktadır. Kubbe çeperine yerleştirilen küplerle Kadırga Sokullu Mehmed Paşa Câmi, Sultan Ahmed Câmi ve Şehzâde Câmi kubbelerinde uygulandığı gibi Süleymaniye’de de tesirli bir ses düzeneği kurulmuştur. Ağız tarafları câminin içine çevrili olarak kubbenin örülmesi aşamasında uygun aralıklarla sıralanmış altmış dört adet küp dengeli ses dağılımı ile yakalanması arzu edilen akustiği sağlamıştır. Küplerin içinin boş olmasıyla da ayrıca hem yük olmamış hem de kubbe çeperi sağlamlaşmıştır. 964/1557 târihinde temel atıldıktan yedi yıl sonra tamamlanan Süleymâniye Câmi’nin mimârı Sinan’dır. Âdet olduğu üzere mihrap duvarının yükseleceği yere taş konulmasıyla gerçekleşen temel atmada Kānûnî’de bulunmuş, Ebussuud Câminin cümle kapısı Efendi taşı yerine koyma vazifesini üstlenmiştir. Süleymâniye Câmii’nde dört adet minâre bulunur. Kuzeydeki minâreler 76 metre yüksekliğinde ve üç şerefelidir, diğer ikisi ise 56 metre yüksekliğinde ve iki şerefelidir. Câmide 249 adet pencere bulunmaktadır. Dış tarafta filgözü, içkısımda revzenlerle çevrilen mihrap pencerelerinden başka binâya ışık girmesinin sağlanması için pencereler aydınlık bir iç mekân oluşmasını sağlamaktadır. Ayrıca ince demir taşıyıcılarla taşınan yağ kandilleri geceleri iç mekânın aydınlatılmasını sağlarken diğer taraftan belirli bir hava akımıyla girişin üzerinde bulunan is odasında toplanmaktadır.176 176 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmi‘, 56-57; Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri, C. VI, 588-613; C. C. Carbognano, 18. Yüzyılın Sonunda İstanbul, çev. Erendiz Özbayoğlu, (İstanbul: Eren Yayıncılık, 1993), 59-61; Demet Binan, Mimar Sinan’ın İstanbul’u, 362-369 Önder, Şaheserler Konuştukça, 46-49; Selçuk Mülâyim, “Süleymaniye Camii ve Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 2010), C. 38, 114-119; Öz, İstanbul Camileri, C. 1, 131-134. 133 3.30. SÜLEYMÂNİYE CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ (SOL TARAF) Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin mukarnaslı mermer cümle kapısındaki nişin iç kısmında sol tarafta bulunmaktadır. 134 Kitâbenin Metni: ال زالت سلسلة سلطنته متسلسلة الى انتهاء سلسلة الدوران و ارواح اسالفه متنزهة فى روضة الرضوان بانشاء هذا الجامع الرفيع البنيان البديع المثال العبقري الشان مثابة للناس فى عبادة الملك المعبود من العاكفين و القائمين و الركع السجود و كانت البداية فى اواخر جمادى االولى لسنة سبع و خمسين و تسعمائه والنهاية فى اواخر ذى الحجة الحرام لسنة اربع و ستين و تسعمائه كتبه حسن بن احمد القره حصارى Okunuşu: Lâ zâlet silsiletü saltanatihî müteselsileten ilâ intihâi silsileti’d-devrân Ve ervâhü eslâfihî mütenezziheten fî ravzati’r-rıdvân bi-inşâi hâze’l-câmiʻi’r-refîʻi’ l-bünyân el-bedîʻi’l-misâl el-abkariyyi’ş-şân mesâbeten li’n-nâs fî ibâdeti’ l-melik el-maʻbûd mine’l-ʻâkifîne ve’l-kāimîne ve’r-rukkaʻi’-sücûd ve kânet el-bidâyetü fî evâhıri Cumâdelûlâ li-sene sebʻa ve hamsîn ve tisʻamie ve’n-nihâye fî evâhiri Zilhicceti’l-harâm li-sene erbaʻa ve sittîne ve tisʻamie ketebehû Hasan bin Ahmed Karahisârî Anlamı: Onun iktidarı, dünya nihâyet bulana dek sürecek, ecdâdının rûhu en güzel cennetlerde gezip dolaşacaktır. O kul, bu binâsı yüksek, benzersiz ve üstün dehâ eseri muhteşem câmiyi, kulların melîkine ibâdet etmeleri için, orada ibâdet amacıyla kalan, kıyâma duran, rükû eden ve secdeye varan insanlar için inşâ edip bağışlamıştır. Câminin yapımına dokuz yüz elli yedi senesi, Cumâdelûlâ’sının sonlarında başlanmış, dokuz yüz altmış dört senesi, Zilhicce’sinin sonlarında tamamlanmıştır. Ahmed el-Karahisârî’nin oğlu Hasan yazdı. Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Hasan Çelebi 135 Târih Kaydı: 964/1557 Kitâbenin Dili: Arapça Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe, makaralı ve çift renkli mermerle işlenmiş olan kapı kemeri üzerinde ve yanlardaki nişlerin üzerinde olmak üzere üç parça hâlindedir.177 Sağda ve solda altı satır ve ortada iki satır hâlinde celî sülüsle Arapça olarak yazılmıştır. Hattat Hasan bin Ahmed Karahisârî’nin imzasını taşıyan bu kitâbedeki kompozisyon ve ağırbaşlılık, bir cihân devletinin haşmet ve vekārına uygun düşmektedir.178 Kitâbenin zemîni siyah boyalıdır. Yazı, satır çizgileri ve çerçevesi altın varaklıdır. Kümelenmiş halde duran dikey harfler dikkat çekmektedir. Bu tasarruf, Selçuklu tarzının etkisidir. Yâ-yı ma‘kûslarla yazının akışına ivme kazandırılmıştır. Satır sonuna hattat üçte bir nispetinden daha kalın bir kalemle imzasını atmıştır. İmza için ayrı bir satıra geçmeyip aynı satırın yarısından itibaren bir alanın kullanılmasıyla karışık bir görüntü oluşmuştur. 3.31. SÜLEYMÂNİYE CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ (ORTA KISIM) Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin mukarnaslı mermer cümle kapısındaki nişin iç kısmında kapının üstünde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: ناشر القوانين السلطانية عاشر الحواقين العثمانية السلطان ابن السلطان السلطان سليمان خا ن 177 Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri, C. VI, 589. 178 A.g.e., 595. 136 بن السلطان سليم بن السلطان بايزيد بن السلطان محمد بن السلطان مراد بن السلطان محمد بن السلطان مراد بن السلطان اورخان بن السلطان عثمان Okunuşu: Nâşirü’l-kavânîni’s-sultāniyye âşirü’l-havâkîni’l-‘Osmâniyye es-sultan ibnü’s-sultan es-Sultan Süleymân Hân bin es-Sultan Selîm bin es-Sultan Bayezid bin es-Sultan Mehmed bin es-Sultan Murad bin es-Sultan Mehmed bin es-Sultan Murad bin es- Sultan Orhan bin es-Sultan ‘Osmân Anlamı: Saltanat kānunlarının yayıcısı, Osmanlı hakanlarının onuncusu sultan oğlu sultan, Sultan Osman oğlu Sultan Orhan oğlu Sultan Murad oğlu Sultan Bayezid oğlu Sultan Mehmed oğlu Sultan Murad oğlu Sultan Mehmed oğlu Sultan Bayezid oğlu Sultan Selîm oğlu Sultan Süleymân Hân Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Hasan Çelebi179 Târih Kaydı: 964/1557180 Kitâbenin Dili: Arapça Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Süleymaniye Câmii harîmine açılan tâç kapısı üzerindeki üç parçadan oluşan inşâ kitâbesi 16. yüzyılın önemli celî yazılarındandır. Kapı kemerinin üstünde yer alan bu kitâbe, istifi itibarıyla mükemmeldir. Cetvelle ikiye bölünmüş kitâbede, Kānûnî Sultan Süleyman’dan başlayarak ve Osman Gâzi’de son bulan padişah esâmisi es-Sultan kelimesi ile beraber münferiden tertîb edilmiş, bu kelimenin dik harfleri orta kısımlarına nun çanağının ve nun bu çanak içine de yerleştirilen sultan isimleriyle âhenkli ve ölçülü bir tasarruf sağlanmıştır.181 Özellikle bu kitâbedeki gibi dik harflerin grup hâlinde 179 Hattat sağ, sol ve ortada olmak üzere üç parça hâlinde bulunan kitâbelerin solda bulunanına imza atmıştır. 180 Sağ, sol ve ortada olmak üzere üç parça hâlinde bulunan üç kitâbenin solda bulunanına târih kaydı düşülmüştür. 181 Günüç, “Klâsik Dönem Osmanlı Mimârisinde Celî Yazılar”, 279. 137 yazılması bir dönem husûsiyeti olarak karşımıza çıkmaktadır.182 Yazı son derece şık, dengeli ve estetik görüntü arzetmektedir. Dikey harflerin dengeli ve ölçülü sıralanışı, nun çanaklarının içindeki isimlerin dengeli ve estetik istifi muhkem ve nizâmî bir yapı olduğu düşüncesini çağrıştırmaktadır. 3.32. SÜLEYMÂNİYE CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ (SAĞ TARAF) Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin mukarnaslı mermer cümle kapısındaki nişin iç kısmında sağ tarafta bulunmaktadır. 182 A.g.m., 279. 138 Kitâbenin Metni: تقرب الى رب العظمة والجبروت و خالق عالم الملك والملكوت عبده المقتدر بالقدرة الربانيه و خليفته العزيز بالعزة السبحانية القائم بأمر كتاب المكنون و اجراء احكامه فى اكناف الربع المسكون فاتح بالد المشارق والمغارب بنصرهللا العزيز و جنده الغالب مالك ممالك العالم ظل هللا على كافة االمم سلطان سالطين العرب والعجم Okunuşu: Tekarrabe ilâ Rabbi’l-‘azameti ve’l-ceberût ve Hallâk-ı ‘âlemi’l-mülki ve’l-melekût ‘abdühû el-muktediru bi’l-kudreti’r-Rabbâniyye ve halîfetühû’l-‘azîzü bi’l-izzeti’s-Sübhâniyye el-kāimü bi-emri’l-kitâbi’l-meknûn ve icrâi ahkâmihî fî eknâfi’r-rub‘i’l-meskûn fâtihu bilâdi’l-meşârık ve’l-magârib bi-nasrillâhi’l-azîz ve cündihî’l-gâlib mâlikü memâliki’l-âlem zıllullâhi alâ kâffeti’l-ümem Sultanü selâtîni’l-arab ve’l-acem Anlamı: İlâhî güç ve ihtişam gereği Yaradan’ın güçlü kulu ve şanlı vekili, Kur’an’ın yetkisi ve onun dünyanın dört bir yanına yayılmış öğretilerine itaat etmek için var olan, bütün zaferlerin ve ordularının kaynağı olan Allah’ın yardımıyla doğu ve batı kentlerinin sâhibi, dünya krallıklarının sahibi, bütün halkların üstünde Allah’ın gölgesi, Arabistan ve başka bölgelerin imparatoru. Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Hasan Çelebi183 Târih Kaydı: 964/1557184 183 Hattat sağ, sol ve ortada olmak üzere üç parça hâlinde bulunan kitâbelerin solda bulunanına imza atmıştır. 139 Kitâbenin Dili: Arapça Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe, mermer zemîn üzerine altı satır olarak celî sülüsle yazılmıştır. Satır çizgileri, yazının çerçevesi ve yazı altın varaklıdır. Yazının zemîni siyahtır. Dik harflerin kümelenmiş olduğu görülmektedir. Kitâbe altı satırdan oluşmaktadır. Beşince satırdaki “المغارب” kelimesindeki “ب” “b” harfiyle yine aynı satırdaki “الغالب” kelimesindeki “ب” “b” harfi keşîdeli yazılarak yazıya dinamizm kazandırılmıştır. Son satırdaki “سالطين” “selâtîn” kelimesindeki lâmelif” in içine aldığı dik harfleri sığdırabilmek için elif kısmını gereğinden“ ”ال“ fazla sola doğru kaydırılmıştır. Bu meyil dördüncü satırda geçen “بالد” “bilâd” kelimesindeki “lâmelif” ile kıyaslandığında açıkça görülmektedir. CİHÂNGÎR CÂMİİ Beyoğlu, Fındıklı Yokuşu, Pürtelaş Mahallesi’nde Marmara ve Boğaziçi’ne hâkim bir tepede yerlamaktadır. Kānûnî’nin Hürrem Sultan’dan doğma ve yirmi iki yaşında ölen oğlu Cihangir’in adını taşımaktadır. Mimâr Sinan tarafından 967/1559-1560 târihinde yapılmıştır. Yanında bir de sıbyan mektebi olduğu vakfiyesinde yazmaktadır. Evliya Çelebi, tek minâreli, tek kubbeli, kare planlı bir câmi olduğunu söylemektedir. Câmi, beş yangın geçirmiş ve her defasında yenilenmiştir. Bügünkü câmi 1307/1890 Cihângîr Câmii târihinde II. Abdülhamid tarafından yeniden yaptırılmıştır. Sinan’ın Edirnekapı’da bulunan Mihrimah Sultan Câmii’nde ilk olarak uyguladığı plan 19. asrın nihâyetinde bu mimârî eserde karşımıza çıkmaktadır. Bu anlayış kubbenin dört köşeye oturtulmuş olmasıyla duvarların taşıyıcı vazifesinin zayıflamış olması ve dolayısıyla bu duvarlara çok sayıda pencere açılabilmiş 184 Sağ, sol ve ortada olmak üzere üç parça hâlinde bulunan üç kitâbenin solda bulunanına târih kaydı düşülmüştür. 140 olmasıdır. İçerisindeki kalem işleri devrinin özelliklerini taşımaktadır. Ayrıca içerisindeki çok önemli hattatların yazmış olduğu otuz dokuz levha mekâna ayrı bir özellik katmaktadır.185 3.33. CİHÂNGÎR CÂMİİ TAMİR KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin cümle kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: ابو الفتوح سليمان خان قانونى ايدوب بو معبدى شهزاده سى ايچون انشا او شاه زاده نك اسم شريفنه نسبت قونلدى نامى جهانكير جامعى حتى جناب شيخ مكرم حسن افندى كيم 185 Ara Altun, “Cihangir Camii”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 1993), C. 7, 539- 540; Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmi‘, 472-474; Öz, İstanbul Camileri, C. 2, 16. 141 يكانه پير رشادت سمير ايدى حقا ويروب بو جايه شرف بيك يكرمى سالنده مقامن ايتدى تمام اللى درت ييل احيا طريق فيض اثر خلوه تيدن ارشادى نيجه مريده ويرردى نصاب عز و اعال بادت ايكن بو جاى لطيف محل ذكر و عال كچوب سنين ايدوب اول ذات اكمل عزم بقا زمان زمان دخى بش دفعه محترق اولدى خدا يه شكر بو كره ينه اولندى بنا باق اشته سايهء عبد الحميد خانيده عمارى اسكيلرندن ده اولدى چوق اعال صالة خمسه ده هر ذكرى حق عقيبنده سنيح شمدى التنجيدر ديدم تاريخ بجا ياپلدى متين اشبو جامع رعنا نمقه الفقير الداعى مصرى زاده على رضا اسكدارى غفر له ۱۳۰۷ Okunuşu: Ebû’l-fütûh Süleymân Hân-ı Kānûnî Edip bu maʻbedi şehzâdesi içün inşâ O şâhzâdenin ism-i şerîfine nisbet 142 Konuldu nâmı Cihângîr Câmiʻi hattâ Cenâb-ı şeyh-i mükerrem Hasan Efendi kim Yegâne pîr-i reşâdet-semîr idi hakkā Verip bu câya şeref bin yigirmi sâlinde Makāmın etdi tamâm elli dört yıl ihyâ Tarîk-ı feyz-eser Halvetîden irşâdı Nice mürîde verirdi nisâb-ı ʻizz ü ʻalâ Mahall-i zikr ü ʻibadet iken bu cây-ı latîf Geçüp sinîn edip ol zât-ı ekmel ʻazm-i bekā Zaman zaman dahî beş defʻa muhterık oldu Hudâyâ şükr bu kere yine olundu binâ Bak işte sâye-i ʻAbdü’l-hamîd Hânî’de ʻİmârı eskilerden de oldu çok aʻlâ Salât-ı hamsede her zikr-i Hakk akîbinde Edilsin ol şeh zî-şâna bunda hayr duʻâ Senîh şimdi şu altıncıdır dedim târîh Becâ yapıldı metîn işbu câmiʻ-i raʻnâ 1307 Nemekahû el-fakîr ed-dâ‘î Mısrîzâde Ali Üsküdârî gufira lehû Yazı Türü: Celî taʻlîk 143 Hattatı: Mısrî-zâde Ali Rızâ Üsküdarî Târih Kaydı: 1307/1889-90186 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Mefâ‛ilün fe‛ilâtün mefâ‛ilün fe‛ilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Mısrîzâde Ali Rızâ Üsküdârî’nin kaleminden çıkan kitâbe yedi satırdan müteşekkildir. İlk altı satırının üçer dilimden oluştuğu kitâbede sonuncu satır, baş ve son kısmı hattat imzasına ayrılan iki dilimden başka şiirin devam ettiği iki ayrı dilimden oluşmaktadır. Gâyet düzgün harf anatomileri ile beraber keşîdeli harf kullanımıyla kitâbe estetik bir görüntü arzetmektedir. Mermer zemîn üzerine kabartma tekniği kullanılarak yazılan yazıda bu teknik uygulanırken harf derinliğinin kalın tutulduğu görülmektedir. Yazıda akıcılık ve ahenk farkedilmektedir. Kitâbe, boyasız mermer zemîn üzerine hâkkolunmuştur. Yazı ve diğer kısımlarda altın varak kullanılmamıştır. 186 “Becâ yapıldı metîn işbu câmi‘-i ra‘nâ” “بجا ياپلدى متين اشبو جامع رعنا” ifâdesiyle ebced düşülmüştür. 144 BÜYÜKÇEKMECE KÖPRÜSÜ İstanbul’a 36 km uzaklıktaki bu köprü Büyükçekmece’de Mimarsinan Köyü ile ulaşımı sağlayan köprüdür. Marmara Denizi ile Büyükçekmece Gölü arasındaki geçiş üstünde bulunmaktadır. Bizans ve Osmanlıların ilk devirlerinde bu yerde bir köprü olduğu belirtilmektedir. I. Süleyman Zigetvar Seferine çıktığı günlerde bu Büyükçekmece Köprüsü köprünün inşâsına başlamış bir yıl içinde II. Selim devrinde tamamlanmıştır. Mimar Sinan’ın eseri olan bu köprü Tuhfetü’l- Mimârîn’de “Büyükçekmece köprüsüdür, filpa üzre, bazı gözlerini sel almıştır” şeklinde geçerken Tezkiretü’l-Ebniye isimli eserde “Büyükçekmece’de inşâ edilen köprü” olarak geçmektedir. Köprünün uzunluğu, 635 metre, genişliği ise 7,17 metredir. Dört ayrı köprünün birleşmesi bu köprüyü meydana getirmiştir. Köprülerin birleşim yerinde sulardan etkisinin oluşmaması amacıyla selyaranlar yapılmıştır. Mimar Sinan’ın adı müzelerde, arşivlerde, kütüphânelerde hep “Sinan” olarak geçerken Büyükçekmece Köprüsü dördüncü bölüm sadece Tezkiretü’l-Ebniye’nin yazma nüshasında ve köprü kitâbesinde “Yusuf bin Abdullah” diye geçmektedir. Büyükçekmece Köprüsü’nün dördüncü kısmında karşılıklı iki kitâbe bulunmaktadır. Kitâbenin yazısı dönemin meşhûr hattatı Derviş Mehmed’in kaleminden çıkmış, kitâbedeki dört beyitlik manzum ise Şâir Hüdâî kaleme almıştır. Bu kitâbe, bu esere ayrı bir mana kazandırmakta olup ne yazık ki üzerindeki Mimar Sinan’ın orijinal imzası 1961-1962’de buradan sökülmüştür. İstanbul-Edirne kara güzergâhı üstünde 145 yeni bir köprü inşâ edilmiş olduğundan Büyükçekmece Köprüsü kullanılmamaktadır.187 3.34. BÜYÜKÇEKMECE KÖPRÜSÜ İNŞÂ KİTÂBESİ 1 Kitâbenin Yeri: Büyükçekmece Köprüsü’nün dördüncü bölümünde karşılıklı olarak bulunan iki kitâbeden biridir. Kitâbenin Metni: و قد اسس بنيان هذ الجسر الطيف و المعبر المنيف لمر ضات هللا تعالي السلطان ابن السلطان سلطان سليمان خان ابن سليم خان اللهم خفظه من هول الصراط و الميزان ثم انتقال المرحوم المغفور من الدنيا الدنيه الي جانب الرحمته والجنان ثم جلس في تحت سلطنته ابنه السلطان وقد أتمه هذا السلطان اال عظم و الخاقان العظم مولي ملوك العرب و العجم ظل هللا في االرضين السلطان ابن السلطان سليم خان ابن السلطان 187 Erdem Yücel, “Büyükçekmece Köprüsü”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C. 2, 358; İbrahim Hakkı Konyalı, “Büyükçekmece Köprüsü”, İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi, 1963), C. 6, 3230-3234; Sinan Genim, Mimar Sinan’ın İstanbul’u, (İstanbul: TTOK, 2016), 75-79. 146 سليمان ابن السلطان سليم ابن السلطان بايزيد ابن السلطان محمد ابن السلطان مراد ابن سلطان محمد بايزيد ابن السلطان مراد ابن السلطان اورخان ابن السلطان عثمان الزاته سلطنته وأبد دولته الي آخر الزمان تقبل هللا خير اتهما القران في سنت خمس و سبعين و تسعماىه كتبه درويش محمد Okunuşu: Ve kad essese bünyânü hâze’l-cisrü’l-latîfü ve’l-muʻberü’l-münîfü li-merdâtillâhi teâla es-sultan ibnü’s-sultan Sultan Süleyman Han ibn Selîm Han Allâhümme hafezahü men hevvele’s-sırât ve’l-mîzân sümme intekale el-merhûm el-mağfûr mine’d-dünyâ ed-deniyye ilâ cânibi’r-rahmetihi ve’l-cinân sümme celese fî tahti saltanatihi ibnühü es-sultan ve kad etemmehü hâze’s-sultanü’l-ʻa’zam ve’l-hakānü’l- ʻa’zam Mevlâ mülûki’l-arab ve’l-acem zıllüllâhi fî’l-ʻarzeyn es-sultan ibnü’s-sultan Selîm Han ibnü’s-sultan Süleyman ibnü’s-sultan Selîm ibnü’s-sultan Bayezid ibnü’s- sultan Mehmed ibnü’s-sultan Murâd ibnü’s-sultan Mehmed Bayezid ibnü’s-sultan Murâd ibnü’s-sultan Orhan ibnü’s-sultan ʻOsman lâ zâlet saltanatühü ve ebede devletehü ilâ âhiri’z-zamân tekabbelallâhü hayrâtühüma bi-hakkı Kur’ân fî seneti hamse ve sebʻîn ve tisʻa mie ketebehü Dervîş Mehmed Anlamı: Bu güzel köprünün ve kıymetli geçidin temelini Allah Teâlâ’nın rızâsı için Selîm Hân’ın oğlu sultan oğlu sultan, Sultan Süleymân attı. Ya Rabb onu sırat ve mîzânın tehlikesinden koru. Bunu müteâkib merhûm ve mağfur denî dünyâdan rahmet cânibine ve cennete intikal etti. Sonra en büyük Sultan ulu Hakan Arab ve Acem meliklerinin efendisi, dünyâda ve âhirette Allah’ın gölgesi sultan oğlu Sultan Selîm Hân (Sultan Osman oğlu Sultan Orhan oğlu Sultan Murad oğlu Sultan Bayezid oğlu Sultan Mehmed oğlu Sultan Murad oğlu Sultan Mehmed oğlu Sultan Bayezid oğlu Sultan Selîm oğlu Sultan Süleymân oğlu Sultan Selîm Hân) taht-ı saltanata oturdu ve hicri 975 yılında bu köprüyü tamamladı. Zamanın sonuna kadar Allah, devletini ebedî kılsın ve Kur’an hürmetine ikisinin hayrâtını kabul eylesin. Yazı Türü: Celî Sülüs Hattatı: Derviş Mehmed Târih Kaydı: 975/1567-1568 147 Kitâbenin Dili: Arapça, manzum kitâbe Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe beş satırdan oluşmaktadır. Satır araları ince bir satır çizgisiyle bölünmüştür. Zemîn mermer ve boyasızdır. Yazıda da boya veya altın varak yoktur. Yazının sonunda hattat satır çizgisine 45º eğimli olarak imzasını atmıştır. Köprünün temelini atan padişahtan inşâsını tamamlayan padişaha kadar geçen isimlerin zikredildiği kitâbede “سلطان” “sultan” kelimesinin istif içinde defalarca imlâsıyla sağlanan âhenk, aynı kelimenin içine yerleştirilen “بن” “bin” kelimesinin ve “sultan” kelimesine âit “nun” harfinin ilâvesiyle dikey denge de sağlanarak tekrar oluşmuştur. Bir resmîgeçit düzeni içinde gayet nizâmî ve mânidâr bu diziliş son derece estetik görünmektedir. Akıcı bir istif düzeni ile tertip edilen kitâbede minimum düzeyde hareke kullanılmıştır. 3.35. BÜYÜKÇEKMECE KÖPRÜSÜ İNŞÂ KİTÂBESİ 2 Kitâbenin Yeri: Büyükçekmece Köprüsü’nün dördüncü bölümünde karşılıklı olarak bulunan iki kitâbeden biridir. Kitâbenin Metni: حضرت سلطان سليمان كم اكا شاه راه اوله صراط مستقيم باشلدى بو جسرى اولمادين تمام قيلدى عزم سوى جنات النعيم كلدى انى ظل حق سلطان سليم ايتدى تكميل اولدى بر جسر عظيم ديدى تاريخن هدايى اول زمان يابدى آب اوزره بو جسرى شه سليم كتبه درويش محمد 148 Okunuşu: Hazret-i Sultan Süleymân kim ana Şâh-ı râh ola sırât-ı müstakîm Başladı bu cisri olmadın tamâm Kıldı ʻazm-i sû-yi cennâtü’n-na‘îm Geldi anı zıll-i Hakk Sultan Selîm İtdi tekmîl oldı bir cisr-i ʻazîm Didi târîhin Hudâyî ol zamân Yapdı âb üzre bu cisri hayrı Şeh Selîm Ketebehû Dervîş Mehmed Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Dervîş Mehmed Târih Kaydı: Kitâbede târih kaydı bulunmamaktadır.188 Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitâbe Fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Üç satır ve her satırın üç dilimden oluştuğu kitâbede sonuncu satır iki dilimden oluşmaktadır. Bu iki dilim sonuncu satırda ortalanmış, baş ve son kısımlarındaki boşluk çiçek motifiyle süslenmiştir. Solda kalan alana hattat imzasını da atmıştır. Yazı alanının dışında kalan kısımlar çiçek motifiyle süslenmiş, yer yer bu motifler yazı alanı içine de girmiştir. Kitâbe mermer zemîn üzerine hâkkolunmuştur. Yazı ve çevresinde altın 188 Kitâbede târih kaydı bulunmamakla birlikte “Yapdı âb üzre bu cisri hayrı Şeh Selîm” ifâdesiyle târih düşülmüştür. 149 yaldız yoktur. Zemîn boyasız, mermer rengindedir. Yazının istifi dengeli ve akıcıdır. Harf anatomilerinde farklılıklar göze çarpmaktadır, ikinci satırın ikinci satırındaki sultan” kelimesindeki“ ”سلطان“ zı” ve aynı satırdaki“ ”ظ“ zıll” kelimesindeki“ ”ظل“ tı” harfi aynı anatomik yapıyı paylaştıkları halde birinci satırın ikinci“ ”ط“ dilimindeki “ط” “tı” harfinden farklılık arzetmektedir. Kitâbede bazı harflerde aşınmalar olmuştur. “تكميل” “tekmîl” kelimesinin imlâsında “ى” “ye” harfinin noktaları konulmamıştır. Kitâbede minumum seviyede hareke kullanılmıştır. SOKULLU MEHMED PAŞA CÂMİİ Eminönü Kadırga semtinde, Mimar Sinan’ın eserlerinden olan bu câmi, medrese, tekke, çeşme ve dükkânlarla beraber külliyenin içindedir. Sokullu Mehmed Paşa’nın vakfiyesinde hem Eyüpsultan’daki türbesinin yanındaki medresenin hem de Kadırga’daki câminin Sokullu Mehmed Paşa’nın eşi İsmihan Sultan’a hediye amacıyla inşâ edildiği belirtilirken İsmihan Sultan’ın vakfiyesinde ise bu binâlar direkt olarak kendisine atfedilmektedir. Câmi ve medrese müşterek avluyu kullanmaktadır ve kuzey cihetteki giriş her ikisinin ortak kullanımındadır. Sokullu Mehmed Paşa Câmii Bu kitâbe binânın nihâyete ermesi târihi olarak 979/1572 yılını vermektedir. Bununla birlikte kitâbede bu yerde daha önceden bir kilise olduğu da belirtilmektedir. Güneyden kuzeye, doğudan batıya doğru eğimli bir arazide yeralan câmi farklı kotlarda setlere oturtulmuştur. Câminin mimârîsinde merkezî kubbe hâkimdir. Kubbe ağırlığının sathî birleşimi yarım Sokullu Mehmed Paşa Câmii cümle kapısı 150 kubbeler tarafından karşılanmaktadır. Plan, tek bir mekân olarak düşünülmüş ve altıgen plânın köşelerine gelen pâyeler duvara bağlanmıştır.189 Harîmin duvarlarında mermerden söveli ve ahşaptan kepenkleri olan dikdörtgen pencereler, üzerinde de iki sıra olarak üst pencereler bulunmaktadır. Cepheleri gâyet sâde olan bu ibâdetgâhın iç kısmı göz kamaşırıcı süslemelerle donatılmıştır. Devrin kalitesi zirve düzeyde olan İznik çinileri tezyinât unsurları arasında en dikkat çekici olanlardır. Stilize çiçek desenleri ve hat istifleri olmak üzere iki grupta toplanan çinilerden hat kompozisyonlu olanlar muhtelif âyetler, esmâ-i hüsnâdan bazılarını, ism-i celâl, ism- i nebi, cehâr yâr ve Hasan, Hüseyin isimlerini içermektedir. Kubbede ve yarım kubbelerde merkezdeki dâirevî hat istiflerinden aşağı kısımlara doğru inen desenler yeralmaktadır.190 3.36. SOKULLU MEHMED PAŞA CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe câminin avlu giriş kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: همنام فخر عالم يعنى وزير اعظم كم بختى ال يزالى اقبالى سرمديدر 189 Aslanapa, Türk Sanatı, 258. 190 Demet Binan, Mimar Sinan’ın İstanbul’u, (İstanbul, TTOK, 2016), 307-311; M. Baha Tanman, “Sokullu Mehmed Paşa Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 2009), C. 37, 360-363; Öz, İstanbul Camileri, C. 1, 101-102. 151 كفار خاكسار ييقوب كنيسه سنى بر معبد ايلدى كيم شهرك سر آمديدر بيت العبادة اولدى اول دار كفر و ظلمت حقا بو معجزات كبراى احمديدر تاريخ فكر ايدركن بو فتحه هاتف غيب ديدى بو جامع دين فتح محمديدر فى تسع و سبعين و تسعمائة ۹۷۹ Okunuşu: Hem nâm-ı fahr-i ʻâlem yaʻnî vezîr-i aʻzam Kim bahtı lâ-yezâlî ikbâli sermedîdir Küffâr-ı hâksârun yıkup kenîsasını Bir maʻbed eyledi kim şehrün ser-âmedîdür Beytü’l-ʻibâdet oldı ol dâr-ı küfr ü zulmet Hakkâ bu muʻcizât-ı kübrâ-yı Ahmedîdür Târîh fikr iderken bu fethe hâtif-i gayb Didi bu câmiʻ-i dîn feth-i Muhammedîdür Fî tisʻa ve sebʻîn tisʻa mi’e 979 Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. 152 Târih Kaydı: 979/1571-1572191 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Mefʻûlü fâʻilâtün mefʻûlü fâʻilâtün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Câminin cümle kapısının üzerinde bulunan kitâbe, üç satır ve her satır üç dilimden oluşmaktadır. Mermer zemîn üzerine altın varaklıdır. Celî sülüsle yazılan kitâbenin zemîni koyu yeşildir. Kitâbede zülfeler kısa ve küttür, neredeyse yok denecek seviyede hareke kullanılmştır. Çok dengeli bir harf dağılımı ve âhenkli istif düzeni söz konusudur. Tezyîni harekelerden tirfil ve tırnak kullanılmıştır. Târih kaydı son dilimdedir. Birinci satırdaki “اعظم” “aʻzam” kelimesinin ve beşinci satırdaki “ظلمت ” “zulmet” kelimesinin altına mühmel harf işâreti konulmuştur. II. SELİM TÜRBESİ İstanbul Ayasofya Câmii hazîresinde bulunan bu türbenin yapımına Peçevî Târihi’nde verilen bilgiye göre 981/1573-74 senesinde II. Selîm’in talimâtıyla Ayasofya Câmii’ne eklentilerin inşâsı sürecinde yapımına başlanmış ve türbenin inşâsı tamamlanmadan vefat edince de aynı mekânda kurulan bir otağ içine II. Selîm Türbesi defnedilerek 984/1576-77 târihinde bitince buraya nakledilmiştir. Mimar Sinan’ın yaptığı binâ dış taraftan köşe kısımları genişçe pahlı dörgen plana sâhip ve iç tarafta ise sekizgen bir galeriden müteşekkildir. Çift kubbe ile kapanmış olup dış kubbe yüksek çemberli ve duvarlara 191 Kitâbenin son mısraı olan “Didi bu câmiʻ-i dîn feth-i Muhammedîdir” mısraının ebced karşılığı 980 çıkmaktadır. 153 oturmaktadır. İç kubbe ise sütunların üstünde bulunan sivri kemerler tarafından taşınmaktadır.192 3.37. II. SELİM TÜRBESİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, türbenin kemerli giriş kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: رحلت اتدى حضرت سلطان سليم 192 Zeynep Hatice Kurtbil, “Selim II Türbesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 2009), C. 36, 418-419. 154 اكه رحمت ايده رب العالمين كجدى اوالد كراميله او شاه رحمة هللا عليهم اجمعين ياپديلر بو تربهء جنت مثال دينسه اليق فردوس قصر برين تربهء سلطان سليم پاك دين ۹۸۴ Okunuşu: Rıhlet etdi Hazret-i Sultan Selîm Ana rahmet ide Rabbü’l-‘âlemîn Geçdi evlâd-ı kirâmıyla o şâh Rahmetu’llâhi ‘aleyhim ecma‘în Yapdılar bir türbe-i cennet-misâl Dense lâyık kasr-ı Firdevs-i berîn Hâtif-i kudsî didi târîhini Türbe-i Sultan Selîm-i pâk-dîn 984 Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 984/1576-77193 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün 193 Kitâbenin son mısraı olan “Türbe-i Sultan Selîm-i pâk-dîn” ifâdesiyle ebced düşülmüştür. 155 Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe, türbenin giriş kapısının üzerinde 100x96 cm.194 ölçülerindedir. Celî sülüsle çini üzerine yazılmıştır. Dört satır ve sekiz dilimden oluşmaktadır. Yazı zemîni çivit rengidir. Yazı alanlarının etrafı beyaz bir çerçeve ile çevrilidir. Sağ ve sol tarafları dendanlı yazı dilimlerinin dışında kalan ise yeşildir. Bu yeşil alanın en alt kısmında târih kaydı bulunmaktadır. Harf anatomileri bozuk, kalem kalınlığı yer yer farklılık arzetmektedir. Harekelerin de anatomileri bozuktur. Çivit rengindeki yazı alanında bazı boşluklara küçük yaprak ve çiçek motifi yapıldığı görülmektedir. Yazıda kaf, ayın, mim, vav, he harflerinin gözleri turuncu boyalıdır. Ayrıca cezim ve ötrenin de içi turuncu boyanmıştır. İkinci dilimde “ra” “ر” harfine zülfe konulmamıştır. Yer yer harflerin başlarken veya bitişinde yazı alanındaki konumunun yazı çerçevesine değmesi neticesinde anatomisinde kayba uğradığı görülmektedir. Dördüncü dilimdeki “هللا” “Allah” lafzının imlâsında “ا” “elif” harfinin biraz aşağıya çekilmesiyle harfin baş kısmındaki kayıp önlenebilecekken ya da yedinci dilimin sonunda “تاريخنى” “târihini” kelimesinin imlâsında sondaki “ى” “y” harfinin çanağının kaybı önlenebilecekken bundan sarf-ı nazar edilmemiştir. ŞEMSİ PAŞA CÂMİİ Üsküdar sahilinde, medrese ve türbeden müteşekkil külliyenin içinde yeralmaktadır. 988/1580 târihinde Mimar Sinan tarafından inşâ edilmiştir. Eserin bânisi sâbık Şam Beylerbeyi Vezir Ahmed Paşa’dır. 1894 yılındaki depremde hayli fazla zarara uğramış ve sonraki sene tamirât geçirmiştir. Cumhuriyet devrine hayli harap olmuş bir vaziyette giren bu yapı 1940-1943 yıllarında restore edilmiş, deniz yönüne eğilim gösteren minâresi 2007-2008 târihinde aslına Şemsi Paşa Câmii 194 Saatçi, Mimar Sinan’ın Yapılarındaki Kitâbeler, 93-95. 156 uygun olarak tamir edilmiştir. 8x8 metre boyutunda, dörtgen planlı ve üstünde tek kubbe ile örtülü, kesme taştan yapılmış bu câminin batı yönünde tek şerefeli zarif minâresi yükselmektedir. Kırmızı ve beyaz taşlardan örülü kapı kemerinin üstünde bulunan celî sülüs hatlı dört mısralık kitâbedeki manzum Şâir Ulvî’nin kaleminden çıkmıştır. Son beyit 988 târihini vermektedir. 8,20 metre çapındaki kubbe köşeleri stalaktitli, kalınca duvarların üstüne oturtulmuş ve yüksek çemberlidir. Kubbesindeki celî sülüs hatlar İsmail Hakkı Altunbezer’in kaleminden çıkmıştır. Halk tarafından Kuşkonmaz Câmi diye bilinen bu yapının bânisinin türbesi câminin deniz istikāmetine doğru olan kuzeydoğu yönüne bitişiktir.195 3.38. ŞEMSİ PAŞA CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin cümle kapısı üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: شمسى پاشا ايلدى بو جامعى بنياد چون اومرز كم اوله مرحومك يرى دار السالم علو يا هاتف ديدى كم تاريخنى سجده كاه اولسون حبيبك امتنه بو مقام سنه ۹۸۸ Okunuşu: Şemsî Paşa eyledi bu câmiʻi bünyâd çün umaruz kim ola merhûmun yiri dârü’s- selâm 195 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmi‘, 602-605; Ebru Karakaya, “Şemsi Paşa Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 2010), C. 38, 529-530; Öz, İstanbul Camileri, C. 2, 62. 157 ʻUlviyâ hâtif görince didi kim târîhini secdegâh olsun habîbin ümmetine bu makām Sene 988 Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 988/1580-1581196 Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitâbe Fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Câminin cümle kapısının üzerinde bulunan kitâbe mermer üzerine kabartma olarak yazılmıştır. Zemîn kırmızı ve yazı altın varaklıdır. İki satır ve her satırın iki dilimden oluştuğu yazıda birinci dilimde “پاشا” “paşa” kelimesini yazarken p, “چون” “çün” yazarken “ç” harfinin, üçüncü dilimde “كورنجه” “görünce” kelimesini yazarken “ن” “nun” harfinin noktaları konmamıştır. İkinci dilimde “بنياد” “bünyâd” kelimesinin imlâsında “د” “dâl” harfi takdîm ve tehîr kurallarına uygun yazılmamış ve kelimenin okunuşunu güçleştirmiştir. Harf anatomileri bozuk ve istif düzeni dağınıktır. 196 Kitâbenin son mısraı olan”Secdegâh olsun habîbin ümmetine bu makām” ifâdesiyle ebced düşülmüştür. 158 MESİH MEHMED PAŞA CÂMİİ Fatih’de Hırka-i Şerîf Câmii’nin civârında bir lokasyonda bulunmaktadır. 994/1586 târihinde III. Murâd’ın baş vezirlerinden Hadım Mesih Mehmed Paşa tarafından yaptırılmıştır. Civârında bulunan kimi yapıların Ali Paşa’ya ait olması sebebiyle halk nezdinde Mesih Ali Paşa Câmii olarak da anılmaktadır. Hadîkatü’l-Cevâmi’de Mesih Paşa’nın arzusu olmak üzere Hasan Paşa isminde bir vezîrin mescidinin yıkılarak bu yere bu câminin yapıldığı belirtilmektedir. Genişliği itibârıyla dikdörtgen Mesih Mehmed Paşa Câmii planlı câminin 12,80 metre çapındaki merkezî kubbesi sekiz pâye ile taşınmaktadır. Harîm kısmının duvarları dört sıralı pencere şeklinde düzenlenmiştir. Câminin kuzey cephesini ortada taçkapı, yanlarda kemerli levhaların ikiye böldüğü uzun bir nişler, dikdörtgen şekilli pencere ve mukarnas içbükey oyuntulu mihrapçık oluşturmaktadır. Taçkapı iki yanında kum saati süslemesi ile değerlendirilmiştir. Mermer mihrap iki tarafta yivli birer sütunla sonlandırılmıştır. 1894 depreminden zarar görmüş, 1936-1939 ve 1955- 1957 târihlerinde onarım geçirmiştir. Hem mekânın oluşumu hem de tezyînât dağılımı cihetinden dikkat çeken Mesih Mehmed Paşa Câmii, yanlardaki galerilerin kullanımı ve Mesih Mehmed Paşa Câmii cümle kapısı avlunun ortasına şadırvan kurulumu yerine bânisinin sekizgen, açık türbesinin inşâ edilmesiyle kendine mahsûs çözümleri olan bir yapıdır. Ayrıca taçkapının iki tarafında câminin inşâ kitâbesi yer almaktadır Gerek mekân kuruluşları ve gerekse süsleme düzeni açısından dikkat çeken Mesih Mehmed Paşa Câmii, yan galerilerin kullanımı ve avlunun ortasına şadırvan kurulumu yerine bânisinin sekizgen, açık türbesinin inşâ edilmesiyle kendine mahsûs 159 çözümleri olan bir yapıdır. Ayrıca taçkapının iki tarafında câminin inşâ kitâbesi yer almaktadır.197 3.39. MESİH MEHMED PAŞA CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ 197 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmiʻ, 257-258; Tuğba Erzincan, “Mesih Paşa Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (Ankara: TDVY, 2004), C. 29, 310-312; Öz, İstanbul Camileri, C.1, 104. 160 Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin mukarnaslı mermer taçkapısındaki nişin iç kısmında, kapının sağ ve sol tarafında olmak üzere iki parça hâlinde bulunmaktadır. 161 Kitâbenin Metni: حمد هلل اصف عادل موحد پاك دين ايلدى بو جامع بنيادنى بى قال و قيل اتدى احيا وحى حقله چون اول عيسى نفس وصلت حقه طريق جنته اولدى دليل اول وزير اعظمك نام مسيح جانفزا دو جهانده آب مقصودن خدايا قل سبيل هاتف قدسى ديدى اتمامنك تاريخنى بو مقام اولدى عبادتكاه مقبول جليل ۹۹۴ Okunuşu: Hamdü-lillâh âsaf-ı ʻâdil muvahhid pâk-dîn Eyledi bu câmiʻin bünyâdını bî-kāl ü kîl İtdi ihyâ vahy-i Hakk ile çün ol Îsâ-nefes Vuslat-ı Hakk’a tarîk cennete oldu delîl Ol vezîr-i a’zamın nâmı Mesîh-i cân-fezâ Dü cihânda âb-ı maksûdun Hudâyâ kıl sebîl 162 Hatîf-i kudsî didi itmâmının târîhini Bu makām oldı ʻibâdetgâh-ı makbûl-i Celîl 994 Yazı Türü: Celî Sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 994/1585-1586198 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe, 36x97 cm.dir.199 Câminin cümle kapısının sağ ve sol tarafında, mermer zemîne kabartma tekniğiyle hâkkolunmuştur. Celî sülüsle yazılan kitâbenin zemîni koyu yeşildir. Yazının zemîninin koyu renk boyalı ve harflerin altın varaklanmamış olması kitâbeyi karanlık, okunması güç kılmıştır. Dört satır ve sekiz dilimden oluşmaktadır. Yazı, başı ve sonu dendanlı yazı dilimleri içine yazılmıştır. Dendanların oluşturduğu orta kısımdaki boşluğa târih kaydı düşülmüştür. 994/1585 târihli kitâbede dönemin yazı husûsiyetleri görülmektedir. Bu yazıda görülen yazı alanındaki doluluk-boşluk dengesinin gözetilmemesi bu özelliklerdendir. Harflerin imlâsında nefes paysız bir yazım söz konusudur. Hareke kullanımı minimum seviyededir. Mühmel harf işaretlerinin bu döneme ait bir özellik olarak bu kitâbede de kullanılmadığı görülmektedir. Tezyînî hareke olarak tirfil ve tırnak kullanılmıştır. 198 Kitâbedeki “Bu makām oldı ʻibâdetgâh-ı makbûl-i Celîl” ifâdesiyle ebced düşülmüştür. 199 Saatçi, Mimar Sinan’ın Yapılarındaki Kitâbeler, 128-130. 163 TOPKAPI SARAYI ZÜLÜFLÜ BALTACILAR KOĞUŞU İkinci Avlu’da Mehterhâne’nin sağ bitişiğinde, Harem’in araba kapısının hemen solundaki kapıdan girilen binâdır. Topkapı Sarayı’nın en eski binâlarından biridir. Fâtih Sultan Mehmed tarafından yaptırılmıştır. XV. yüzyıldan itibaren varolduğu bilinen koğuş yapıları, giriş kitâbesine göre III. Murâd devrinde Mimar Davud Ağa tarafından genişletilmiştir. Binâya dış kapıdan içeri girilince taş bir merdivenle inilmektedir. Taş döşeli dar avlusunun solunda koğuş odası sağda ise mensuplarına mahsus mescit, çeşme ve hamam vardır. Koğuşun çini Zülüflü Baltacılar Koğuşu kaplı duvarları ve devrin özelliklerini taşıyan ahşap işçiliği ve bunlar üzerindeki kalem işleri mükemmeldir. Burada baltacıların zülüflü tabir olunan bölüğü kalırdı. Topkapı Sarayı’nda kalan zülüflü baltacıların miktarı 120-200 arasında değişirdi. Zülüflü baltacıların pek çok görevleri bulunuyordu. Dîvânhâne’nin süpürülmesi, açılıp kapanması ve muhâfazası, harem yangınlarının söndürülmesi, bayramlarda tahtı Bâbüssaâde önüne getirip götürmek, saraydaki ölümlerde cenazeleri taşımak, ayda bir Harem’e odun taşımak, mevlidlerde cemaate şerbet ve gül suyu ikram etmek bunların görevleri arasındaydı. Zülüflü Baltacılar Ocağı 1757 senesinde III. Mustafa eliyle kapatılmış, fakat 1774 târihinde I. Abdülhamid tarafından yeniden kurulmuştur. II. Mahmûd devrinde yeni bir şekil verilmiş ve Osmanlı Devleti’nin sonuna kadar varlığını sürdürmüştür.200 200 Ahmet Şimşirgil, Bir Müstakil Dünya Topkapı Sarayı, (İstanbul: Timaş Yayınları, 2016), 50-51. 164 3.40. TOPKAPI SARAYI ZÜLÜFLÜ BALTACILAR KOĞUŞU TAMİR KİTÂBESİ 165 166 Kitâbenin Yeri: Kitâbe, koğuşun giriş kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: ظل يزدان خان مراد جهان شاه صاحب قران قطب زمان فاتح ملكت تحت تبريز مالك ملك شيروان روان دور عدلنده اول شهنشاهك هر طرف بولدى ياپلوب عنوان دار يدى اولمغه يو غيدى مجال بالته جى قولالرينه اشبو مكان يوز سورب پادشاهه ايلدى عرض اول محمد اغاى خب اذعان قلدى اول پادشاه ذو العظمت وسعتيله ياپلمغه فرمان آصف خاصى اعنى ابراهيم هم وزير كزين هم قپودان امر عاليله كلدى تعميره بيله ياننجه عسكر عمران يوز سورب الدى كتخدا قدين ياپمغه بو بنايى استئذان 167 مال و جانيله چالشوب قلدى حدمت شاه سايهء رحمان غره ضى بو سكون ايدوب قاللر پادشاه دعاى خير هران نوله صنعتله ياپسه معمارى كه انكدر بناى حصن روان باب علياسى كون كبى آچلوب هر يكا دولدى شوقله ديوان بو اثر اولدغنجه آثارى عدل له طورسون اول شه دوران قيل نظر بابه فتح اوله ديرسك تاريخ منزل تبرداران ۹۹۵ Okunuşu: Zıll-i Yezdân-ı Hân Murâd-ı cihân Şâh-ı sâhibkırân ü kutb-i zamân Fâtih-i mülket-i taht-ı Tebrîz Mâlik-i mülk-i Şirvân ü Revân Devr-i ʻadlinde ol şehinşâhın Her taraf buldı yapılup ʻunvân 168 Dar idi olmağa yoğ idi mecâl Baltacı kullarına işbu mekân Yüz sürüp pâdişâha eyledi ʻarz Ol Mehemmed Ağa-yı hûb-izʻân Kıldı ol pâdişâh-ı zü’l-‘azamet Vüs’atiyle yapılmağa fermân Âsaf-ı hâsı aʻnî İbrahîm Hem vezir-i güzîni hem kapudan Emr-i ʻâliyle geldi taʻmîre Bile yanınca ʻasker-i ʻumrân Yüz sürüp aldı Kethüdâ Kadın Yapmağa bu binâyı isti’zân Mâl ü cânıyla çalışub kıldı Hıdmet-i şâh-ı sâye-i Rahmân Garazı bu sükûn idüp kılalar Pâdişâha duʻâ-yı hayr her ân Nola sanʻatla yapsa miʻmârı Ki anundur binâ-yı hısn-ı revân Bâb-ı ulyâsı gün gibi açılup 169 Her yana toldu şevk ile dîvân Bu eser olduğunca âsârı ʻAdl ile tursun ol şeh-i devrân Kıl nazar bâba feth ola dirsen Târîhi menzil-i teberdârân 995 Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 995/1586-1587201 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Feʻilâtün mefâʻilün feʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Koğuşun giriş kapısının üzerinde bulunan kitâbe altı satırdır. Her satır beş dilimden oluşmaktadır. Sağ ve sol taraftaki dendanlı dilimlerin oluşturduğu boşluklar çiçek motifiyle süslenmiştir. Yazıldığı 995/1586-87 târihi itibârıyla değerlendirildiğinde gerek harf anatomileri ve gerekse istif düzeni güzel denilebilecek mâhiyettedir. Târih kaydı son satır diliminde, üst kısımda bir boşluğa yerleştirilmiştir. Keşîdeli harf ve yâ-yı maʻkûs kullanımıyla yazıya hareketlilik ve canlılık kazandırılmıştır. Hareke kullanımı minimum düzeyde olup döneminin anlayışının tezâhürü “yazıda boşluk-doluluk dengesinin sağlanması kaygısı” güdülmemiştir. Harfler arasında nefes paysız bir imlâ tasarrufu söz konusudur. Sıkışık ve yer yer makul olmayan harf kesişmeleri görülmektedir. Bu kesişimler estetik görünmediği gibi harfin fiziksel ölçülerini de değiştirmektedir. 201 Kitâbedeki “Menzil-i teberdârân” ifâdesiyle ebced düşülmüştür. 170 3.41. TOPKAPI SARAYI ZÜLÜFLÜ BALTACILAR KOĞUŞU TEBERDÂR ODASI TAMİR KİTÂBESİ 171 Kitâbenin Yeri: Teberdar odasının duvarında bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: حضرت عثمان خان ايدوب جلوس دولتنده بولدى زينت صاغ و صول شادكام اولسون خافتده مدام تا مرور اتدكجه اام فصول با حصوص اشبو تبردار اوده سى كهنه اولمشكن جميعا عرض و طول اسكيوب ديوارلر دوالبلر طولمش ايكن تحنته سى قول قول چاره بولمايوب تبردار اكا اولمش ايكن جمله ضطر و ملول اول نديم حاصى چاپا آغا ياريجيسى اوله هللا رسول ايتدى كاشى سر تسر ديوارينى تاكه مسرور اوله ايدنلر نزول جوز و سرو ايتدى قمو دوالبنى بوله دائم ارزو سنه وصول قصدى بودر هر سه شنبه كيجه سى اوقنوب بر ختم قرآن با اصول ايريشوب نفعى اكا تا كم بوله ايكى عالمده مراداتى حصول جملهدن اعلى محمد كتخدا هم بولك باشى سنان خير الفحول هم اوده باشى محمد ذوالعلى همده ديوانخانه جى ارسالن صول هم يمشجى اولدى بو خيره سبب نام پاكى وش مظفر اوله اول بر دعا اولدى رجاسى جمله دن فاتحه احسان ايده هر لطفى بول چون تمام اولدى بو خير بى بدل آفرين اتدى قمو اهل عقول موژده ايدوب هاتف قدسى اكا ديدى تاريخ اولدى بو خير قبول ۱۰۲۷ Okunuşu: Hazret-i ʻOsmân Hân idüp cülûs devletinde buldı zînet sağ ü sol Şâd-kâm olsun hilâfetde müdâm tâ mürûr itdükce eyyâm-ı fusûl Bâ-husûs işbu teberdâr odası köhne olmuşken cemîʻan ʻarz u tûl 172 Eskiyüp dîvârlar dolâblar dolmuş iken tahnatası kol kol Çâre bulmayup teberdârân ana olmuş iken cümle muztar ü melûl Ol nedîm-i hâssı Çapa Ağa yarıcısı ola Allâh Rasûl İtdi kâşî ser-te-ser dîvârını tâ ki mesrûr ola edenler nüzûl Cevz ü serv itdi kamu dolâbını bula dâʻîm arzûsuna vusûl Kasdı budur her se-şenbe gecesi okunup bir hatm-i Kur’ân bâ-usûl İrişüp nefʻi ana tâ kim bula iki ʻâlemde murâdâtı husûl Cümleden aʻlâ Mehemmed Kethüdâ hem Bölükbaşı Sinân hayrü’l-fühûl Hem Odabaşı Mehemmed zü’l-ʻalâ hem de Dîvân-hâneci Arslan Sol Hem yemişci oldu bu hayra sebeb nâm-i pâki-veş muzaffer ola ol Bir duâ oldu ricâsı cümleden fâtiha ihsân ide her lutfı bol Çün tamâm oldı bu hayr-ı bî-bedel âferîn itdi kamu ehl-i ʻukûl Müjde idüp hâtif-i kudsî ana didi târîh oldı bu hayrun kabul 1027 Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1027/1617-1618202 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe, on altı satır ve otuz iki dilimden oluşmaktadır. Çini üzerine yazılmıştır. Zemîn çivit rengi, yazı dilimlerinin çerçevesi beyazdır. Sağ ve sol tarafı dendanlı yazı dilimlerinin yan yana gelmesiyle oluşan boşluk kırmızıdır. Bu boşlukların içi beyaz ve yeşil renkli motifle süslüdür. Kitâbenin her satırının son kelimesi “ول…..” harfleriyle bitmektedir. Kitâbenin 202 Kitâbedeki “Oldu bu hayrın kabûl” ifâdesiyle ebced düşülmüştür. 173 bütününde alt alta gelen bu düzen hoş bir görüntü arzetmiştir. Yazı beyaz renktedir. “Ha” “ح”, “hı” “خ”, “he” “ه”, “sad” “ص”, “tı” “ط”, “mim” “م”, “cim” “ج”, “vav” “و”, “kaf” “ق” harflerinin gözü yeşile boyanmıştır. Kitâbenin son diliminde târih kaydı bulunmaktadır. Kalem kalınlığı yer yer farklılık arzetmektedir. Bu duruma örnek olarak son satırdaki “قد” harfleri diğer harflere nispetle küçük kalmış aynı satırda farklı kalem kullanıldığını düşündürmüştür. Harf anatomileri bozuktur. Harekeler için de aynı durum söz konusudur. Özellikle tezyinî harekelerden “tirfil” aynı kalemle yapılmış olduğu düşünülenlerde dahî farklı ebatlardadır. 174 MİMAR SİNAN TÜRBESİ Süleymâniye Câmii’nin kuzey cihetinde bir sokağa cephesi olan çarşı ve Sâlis Medresesi’nin batı tarafındaki küçük mezarlık alanında bulunmaktadır. Bu iki sokağı birbirinden tefrik eden üçgen şeklindeki küçük alana yapılan kubbeli sebîlin arkasına Mimar Sinan’ın türbesi inşâ edilmiştir. Türbe, taştan mezar sandukasına münâsip dikdörtgen bir Mimar Sinan Türbesi alanın kısa tarafında tek, uzunca olan yönünde iki açıklığı olan bahçe çardağı görünümündedir. Örme taş payandalara oturtulmuş olan kemerlerin üstündeki çatı mezarı örtmekte ve dört cihete mâil bir yapıdadır. Erken devir Osmanlı türbelerinde rastladığımız bu uygulama Kānûnî ve Hürrem Sultan türbelerine karşı yarışırcasına bir mimârî anlayış içinde olmayan, câminin hazîresinden uzak bir mesâfede, ancak külliye dâhilinde bulunuşuyla da hürmetli, mütevâzı bir tavır olarak değerlendirilmiştir. Türbenin iki caddeye cephesi olan duvarlarından Mimar Sinan Caddesi’ne dönük avlu duvarına on bir adet, Fetva Yokuşu’na dönük duvarına ise geometrik olarak kafesi andıran şebekeli beş mermer pencere konulmuştur. Mimar Sinan Caddesi’ne dönük taraftaki kitâbeli pencere, avlunun Hâcet penceresi duvarlarından yükselerek âbidevî bir duruş sergiler. Sinan’ın mezarı 1935 târihinde kafatasının incelenmesi amacıyla Türk Tarihini Araştırma Kurumu mensupları tarafından kazılarak çıkarılmıştır. Daha sonra gerçekleştirilen restore faaliyeti esnâsında kafatasının yerinde olmadığı tespit edilmiştir. Kafatası henüz bulunabilmiş değildir. Külliyenin bânisinden başka mimarının da külliyenin içinde medfûn olduğu başka bir yapı bulunmamaktadır. 175 Vaktiyle türbenin bitişiğinde olan Sinan’ın evi ve sıbyan mektebi bugünlere intikal edememiştir.203 3.42. MİMAR SİNAN TÜRBESİ İNŞÂ KİTÂBESİ 203 Selçuk Mülâyim, “Süleymaniye Camii ve Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 2010), C. 38, 118; Yılmaz, Mimar Sinan’ın İstanbul’u, 228-231. 176 177 Kitâbenin Yeri: Kitâbe, türbenin hâcet penceresinin üzerinde bulunmaktadır. 178 Kitâbenin Metni: اى ايدن بر ايكى كون دنيا سراينده مكان جاى آسايش دكلدر ادمه ملك جهان خان سليمانه اولوب معمار بو مرد كزين ياپدى بر جامع ويرر فردوس اعالدن نشان امر شاهيله قلوب صو يوللرينه اهتمام حضر اولوب حياتى عالمه قلدى روان چكمجه جسرينه بر طاق معالچكدى كم عينيدر آينهءدورانده شكل كهشان قلدى دورت يوزدن زياده مسجد عالى بنا ياپدى سكسان يرده جامع بو عزيز كاردان يوزدن ارتوق عمر سوردى عاقبت قلدى وفات ياتديغو يرى خدا قلسون آنك باغ جنان رحلتينك ساعىء داعى ديدى تاريخنى كچدى بو دمده جهاندن پير معماران سنان ۹۹۶ روحيچون فاتحه احسان ايده پير و جوان Okunuşu: Ey iden bir iki gün dünyâ sarâyında mekân Cây-ı âsâyiş değildir âdeme mülk-i cihân Hân Süleymân’a olup miʻmâr bu merd-i güzîn Yapdı bir câmi virür Firdevs-i aʻlâdan nişân 179 Emr-i şâh ile kılub suyollarına ihtimâm Hızr olub âb-ı hayâtı ʻâleme kıldı revân Çekmece cisrine bir tâk-ı muʻallâ çekdi kim ʻAynıdur âyine-i devrânda şekli keh-keşân204 Kıldı dört yüzden ziyâde mescid-i ʻâlî binâ Yapdı seksen yirde câmiʻ bu azîz-i kârdân Yüzden artık ʻömr sürdi ʻâkıbet kıldı vefât Yatduğı yiri Hûdâ kılsun anun bâğ-ı cinân Rıhletinin Sâʻî-i dâʻî didi târîhün Geçdi bu demde cihândan pîr-i miʻmârân Sinân 996 Rûhi içün Fâtiha ihsân ide pîr ü civân Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 996/1587-88205 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe, üç satır ve her satır beş dilimden oluşmaktadır. Boyasız, dikdörtgen merner zemîn üzerine yazılan kitâbede yazı dilimleri sağ ve sol taraftan dendanlı, yazı altın varaklıdır. Dendanlardan oluşan boşluklar çiçek motifi ile süslenmiştir. Sondan bir önceki dilimde târih kaydı 204 Kitâbede “ كهشان” şeklinde yazılmıştır. 205 Kitâbedeki “göçdi bu demde cihândan pîr-i mimârân Sinân” ifâdesiyle ebced düşülmüştür. 180 bulunmaktadır. Yazıda hareke kullanımı minumum düzeydedir. Tezyinî hareke kullanılmış, mühmel harf işâreti kullanılmamıştır. Kitâbede harf anatomileri düzgün, istif dengelidir. Yazıda harf anatomilerinin harekelere göre daha düzgün olduğu, özellikle tirfilin anatomisinde bu durumun çok âşikâr olduğu görülmektedir. YENİ CÂMİİ Câmii, Eminönü ilçesinde, liman ve ticârî faaliyet alanlarının ön tarafında yer almaktadır. İçinde türbe, hünkâr kasrı, arasta (Mısır Çarşısı), sebîl, darülkurra, çeşme, sıbyan mektebinin bulunduğu Yenicâmi Külliyesi’nin bir parçasıdır. Bu külliyeye sonradan çeşme, muvakkithâne, kütüphâne ve türbe ilâve edilmiştir. Yeni Câmii İnşâsına 1006/1598 senesinde Mimar Davud Ağa eliyle başlayan bu külliyenin bânisi III. Mehmed’in vâlidesi Safiye Sultan’dır. III. Mehmed’in ölümü akabinde annesinin Eski Saray’a gönderilmesi üzerine inşâ faaliyeti durmuş, yapı tamamlanamamıştır. 1070/1660 târihinde çıkan yangın sonrası alanı gezen Hatice Turhan Vâlide Sultan yarım kalan câmi inşasının tamamlanmasına karar vermiştir. 1076/1665 târihinde câmi tamamlanarak ibâdete açılmıştır. Revaklı avlulu câmi merkezî plana sâhiptir. 35,50x40,90 metre ve dikey olarak tertiplenen dikdörtgen şekilli harîm orta kısımda dört kollu payandaların üstünde sivri kemerlere Yeni Câmii cümle kapısı oturtulmuştur. Bu kısmın geçişi pandaftiflerle sağlanırken çapı 16,20 metre olan bir kubbe ile kapanmıştır. Câmi alanına üç kapı ile ulaşım sağlanmaktadır. Bunlardan 181 biri kuzey cihetinde revaklı avluya açılırken, mihrap tarafında da kapılar vardır. Câminin kuzey tarafında dörtgen olarak planlanan revaklı avlusunda mukarnaslı başlıklar vardır. Bu başlıklar yirmi sütun tarafından yirmi dört birim kubbe ile kapatılmıştır. Câminin üçer şerefeli iki minâresi bulunmaktadır. Câminin kuzeyinde kare planlı revaklı avluda mukarnaslı başlıklara sâhip yirmi sütunun taşıdığı sivri kemerli revaklarda bulunan yirmi dört birim kubbe ile örtülmüştür. Câminin üçer şerefeli iki minâresi bulunmaktadır. Câminin güney batı cephesinde avlu duvarında üç adet güneş saati bulunmaktadır. Yeni Câmi zengin kalem işi, çini, ahşap ve taş süslemelerine sâhiptir. Çiniler üzerindeki yazılar hattat Teknecizâde İbrahim Efendi’ye aittir.206 3.43. YENİ CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ 206 Ahmet Vefa Çobanoğlu, “Yenicami Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 2013), C. 43, 439-442; Önder, Şaheserler Konuştukça, 68-69; Rüknü Özkök, İstanbul’un Sessiz Kitâbeleri, (İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2016), 137; Öz, İstanbul Camileri, C. 1, 153-155. 182 Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin mukarnaslı mermer taçkapısındaki nişin iç kısmında kapının üstünde sağ, sol ve ortada olmak üzere üç parça hâlinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: حبذا جامع زها زهوا شيدا بنيانه على التقوى ماله مز مشابه ابدا هو فى الحسن غاية قصوى حار فيه و فى تانقه كل ران واه عزوا 183 حرم من الداخلة جالب الخير دافع البلوى جامع قد حوت قواعده كل حسن قد اكتسى صفوا جامع سويت محاسنه اجرك هللا اجر من سوى ام سلطاننا اطال لها عمره ربها كما تهوى و اجرها بكل مكرمة عالم السر عالم النجوى حسن قال فيه تاريخا جامع البر معلم التقوى Okunuşu: Habbezâ câmiʻü zehâ zehvâ Şeydâ bünyânühü ale’t-takvâ Mâlühü min müşâbihi ebedâ Hüve fî’l-husni gâyetün kusvâ Hârün fîh ve fî tannukıhî Küllü re’in rüvâühü uzvâ Haramün mine’d-dâhilihi Câlibü’l-hayri defʻu’l-belvâ Câmiʻun kad havet kavâidühü Küllü husnin kad iktesâ safvâ 184 Câmiʻun seviyyet mehâsinühü Ecrake’llâhü ecrün min sivâ Ümmü sultānüna etāle lehâ Ömrühû rabbühâ kemâ tehvâ Ve ecrühâ bikülli mükrimetin Âlimü’s-sırrı âlimü’n-necvâ Hasenün kāle fîhi târihan câmiʻül-birri muallimü’t-takvâ Anlamı: Ne güzel câmii, gökteki yıldızlara benzeyen bu yüce yapının harcı takvâdır. Öyle güzel ki misli yapılamaz. Yaptıranın amacı hayır yolunun yolcusu olabilmektir. Yaptıran eserinin güzel olması için büyük emek sarfetti. Bu câminin içi ve dışı öyle gösterişli oldu ki görenler hayran kaldı. Herkes parmakla gösterir oldu. Muhsin sıfatının sâhibi yüce Allah, bu binânın tamamlanmasına vesile olan sultanımızın annesinin ömrünü uzun eylesin. Sevaplarını ziyâdeleştirsin. Hasan onun için târih söyledi: “Bu câmii yaptıranın takvâsının işâretidir.” Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: Kitâbede târih kaydı bulunmamaktadır.207 Kitâbenin Dili: Arapça, manzum kitâbe Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Câminin cümle kapısının üzerinde bulunan kitâbe mermer zemîn üzerine hâkkolunmuştur. Celî sülüsle yazılan kitâbenin zemîni koyu yeşildir. Yazı altın varaklıdır. Taçkapıdaki nişin iç kısmında, kapının üstünde sağ, sol ve ortada olmak üzere üç parça hâlinde bulunan kitâbelerden sağda olan üç satır ve her satır tek dilimdir. Ortadaki kısım ise üç satır ve her satır dört dilimden müteşekkildir. Soldaki kitâbe de üç satır ve her satır tek dilimden 207 Kitâbede târih kaydı bulunmamakla birlikte “Câmiʻü’-birri muallimü’t-takvâ” ifâdesiyle ebced düşülmüştür. 185 ibârettir. Yazı dilimlerinin etrafı da altın varaklıdır. Yazı alanının içinde yer yer çiçek motifleri görülmektedir. Kitâbede târih kaydı olmamakla birlikte son beyitle ebced düşülmüş olup 1074/1663-64 târihi çıkmaktadır. Dikey harflerdeki kalınlık göze çarpmaktadır. Özellikle “Elif” harfi kalın ve küt görünmektedir. Zülfelerinin de kısa ve küt olduğu söylenebilir. Harfler arasında nefes payı gözetilmemiştir. Bununla beraber yazıda dengeli bir istif düzeni görülmektedir. Yâ-yı maʻkusların kullanımıyla yazı akıcılık kazanmıştır. Hareke kullanımı minimum düzeydedir. Mühmel harf işâretlerinden “ayın” “ ”, “mim” “ ” ve tezyînî harekelerden “he” “ ” kullanılmıştır. HASEKİ HÜRREM SULTAN CÂMİİ İstanbul Haseki’de medrese, sıbyan mektebi, çeşme, imâret ve darüşşifâdan müteşekkil olan külliyenin içinde bulunan câmi Hürrem Sultan’ın yaptırdığı XVI. yüzyıl eseridir. Mimar Sinan’ın baş mimarlık eserlerindendir. 945/1538-39 târihinde inşâ edilen câmi dış taraftan yuvarlak bir çembere, iç kısımdan Haseki Hürrem Sultan Câmii tromplara oturtulmuş 11,30 metrelik çapta bir kubbe ile örtülü dörtgen şekilli harim ve pandantifli beş kubbenin örttüğü son cemaat mahallinden müteşekkildir. Yapının cemaate dar gelmesinden dolayı 1612’de vakıf mütevellîsinin talebi üzerine Sedefkâr Mehmed Ağa’nın buna eş cesâmette kubbeyle örtülmüş yeni bir alan eklemesiyle iki katgenişletilmiştir. Mermerden yapılan minber gayet sâdedir. Harîm bütünüyle kalem Haseki Hürrem Sultan Câmii cümle kapısı 186 işi tezyînât ile çevrilmiştir. Câminin kuzeybatı köşesinde küfeki taşından yapılmaış minâresi bulunmaktadır. L şekilli ahşaptan yapılmış mahfili vardır Ayrıca bu mahfilin kıble tarafına isâbet eden tarafında hünkâr mahfili bulunmaktadır. Minâresi kalınca bir gövdeye sâhip ve petekli kısmı çok köşeden oluşmaktadır. İç kısımdaki kalemişleri orijinal hallerini kaybetmiş, yazılar da bundan nasibibi aılmıştır.208 3.44. HASEKİ HÜRREM SULTAN CÂMİİ TAMİR KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin cümle kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: ياپوب بو جامعى مرحومه سلطان قودى عالمده خيرات خوش آسار طقوز يوز قرق بشنجى هجرت سال بنا اولدى بو دين و اخيار 208 İlknur Altuğ Kolay, Mimar Sinan’ın İstanbul’u, (İstanbul: TTOK, 2016), 124-127; Sema Doğan, “Haseki Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 1997), C. 16, 370-372; Öz, İstanbul Camileri, C. 1, 68. 187 صغيشمزدى جماعت كسرتندن ايدرلردى هميشه عجز اظهار متوليسى بواب اول حسن بك اكا بر قبه ظمن ايتدى تكرار ديدى آثار اتمامنه تاريخ زهى عالى و بيت هللا ابرار ۱۰۲۱ Okunuşu: Yapup bu câmiʻi merhûme sultan Kodu ʻâlemde hayrât u hoş âsâr Dokuz yüz kırk beşinci hicret-i sâl Binâ oldu bu beyt-i dîn ü ahyâr Sığışmazdı cemâʻat kesretinden İderlerdi hemîşe ʻacz-i izhâr Mütevellîsi Bevvâb-ı evvel Hasan Bey Ana bir kubbe zamîn itdi tekrâr Didi Âsâr itmâmına târih Zihî ʻâlî ve beytu’llâh-ı ebrâr 1021 Yazı Türü: Celî sülüs 188 Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1021/1612-1613209 Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitâbe Mefâʻilün mefâʻilün feʻûlün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe, câminin cümle kapısı üzerinde bulunmaktadır. Üç satır hâlinde yazılan kitabenin bir ve ikinci satırları üç dilimden, son satırı ise dört dilimden oluşmaktadır. Mermer zemîn üzerine kabartma tekniği ile yazılan kitâbede yazı altın varaklıdır. Celî sülüs yazının zemîni koyu yeşildir. Kitâbe 1021/1612-1613 târihlidir. Târih kaydı üçüncü satırın son diliminde bulunmaktadır. Harf anatomilerinin ve yer yer satır düzeninin bozuk olduğu yazıda fazla hareke kullanılmamıştır. Zülfe olması gereken harflerde zülfe bulunmamaktadır. I. AHMED SEBÎLİ Eyüp Sultan Câmi avlusunda, Eyüp Sultan Türbesi kapısının sağ tarafındaki sebîl İzzet Kumbaracılar’a göre 1033/1623-24 târihinde Kızlarağası Mustafa Ağa’nın yaptırdığı eserlerdendir. Recep Akakuş, bu sebîlin I. Ahmed vâsıtasıyla yapıldığını (Eyüpsultan ve I. Ahmed Sebîli Mukaddes Emanetler, s. 112.) belirterek kitâbesinde bunun yazdığını söylemektedir. Sebîl mermerden yapılmıştır, üzerinde üç adet penceresi bulunmaktadır. Şebekeler mukarnaslı başlıklar ile birbirinden ayrılmakta, bu kısımların üstünde sivri Türk kemerleri bulunmaktadır. Kemerlerin oluşturduğu boş alanlar mermer şebeke ile doldurulurken bu kısımla pencere arasına kitâbeler yerleştirilmiştir. Pencerelerde bulunan tunç şebekelerin altı .Zihî ʻâlî ve beytu’llâh-ı ebrâr” ifâdesiyle târih düşülmüştür“ ”زهى عالى و بيت هللا ابرار“ 209 189 uçlu yıldız biçiminde desenleri sebîlin mimarisinin klasik anlayışıma uygun düşmemekte, daha sonra ilâve edilmiş olduğu intibaını vermektedir.210 3.45. I. AHMED SEBÎLİ İNŞÂ KİTÂBESİ 210 Necdet Ertuğ (Edit.), İstanbul Târihî Çeşmeler Külliyatı, (İstanbul: İSKİ Yayını, 2006), C. 3, 58; Semavi Eyice, “Eyüp Sultan Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 1995), C. 12, 12. 190 191 Kitâbenin Yeri: Eyüp Sultan Türbesi’nin köşesinde, Eyüp Sultan Câmii’nin cülûs yoluna çıkan kapısına yakın bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: حضرت سلطان احمد سايه ء هادىء السبيل راه حقده خير ايچون ياپدردى بر عالى سبيل ايليوب روح ابى ايوب انصاريى ياد روضهء پاكى ياننده اتدى بر خير جميل اقيدوب اول چشمه ده كوثر كبى ماء معين ايلدى زالل آب صافى انده سلسبيل نوش ايدوب آب حيات اول شاه اسكندر صفات ايده مولى ظلنى اول سايهء عرشك ظليل اول بناى خوشنما اتمامنه تاريخ ايچون وارد اولدى چونكه اى محمد فرمان جزيل امتثال ايدوب ديدم بر بيت كم هر مصرعى مستقل تاريخ اولوب اتمامنه اولمشدر دليل ايلدى سلطان احمد شكر نعماى جليل بك اكرمى ايكسنده ياپدرب بر نو سبيل ۱۰۲۲ 192 Okunuşu: Hazret-i Sultan Ahmed sâye-i hâdiü’s-sebîl Râh-ı Hakk'da hayr içün yapdırdı bir ʻâli sebîl Eyleyüb rûh-ı Ebâ Eyyûb-ı Ensâri'yi yâd Ravza-i pâki yanında itdi bir hayr-ı cemîl Akıdub ol çeşmede Kevser gibi mâ-i muayyen Eyledi zülâl-i âb-ı sâfı anda selsebîl Nûş idüb âb-ı hayât ol şâh-ı İskender sıfat İde Mevlâ zıllini ol sâye-i ʻarşın zalîl Ol binâ-yı hoşnûmâ itmâmına târih içün Vârid oldu çünki ey Muhammed fermân-ı cezîl İmtisâl idüb didim bir beyt kim her misraʻı Müstakil târih olub itmâmına olmuşdur delîl Eyledi Sultan Ahmed şükr-i niʻamâ-yı celîl Bin yiğirmi ikisinde yapdırıb bir nev sebîl 1022 Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1022/1613-1614211 211 “Eyledi Sultan Ahmed şükr-i niʻâmâ-yı celîl” şeklinde başlayan kitabenin her iki satırında da târih kaydı bulunmaktadır. 193 Kitâbenin Dili: Türkçe Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Sebîlin pencerelerle mermerden işlenmiş şebekeleri arasında, üç tanesi pencere üstünde, diğer ikisinden büyük olanı üstte olacak şekilde kapı üzerinde bulunan kitâbeler mermer zemîn üzerine altın varaklıdır. Yazının zemîni koyu yeşildir. Hepsinin etrafı kalın altın varak çerçevelidir. Ayrıca, yazının etrafında altın varakla sağ ve sol tarafı dendanlı bir çerçeve bulunmaktadır. Kitâbelerde hareke kullanımı minimum düzeydedir. Harf anatomileri bozuk, elif harfine ait zülfeler kısa ve küttür. “Eyleyüb rûh-ı Ebâ Eyyûb-ı Ensâri'yi yâd” şeklinde başlayan mısranın yazılı olduğu kitâbede “mürsel ra” ve “mürsel vav” harflerinin anatomilerinde sertlik gözlenmektedir. Keşîdeli yazılan harflerin keşidelerinin kalın ve sert olduğu gözlenmektedir. AZÎZ MAHMÛD HÜDÂYÎ ÇEŞMESİ Üsküdar’da Azîz Mahmûd Efendi Sokağı’nda, Hüdâî Dergâhı’nın avlu kapısının sol tarafında bulunmaktadır. Klasik tarzda yapılmış ikiz çeşmedir. Sağdaki küçük çeşme, soldaki ise büyük çeşmedir. Büyük çeşmede iki tane kitâbe bulunmaktadır. Bunlardan biri Arapça diğeri Türkçe’dir. Her iki çeşmenin de suları akmamaktadır. Kemerli nişin üstündeki Arapça kitâbeden başka kemerin içinde piramidal şekilde bulunan Türkçe kitâbe de tamirle ilgilidir.212 Azîz Mahmûd Hüdâyî Çeşmesi 212 Affan Egemen, İstanbul’un Çeşme ve Sebilleri, (İstanbul: Arıtan Yayınevi, 1993), 386. 194 3.46. AZÎZ MAHMÛD HÜDÂYÎ ÇEŞMESİ TAMİR KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Üç satır olarak çeşmenin kemerli nişinin üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: قد جرى هذا الماء المعين بعناية هللا الملك المعين فى سنه ثلث و ثلثين والف من هجرة سيد االولين واالخرين صلوات هللا عليه و على سائراالنبياء والمرسلين و الحمد هلل رب العالمين ۱۰۳۳ Okunuşu: Kad cerâ hâze’l-mâi’l-meʻîni bi-inâyeti’llâhi’l-Meliki’l-Muʻîn fî sene selâse ve selâsîn ve elf min hicreti Seyyide’l-Evvelîn ve’l-Âhirîn Salavâtü’llâhi aleyhi ve alâ sâiri’l-enbiyâi ve’l-mürselîn ve’l-hamdü lillâhi Rabbi’l-âlemîn 1033 Anlamı: Bu tahsis olunmuş su Allah’ın yardımıyla hicrî bin otuz üç yılında aktı. Salât, bütün nebîler üzerine olsun, hamd âlemlerin rabbi içindir. 1033 Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1033/1623-1624 195 Dili: Arapça Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Çeşmenin iki renkli, basık kemerli nişinin üstünde bulunan kitâbe, koyu yeşil mermer zemîn üzerine altın varaklıdır. Üç satır olarak yazılan kitâbede satırlar çizgiyle ayrılmıştır. Satır çizgileri ve yazının etrafındaki çerçeve de altın varaklıdır. Celî sülüsle yazılmıştır. Yazıda istif bozuk, yer yer sıkışıktır. Harf anatomilerinin de bozuk olduğu görülmektedir. Kitâbede, “Elif” harflerinin bazısına zülfe konulurken bazısına konulmamıştır. Birinci satırda, “بعناية" "bi-inâyeti” kelimesinin imlâsında “ية” “yet” kısmı yazılırken, yazı alanı daha serbest bir imlâya müsait olduğu halde sıkışık ve estetik görünmeyen bir imlâ ile yazılmıştır. Aynı satırdaki yâ-yı ma‘kûs ile yazılan “fî” “فى” kelimesinde de bu kabilden bir imlâ sözkonusudur. Diğer satırlarda dengesiz harf dağılımı bulunmaktadır. Hareke kullanımında dengeli bir tasarruf sağlanamamıştır. Târih kaydı son satırda bulunmaktadır. SULTAN AHMED CÂMİİ Sultan I. Ahmed tarafından İstanbul Sultanahmet’te 1018-1029/1609- 1620 yıllarında devrin başmimarı Sedefkâr Mehmed Ağa’ya yaptırılmıştır. Bir Cuma namazında törenle hizmete açılmıştır. Hünkâr kasrı, sıbyan mektebi, medrese, arasta, hamam, darüşşifâ, tabhâne, han, imâret, darülkurra, türbe, sebîl, Sultan Ahmed Câmii çeşme, dükkân, mahzen, mahzen, kahvehâne ve evlerden müteşekkil külliyenin içinde Sultan Ahmed Câmii de bulunmaktadır. Külliye içindeki yapılar bir tertip içinde değilmiş gibi bir görüntü arz ediyor olsa da kendi içindeki işlevleriyle son derece düzgün bir tertip üzere olduğu ortaya çıkmaktadır. Gâyet enli bir ihâta duvarı dâhilinde genişçe bir dış avluya mâlik 196 olan câmi dış avlunun zemin kısmından yükseltilerek uygulamaya geçilmiştir. Osmanlı’ya mahsus klasik mimârî anlayışın revaklı avlulu modelini sürdürmektedir. Altı adet minâresiyle o güne değin uygulanmamış bir tertib üzeredir. 64x72 metre dörtgen denilebilecek ölçüleri kapsayan câmide 5 metre çapında dört büyük fil ayağı üstünde sivri kemerlere oturtulmuş, pandantiflerle irtibatlı kılınan iç taraftan 22,40 metre çapında büyük bir kubbe dört cihette birer yarım Sultan Ahmed Câmii cümle kapısı kubbe ile yan taraflara doğru genişleme sağlanmıştır. Harîm kısmına kuzey cihette ve yan taraflarda olmak üzere üç geçişle giriş sağlanmaktadır. Bununla birlikte kıble cihetinde iki tarafta birer adet giriş bulunmaktadır. Cümle kapısı nişlerle hareketlendirilmiş olup burası revaklı avluya açılmaktadır. Üzerinde I. Ahmed’in adı yazan kitâbe bulunmaktadır. Minarelerinin tamamı küfeki taşından yapılmış olup dör tanesi harîm kısmının köşelerine, iki tanesi ise avlunun içine yerleştirilmiştir. Câmide zengin çini, ahşap, kalem işi ve madenden mamül tezyinât bulunmaktadır. 1883 târihinde orijinal kalem işlerinin üzeri sıvanarak kapatılmış yerine devrine uymayan renklerle boyanmışkalem işleri yapılmıştır. Câminin içindeki hatların hattat Seyyid Kasım’ın (Gubârî) elinden çıkma olduğu (Müstakimzâde, s. 367) kayıtlıdır.213 213 Ahmet Vefa Çobanoğlu, “Sultan Ahmed Cami ve Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 2009), C. 37, 497-503; Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l- Cevâmîʻ, 56-57; Önder, Şaheserler Konuştukça, 64-67; Öz, İstanbul Camileri, C.1, 125-128. 197 3.47. SULTAN AHMED CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ 198 Kitâbenin Yeri: Revaklı avluya açılan cümle kapısı üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: اى كمال و كرم وخلقله مشهور جهان 199 دل كريانمى كل لطف ايله قيل خندان التفاتوكه بغايت مترقب خاطر چشم جان جانب مهروكه دمادم نكران لطف حقله بو كون ذات شريفك بلدم اياغك طپراغيدر سورمهء عين اعيان صدر دولتده قرار ايليلى سلطانم حاصلى اوستمزه دوندى سپهرى كردان بو قدر خير حسن ايلين ارباب كرم ايده صحن حرم باغ جنانده جوالن قلزم لطف و كرم جوش وحروش ايلرايسه اومرم بو دل ناالن اولمز كريان حالى بن بى كس و غم ديدهء ناشادك بل لطفكه قالدى ايا خاتم صاحب انبيا بز سنكچون اواللوم حقه دعاده هران سن صفاده اوالسن كل كبى دائم خندان حضرت اغاى اكرم نامى حاجى مصطفا ضابط دارالسعاده محرم عثمانيان خان احمد نيت اتدكده بناى جامعه ناظر اتدى جمله يه اول دم سنى شاه جهان 200 صرف ايدوب مقدورينى اقدام كلى ايلدك ايركورنجه قبهءعالى يه انى اول زمان بونجه اقدام ايله اول مال فيراوانى بكم ايلدك تحصيل هم اتدك هب بو يولده روان بيك ييل عمرى اولسه باهلل دمك اولمز نصيب اولسه دخى زير دستنده انوك كون و مكان بويله بر جامع باال بويله برعالى مقام جسمى نا موجود ايكن كلدى وجوده اول همان همت اولنجه اولور ……… دولتك افزون اولوب هم عمرك اولسون جاودان بكده بر ممكن دكل اوصافكى شرح ايلمك اولسه كويا كر دهانمده اكر كم صد زبان كوريجك بو جامعى ديدم انوك تاريخنى ايلدوك بو دهر ايچنده حق بو كم عالى نشان ۱۰۲۸ Okunuşu: Ey kemâl ü kerem ü hulkla meşhûr-ı cihân Dil-i giryânumı gel lutfun ile kıl handân İltifâtına be-gâyet müterakkıb hâtır Çeşm-i cân cânib-i mihrüne dem-â-dem nigerân Lutf-ı Hakk’la bugün zât-ı şerîfün bildim 201 Ayağun toprağıdur sürme-i ʻayn-ı aʻyân Sadr-ı devletde karâr eyleyeli sultanum Hâsılı üstümüze döndü sipihr-i gerdân Bu kadar hayr-ı hasen eyleyen erbâb-ı kerem İde sahn-ı harem-i bâğ-ı cinânda cevelân Kulzüm-i lutf u kerem cûş u hurûş eyler ise Umarum bu dil-i nalân dahî olmaz giryân Hâli ben bî-kes ü gam-dîde-i nâ-şâdun bil Lutfuna kaldı eyâ Hatem-i sâhib-ihsân Biz senün-çün olalım Hakk’a duʻâda her ân Sen safâda olasın gül gibi dâîm handân Hazret-i Ağa-yı ekrem nâmı Hâcı Mustafâ Zâbit-i Dârü’s-saʻâde mahrem-i ʻOsmâniyân Hân Ahmed niyyet itdükde binâ-yı câmiʻe Nâzır etdi cümleye ol dem seni şâh-ı cihân Sarf idüp makdûrını ikdâm-ı küllî eyledün İrgürince kubbe-i ʻâlîye anı ol zamân Bunca ikdâm ile ol mâl-i firâvânı begüm Eyledün tahsîl hem itdün bu yolda hep revân Bin yıl ʻömri olsa bi’llâhi demek olmaz nasîb Ölse dahî zîr-i destinde anun kevn ü mekân Böyle bir câmiʻ-i bâlâ böyle bir ʻâlî makām Cismi nâ-mevcûd iken geldi vücûda ol hemân Himmet olunca olur …..214 Devletün efzûn olup hem ʻömrün olsun câvidân 214 Kitâbedeki aşınmadan dolayı bu kısım okunamamaktadır. 202 Binde bir mümkin degil evsâfını şerh eylemek Olsa gûyâ ger dehânımda eger kim sâd zebân Göricek bu câmiʻi didüm anun târîhini Eyledün bu dehr içinde hak bu kim ʻâlî nişân 1028 Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1028/1638-1639215 Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitabe Feʻilâtün feʻilâtün feʻilâtün feʻilün216 Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe, Ayasofya’ya bakan tarafta avlu kapısı üzerindedir. Mermer zemîn üzerine altın varaklıdır. Sekiz satır ve her satır dört dilimden müteşekkildir. Yazının zemîni yeşil renktedir. Sonuncu satır altı dilimden oluşmaktadır. Harf anatomileri, kalın ve hareketsizdir. Zülfeler kısa ve küttür. Yer yer yazı alanlarına yaprak motifi yerleştirilmiştir. Kitâbede “ن” “nun” çanaklarının farklı büyüklüklerde olduğu dikkat çekmektedir. Bazı dilimlerdeki istiflerde harfler arasında nefes payı bırakılmadığı görülmektedir. Son satırdaki dilimlerde diğerlerine nispetle daha karışık bir istif oluşturulmuştur. Kitâbede hareke kullanımı, bir ölçü dâhinde olmadığı intibaını vermektedir. 215 “Eyledün bu dehr içinde hak bu kim ʻâlî nişân” mısraıyla ebcedle târih düşülmüştür. 216 İlk sekiz beyitten sonraki kısım fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilün vezniyle yazılmıştır. 203 3.48. SULTAN AHMED CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ 2 Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin mukarnaslı mermer taçkapısındaki nişin iç kısmında kapının üstünde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: السلطان احمد ابن السلطان محمد ابن السلطان مراد ابن السلطان سليمان ابن السلطان سليم ابن السلطان بايزيد ابن السلطان محمد ابن السلطان مراد ابن السلطان محمد ابن السلطان بايزيد ابن السلطان مراد ابن السلطان اورخان ابن السلطان عثمان خان Okunuşu: Es-Sultan Ahmed ibn es-Sultan Mehmed ibn es-Sultan Murâd ibn es-Sultan Süleyman ibn es-Sultan Selîm ibn es-Sultan Bayezid ibn es-Sultan Mehmed ibn es- Sultan Murâd ibn es-Sultan Mehmed ibn es-Sultan Bayezid ibn es-Sultan Murâd ibn es-Sultan Orhan ibn es-Sultan Osmân Hân Anlamı: Sultan Osmân Hân’ın oğlu Sultan Orhan’ın oğlu Sultan Murâd’ın oğlu Sultan Bayezid’in oğlu SultanMehmed’in oğlu Sultan Murâd’ın oğlu Sultan Mehmed’in oğlu Sultan Bayezid’in oğlu Sultan Selîm’in oğlu Sultan Süleyman’ın oğlu Sultan Selîm’in oğlu Sultan Murâd’ın oğlu Sultan Mehmed’in oğlu Sultan Ahmed Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: Kitâbede târih kaydı bulunmamaktadır. Kitâbenin Dili: Arapça 204 Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: İki satırdan müteşekkil kitâbede Sultan Osmân Hân, Sultan Ahmed Hân ve ikisi arasındaki padişahların isimleri yazılmıştır. Dik harflerin kümelendiği istifte “sultan” “سلطان” kelimesinin çok kez yazılmış olması ve bu kelimenin son harfi olan “ن” “nun” harfinin aynı kelimenin imlâsında oluşan boşluğa yerleştirilmesiyle şık bir görüntü sağlanmıştır. Gruplanmış hâlde duran dik harfler de “بن” “bin” kelimesindeki “ن” “nun” çanağının içine alınmıştır. İstifteki bu nizâmî tasarruflar yazının anlamıyla da örtüştürüldüğünde âdeta hiyerarşik bir protokol dizilişi ve intizam hissi vermektedir. Kitâbe mermer zemîn üzerine kabartma tekniği ile hâkkolunmuştur. Yazı, satır çizgisi ve çerçeve altın varaklıdır. Celî sülüsle yazılan yazının zemîni siyahtır. Kitâbede hareke kullanımı da minumum seviyede olmuştur. Sultan “سلطان” kelimesindeki “sin” harfinin dişlerinin üzerine gelecek şekilde yerleştirilen “şedde” ile sağladığı uyum dikkat çekicidir. 205 ÇİNİLİ CÂMİİ İstanbul Üsküdar’da Murat Reis Mahallesi’nde Kösem Vâlide Sultan tarafından yaptırılan medrese, sebîl, avlu dışında çifte hamam, sıbyan mektebi ve çeşmeden oluşan külliyenin içinde yer almaktadır. Avlu içindeki kuzey cihetteki kapı ile câminin giriş kısmında olan iki adet kitâbe külliyenin 1050/ 1640 Çinili Câmii senesinde yapıldığı anlaşılmaktadır. Yapının o devrin başmimarı Kasım Ağa tarafından inşâ edildiği zannedilmektedir. Câminin dış taraftan görünüşünde egemen olan yeknesaklık, duvarların üst tarafına açılan orta taraftaki ince ve uzun, yan taraftaki kısa ve ve enli sivri kemerleri olan üç adet pencereyleyok edilmiştir. Çinili Mescid Sokağı üzerinde bulunan câmi dörtgen şemalı ve tek kubbeden müteşekkildir. Dörtgen alan, kıble ciheti muaf olmak üzere üç taraftan sekizgen kesitli olup başlık kısımları baklava dilimli yirmi mermer sütuna oturtulmuştur. Bu Çinili Câmii cümle kapısı alan ahşaptan yapılmış çatısıyla genişçe bir son cemaat mahalli ile sarılmıştır. Girişte, sol köşede gömme merdivenle ulaşılan ahşap kadınlar mahfili bulunmaktadır ve burasının Evliya Çelebi’nin kayıtlarına istinâden Vâlide Kösem Sultan’ın arzusu üzerine daha sonra eklendiği söylenmektedir. Esas alan mihrabın da içinde olacağı şekilde alt taraftan başlayıp üst kısma kadar çiniyle kaplıdır. Sır altı tekniği ile yapılmış olan Kütahya işi çiniler beyaz zemin üstünde mavi, firûze ve yeşil renklerin Çinili Câmii kuzey kapısı 206 egemenliğinde şakayık, lâle, sümbüllerden müteşekkil çiçek desenli tasarımlı çiniler klasik Türk çini sanatının son örneklerini oluşturmaktadır. Zarif bir görünümü olan yivli tek şerefeli minâresi câminin sağ taraftaki köşe kısmına, girişinin son cemaat mahallinden sağlanacak şekildedir.217 3.49. ÇİNİLİ CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ 1 217 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmiʻ, 590-592; Çobanoğlu, “Çinili Külliyesi”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C. 2, 519-522; Gülçin Erol, “Çinili Camii Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 1993), C. 8, 335-337; Öz, İstanbul Camileri, C. 2, 18. 207 Kitâbenin Yeri: Kitâbe câminin giriş kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: هميشه حضرت واال جناب والده سلطان خلوص ايله لوجه هللا خيرات ايتمدر شانى ياپوپ بو جامعى اكه نيجه امالك وقف ايتدى موفق ايتدى خيراته انى توفيق ربانى تمام اولنجه همتله تاريخنى هاتف 208 بو جامعده اوالن طاعت اوله مقبول سبحانى سنه ۱۰۵۰ Okunuşu: Hemîşe hazret-i vâlâ-cenâb-ı Vâlide Sultan Hulûs üzre li-vechi’llâh hayrât itmedür şânı Yapup bu câmiʻi ana nice emlâk vakf itdi Muvaffak itdi hayrâta anı tevfîk-i Rabbânî Tamâm olunca didi Himmetâ târîhini hâtif Bu câmiʻde olan taʻat ola makbul-i Subhânî Sene 1050 Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1050/1640-1641218 Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitâbe Mefâʻîlün mefâʻîlün mefâʻîlün mefâʻîlün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Câminin cümle kapısı üzerinde bulunan kitâbe, iki satır hâlinde altı mısradan oluşmaktadır. Her mısra yaldızla çevrilmiş bir dilim içine yazılmıştır. Yazıda birkaç yer dışında neredeyse hiç hareke kullanılmamıştır. Celî sülüsle yazılan yazının zemîni yeşil, yazı altın varaklıdır. Harfler arasında nefes paysız bir imlâ söz konusudur. Yazıda boşluk-doluluk 218 “Bu câmiʻde olan taʻat ola makbul-i Subhânî” ifâdesiyle ebced düşülmüştür. 209 dengesini sağlama gibi bir kaygı güdülmemiştir. Dikey harflerin gruplanmış olduğu görülmektedir. Târih kaydı, satıra 90˚lik açıyla yazılmıştır. 3.50. ÇİNİLİ CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ 2 210 Kitâbenin Yeri: Kitâbe avluya giriş kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: مادر سلطان ابراهيم خان حضرت سلطان اكرم والده بو بناء حقى يپدى خيريچون تا اوله بيت عبادت عابده دعوت اوله خلقه بش وقت رحمت منزل اوله عابده و زاهده قلدى مكتب چشمه حمام و سبيل كيم اكا حق لطف هم احسان ايده اهل خيرى بونده طاعت ايده نى داخل ايت يا رب جنان خالده فوز يا لفظا و معنا تاريخى اولدى بيك الليده خيرالوالده سنه ۱۰۵۰ Okunuşu: Mâder-i Sultan İbrâhîm Hân Hazret-i Sultan-ı Ekrem Vâlide Bu binâ-yı Hakkı yapdı hayr içün tâ ola beyt-i ʻibâdet ʻâbide Daʻvet ola halka beş vakt rahmete menzil ola ʻâbide vü zâhide Kıldı mekteb çeşme hammâm ü sebîl kim ana Hakk lutf hem ihsân ide Ehl-i hayrı bunda tâʻat ideni dâhil it yâ Rab cinân-ı hâlide Fevziyâ lafzen ü maʻnen târîhi oldı bin ellide hayrü’l-vâlide Sene 1050 Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. 211 Târih Kaydı: 1050/1640-1641219 Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitâbe Fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe câminin kuzeydeki avluya giriş kapısı üzerindedir. Üç satır ve her satır dört dilimden oluşmaktadır. Dilimler arasındaki boşluklar çiçek motifi ile süslenmiştir. Celî sülüsle yazılan yazının zemîni turkuaz rengidir. Yazı altın varaklıdır. Üçüncü satırın üçüncü diliminin sonuna, dilimler arasındaki boşluğa târih kaydı düşülmüştür. Harflerde köşelilik ve sertlik hâkim tavır olarak görülmektedir. Birinci satırın sonundaki keşîdeli “t” “ت” harfi buna örnek teşkil etmektedir. Ayrıca dikey harfler de düz ve hareketsiz hâldedir. Zülfeler kısadır. Elif harflerinin kısa ve küt oluşu da dikkat çekmektedir. “ن” “nun” çanaklarının ölçüsünün büyük olduğu ve kullanılan keşîdeli harflerin imlâsının küt, kalın ve hantal olduğu görülmektedir. Hareke kullanımı minimum seviyededir. Farklı büyüklüklerdeki tirfil dikkat çekicidir. “ ” şekinde yapılan cezm işâreti, tam daire şeklinde ve farklı büyüklüklerde yapılmış olmasıyla da dikkat çekmektedir. 219 “Oldı bin ellide hayrü’l-vâlide” ifâdesiyle ebced düşülmüştür. 212 MİHRİMÂH SULTAN ÇEŞMESİ Üsküdar’da İskele Meydanı’nda Mihrimâh Sultan Câmii’nin duvarı altındaki bu çeşme Kānûnî Sultan Süleyman’ın Hürrem Sultan’dan doğan tek kızı Mihrimâh Sultan için 1578 târihinde inşâ edilmiştir. Klasik tarzda yapılarak mermerle kaplanmıştır. Kemerinde münâvebeli olarak renkli mermer kullanılmıştır. Yan boşluklarında birer büyük rozet görülmektedir. Ayna taşında ise küçük bir rozet vardır. Teknesi ve sedleri tamir edilmiş olsa da suyu akmamaktadır. Çeşmenin üst kenarında boydan boya uzanan kabartma motiflerle süslü pervaz Mihrimâh Sultan Çeşmesi bulunmaktadır. Nişin üzerinde dikdörtgen plaka içerisindeki üç satırlık kitâbe bu pervaz ile kemer arasında yer almaktadır. Basık sivri kemerin üzengi taşı iç kısımdan yivlidir. Ayna taşında dalgalı bir kaşkemer motifi ve içinde çiçek motifi bulunmaktadır.220 3.51. MİHRİMÂH SULTAN ÇEŞMESİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, nişin üzerinde bulunmaktadır. 220 Egemen, İstanbul’un Çeşme ve Sebîlleri, 597; Necdet Ertuğ (Edit), İstanbul Târihî Çeşmeler Külliyatı, C. 2, 258. 213 Kitâbenin Metni: حبذا منبع آب حيوان تشنه دللر ايچه هر دم ماسن مهر ماه سلطان او بلقيس مشرب ياپمشدى صوينك مجراسن ويردى حق يينه بو تاريخده اكه چشمهء آب حيات اجراسن سنه ۱۰۹۲ Okunuşu: Habbezâ menbaʻ-ı âb-ı hayvân teşne-diller içe her dem mâsın Mihrimâh Sultan o Belkıs-meşreb yapmışdı suyunun mecrâsın Virdi Hakk yine bu târîhde ana çeşme-i âb-ı hayât icrâsın Sene 1092 Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1092/1681-1682221 Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitâbe Feʻilâtün feʻilâtün feʻilâtün feʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Çeşmenin üzerinde dikdörtgen plaka içerisindeki altı mısradan oluşan üç satırlık kitâbe, mermer zemîn üzerine hâkkolunmuştur. Her satır iki dilimden oluşmaktadır. Dilimlerin arasındaki boşluklar çiçek motifiyle süslenmiştir. Son satırdaki bu boşluğa târih kaydı düşülmüştür. Yazı alanında da satır başına ve satır sonuna çiçek motifiyle süsleme yapılmıştır. Kitâbede yazı mermer rengindedir. Harf anatomilerinde bozukluklar bulunmaktadır. 221 “Çeşme-i âb-ı hayât icrâsın” ifâdesiyle ebcedle târih düşülmüştür. 214 III. AHMED KÜTÜPHÂNESİ Topkapı Sarayı’nın avlularından üçüncüsünde arzodasının tam karşısında yer almaktadır. Kaynaklarda daha önce burada Mimar Sinan’ın II. Selîm için yaptığı Havuzlubahçe Köşkü bulunduğu belirtilmektedir. III. Ahmed burayı yıktırarak yerine III. Ahmed Kütüphânesi kendi ismiyle bilinen ayrıca da Enderun Kütüphânesi olarak da tanınan kütüphâneyi yaptırmıştır. Kapısı üzerindeki Arapça kitabesine göre de 1131/1719 târihinde yapılmıştır. Sadece burada yaşayanların kullanımına mahsus olan bu kütüphânenin açıldığı târihde tertip edilmiş gayet güzel bir de kataloğu bulunmaktadır. Mimarî bakımdan Türk kütüphânelerinde uygulanan içindeki kitapların nemden dolayı zarara uğramamaları için yapının alt kısmına yapılan bodrum katının pencereleri vâsıtasıyla hava sirkülasyonu olması sağlanmış, havalandırmanın sağlanması için etrafına yapı inşâ edilmemiştir. Mimârî olarak taşıdığı zarafet ve güzelliğin yanında iç kısımlarının da tezyinatına son derece itinâ edilmiştir. Kubbe ve tonozların iç tarafları çok çeşitli şekillerde malakarî nakışlarla bezenmiştir.222 222 Eyice, “Ahmed III Kütüphanesi”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C. 1, 115-116. 215 3.52. III. AHMED KÜTÜPHÂNESİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kütüphânenin giriş kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: انشأد دارا ملك احمد جامعة للكتب القيمه بنفسه باشر تا سيسها بنية صادقة ملهمة مروجا للعلم ترويجة كاسية الهله تكرمة ارشده هللا بنور الهدى محلدا دولة الدائمة وضاعف هللا اجره مثوبة من عنده منعمه يكفيك فى تاريخها فائزا بيان فيها كتب قيمة ۱۱۳۱ Okunuşu: Enşeede dâren Melik Ahmed câmiate li’l-kütübi’l-kayyime bi-nefsihî bâşira te’sîsehâ bi-niyyetin sâdikatin mülhimete Müravvecen lil-ʻilmi tervîceten kâsiyeten li-ehlihî tekrîmeten erşedehüllâhü bi-nûri’l- hüdâ muhalliden devletehü’d-dâime Ve zāʻafallâhü lehû ecrahû mesûbeten min ʻindihî münʻameten yekfîke fî târihahâ fâizen beyânü fîhâ kütübün kayyimeten 1131. Anlamı: Kıymetli kitapları toplamak için Sultan Ahmed bir binâ yaptırdı. Allah’tan mülhem olan sâdık bir niyetle husûsî olarak tesîsine konuldu. İlmi ve irfânı yaymak için, sâhiplerini azîz kılmak için. Allah kendisini hidâyet nûru ile irşâd eylesin. 216 Devletine hiç zevâl vermesin. Allah insanlarına kat kat sevab versin. Karşılıklı olarak nice ikramlar etsin. Fâiz târihi için sana yeterlidir. Şu beyân ki içinde çok kıymetli kitaplar vardır. 1131 Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1131/1718-1719223 Dili: Arapça, manzum kitâbe Müstefʻilün müstefʻilün fâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Üç satır ve her bir satırın dört dilimden oluştuğu kitâbede yazı alanlarının genişliği yazının kendini gösterebilmesine olanak sağlamıştır. Kitâbede dikey harflerin boylarının uzunluğu dikkat çekmektedir. Mermer zemîn üzerine celî sülüsle hâkkedilmiştir. Yazı, satır ve dilim araları, yazının çerçevesi altın varaklıdır. Zemîn koyu yeşildir. Kitâbenin son diliminde târih kaydı bulunmaktadır. 1131/1718-1719 târihli kitâbede zülfelerin kısa ve zayıf olduğu görülmektedir. Birinci satırın ilk dilimindeki “دارا” “dârâ” kelimesindeki “ ” “mürsel ra” harfinde zülfe konulmamıştır. 223 “fîhâ kütübün kayyimeten” ifâdesiyle ebced düşülmüştür. 217 III. AHMED ÇEŞMESİ III. Ahmed, Topkapı Sarayı’nın girişinde, Bâb-ı Hümâyûn’un önünde dönemin en güzel çeşmesinin yapılmasını istemiş ve bunun için başmimar Kayserili Mehmed Emin Ağa’yı görevlendirmiştir.1728 senesinde yapımına başlanan çeşme için Marmara Adası’ndan mermer getirilmiştir. Her cephesinin orta III. Ahmed Çeşmesi bölümünde çeşme bulunan bu yapının târih kitâbesi Bâb-ı Hümâyûn tarafındaki sebilin üst kısmından itibaren başlayarak sebillerin tüm şebekeli taraflarının üzerinde iki satırdan müteşekkil birer beyit ve Ayasoya cihetine dönük cephesi muaf olmak üzere çeşmesi olan tüm cephelerde iki sütun üzerine dört beyit yazılarak yapıyı sarar. III. Ahmed yaptırdığı bu çeşme için bir beyit yazarak târih düşürmek ister. Yazdığı “Besmeleyle iç suyu, Hân Ahmed’e eyle duâ” şeklinde beyit târihi eksik vermektedir. Bunun üzerine devrin ünlü şâiri Seyyid Vehbî’yi saraya çağırır. Seyyid Vehbî III. Ahmed’in yazdığı beytin başına “aç” kelimesini ekleyerek târihi düzelterek beyti tamamlar.224 Bir uçtan diğer uca uzanan satır hâlinde celî sülüs yazı çeşidi ile yazılan beyit Divan Edebiyatı’nın tarihçilik sahasında kaleme alınmış güzîde beyitlerindendir.225 Dört yüzü de bezemeli olan çeşmenin III. Ahmed tarafından yazılan târih beyti Ayasofya’ya bakan cephededir. 224 Özkök, İstanbul’un Sessiz Kitâbeleri, 30. 224 Ayla Ödekan, “Ahmed III Çeşme ve Sebili”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1193), C. 1, 117. 218 3.53. III. AHMED ÇEŞMESİ İNŞÂ KİTÂBESİ 219 Kitâbenin Yeri: Kitâbeler, çeşmenin bütün şebekeli çephelerinin üzerinde iki satırdan ibâret olan birer beyit ve Ayasoya’ya dönük cephesi muaf olmak üzere, musluklu her cephesinde iki sütuna dört beyit olacak şekilde yapıyı sarar. Kitâbenin Metni: شاهنشه عالى نسب سلطان ممدوح الحسب فرمانده روم وعرب خان احمد كشور كشا عدل و كرامت منبعى شمس واليت مطلعى عدل و كرامت منبعى شمس واليت مطلعى 220 ذاتى ملوكه آب رو شمشيرى باغ فتحه جو كلزار ملكه ويردى صو ميزاب كلكى دائما هم پادشهدر هم ولى ذاتنده اولمش منجلى هم پادشهدر هم ولى ذاتنده اولمش منجلى دستنده دولت خاتمى قلمش مسخر عالمى حق رسم اسم اعظمى نقش جبين اتمش اكا حيرت ويررصد قيصره غالب هزار اسكندره حكمى روان هر كشوره فرمانبر شاه و كدا هم حامى بيت الحرم هم خادم شاه امم روم و عرب ملك عجم محكوميدر سرتابپا اولدر امام المسلمين ظل خداوند معين با نص قرآن مبين امرينه واجب اقتدا شهلر اكا كشور ويرر اول شهلره افسر ويرر سيفينه دشمن سر ويرر اولدقجه توغي سر نما اول منبع جوى مرام اول مقسم رزق انام اولسون الى يوم القيام شاهان دهره ملتجا اسكندر ايدوب جستجوظلمتده كزمش سوبسو باب همايونده بو ايتدى روان آب بقا بو طرح پاك حرمى سوق ايتدى صدر اعظمى داماد خاص اكرمى همنام جد االنبيا 221 اولدى او دستور جليل بوخيرجارى يه دليل خلقه ايدوب زمزم سبيل جلب ايتدى اول شاهه دعا اول شهريارزرنثاربزل ايتدى مال بيشمار ياپدى سبيل و چشمه سار مأجور اوله روز جزا بو موقعى آباد ايدوب بو طرح نو ايجاد ايدوب روح حسينى شاد ايدوب ايتدى سبيل آب صفا بو عينه اى صافى درون دستكى كوثر كبى صون هر قطرهء صفوت نمون اولمقده بر عين شفا آبى زالله ما صدق طاق فلكله يكنسق كوك قبه نك آلتنده باق وار مى بو رسمه بر بنا اى خسرو و عالى تبار آثاريكه يوقدر شمار بق سيم و زردن طاسنه آب حيات افزاسنه بكزر كمش سقاسنه بكلر قپوك صبح و مسا ياپدك سراى ميداننه قلدك صال عطشاننه جنتده كوثر ياننه كوياكه قصر ايتدك بنا آلتون صوين ايدوب سبيل ياپدك عيون سلسبيل برينه بيك اجر جزيل ويرسون جناب كبريا مدحنده خامم اولدى الل اظهار عجز ايتدى مقال اوصافن ايلركن خيال هاتفدن ايردى بو ندا وهبى خموش اول بسته لب حدك دكل ايله ادب سندن مقدم اولدى هب شاعرلره بردن صال 222 وصفنده ايدوب كفت وكو چوق كيمسه دوكدى آب رو ايتدردى آخر سر فرو اولخسروشوكتنما تاريخ ايچون دانشوران حيرتده ايكن ناكهان بولدى شهنشه جهان بر مصرع عالمبها هر لفظى بحر موجزن معنا سيدر در عدن كورمك ديلرسك آنى سن اى تشنهء حسن ارا تاريخى سلطان احمدك جارى زبان لوله دن اچ بسمليله ايچ صويى خان احمده ايله دعا Okunuşu: Şâhenşeh-i ʻâlî-neseb sultan memdûhü’l-haseb Fermân-dih-i Rûm u ʻArab Hân Ahmed-i kişver-küşâ ʻAdl ü kerâmet menbaʻı şems-i velâyet matlaʻı Dergâhının her mısraʻı şehbâl-i sîmurg u hümâ Zâtı mülûke âb-ı rû şemşîri bâğ-ı fethe cû Gülzâr-ı mülke verdi su mîzâb-ı kilk-i dâʻimâ Hem pâdişehdir hem velî zâtında olmuş müncelî ʻAdl-i ʻÖmer cûd-i ʻAlî hulk-ı Muhammed Mustafa Destinde devlet hâtemi kılmış musahhar ʻâlemi Hak resm-i aʻzamı nakş-ı cebîn etmiş ona Hayret verir sad kaysere gâlib hezâr İskender’e Hükmü revân her kişvere fermân-ber-i şâh ü gedâ 223 Hem hâmî-i Beytü’l-harem hem hâdim-i şâh-ı ümem Rûm u ʻArab mülk-i Acem mahkûmudur ser-tâ-be-pâ Oldur imâmü’l-müslimîn zıll-i Hudâvend-i muʻîn Bâ-nass-ı Kur’ân-ı mübîn emrine vâcib iktidâ Şehler ona kişver verir ol şehlere efser verir Seyfine düşmen ser verir oldukça tuğu ser-nümâ Ol menbaʻ-ı cûy-i merâm ol maskem-i rızk-ı enâm Olsun ilâ-yevmi’l-kıyâm şâhân-ı dehre mültecâ İskender edip cüst-cû zulmetde gezmiş sû-be-sû Bâb-ı Hümâyûn’unda bu etdi revân âb-ı bekā Bu tarh-ı pâk-i hürremi sevk etdi sadr-ı aʻzamı Dâmâd-ı hâss-ı erkemi hem nâm-ı ceddü’l-enbiyâ Oldu o düstûr-i celîl hayr-ı cârîye delîl Halka edip Zemzem sebîl celb etdi ol şâhâ duʻâ Ol şehriyâr-ı zer-nisâr bezl etdi mâl-ı bî-şumâr Yapdı sebîl çeşmesâr me’cûr ola rûz-i cezâ Bu mevkiʻi âbâd edip bu tarhı nev-icâd edip Rûh-i Hüseyn’i şâd edip etdi sebîl âb-ı safâ Bu ʻayna ey sâfî-derûn destini Kevser gibi sun Her katre-i safvet-nümûn olmakda bir ʻayn-ı şifâ 224 Âb-ı zülâle mâ-sadak tâkı felekle yek-nesak Gök kubbenin altında bak var mı bu resme bir binâ Oldukça ber-câ mihr ü mâh zîb-i serîr olsun o şâh Sadr-ı güzînin yâ İlâh etme rikābından cüdâ Ey Husrev-i ʻâli-tebâr âsârına yokdur şumâr Ammâ bu dil-cû çeşmesâr oldu ʻaceb hayret-fezâ Bak sîm ü zerden tâsına âb-ı hayât-efzâsına Benzer gümüş sakkāsına bekler kapın subh u mesâ Yapdın sarây meydânına kıldın salâ ʻatşânına Cennet’de Kevser yanına gûyâ ki kasr etdin binâ Altun suyun edip sebîl yapdın ʻuyûn u selsebîl Birine bin ecr-i cezîl versin cenâb-ı Kibriyâ Mehdinde hâmem oldu lâl izhâr-ı ʻacz etdi makāl Evsâfın eylerken hayâl hâtifden erdi bu nidâ Vehbî hamûş ol beste-leb haddin değil eyle edeb Senden mukaddem oldu hep şâʻirlere birden salâ Vasfında edip güft-gû çok kimse döktü âb-ı rû Etdirdi âhir ser-fürû ol husrev-i şevket-nümâ Târih içün dânişverân hayrette iken nâgehân Buldu şehenşâh-ı cihân bir mısraʻ-ı ʻâlem-behâ Her lafzı bahr-i mevc-zen maʻnâsıdır dürr-i ʻAdn 225 Görmek dilersen onu sen teşne-i hüsn-i edâ Târîhi Sultan Ahmed’in câri zebân-ı lûleden Aç besmeleyle iç suyu Hân Ahmed’e eyle duʻâ Yazı Türü: Kitâbenin “Târîhi Sultan Ahmed’in câri zebân-ı lûleden aç besmeleyle iç suyu Hân Ahmed’e eyle duʻâ” kısmı celî sülüs, diğer kısımları celî taʻlîk ile yazılmıştır. Hattatı: Kitâbedeki “Târîhi Sultan Ahmed’in câri zebân-ı lûleden aç besmeleyle iç suyu Hân Ahmed’e eyle duʻâ” beyti III. Ahmed tarafından yazılmıştır. Târih Kaydı: Kitâbede târih kaydı bulunmamaktadır. Ancak “Aç besmeleyle iç suyu eyle Hân Ahmed’e duâ” beyti hesâben 1141/1728 târihini vermektedir.226 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Müstefʻilün müstefʻilün müstefʻilün müstefʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Çeşmenin bütün cephelerindeki kitâbeler mermer zemîn üzerine altın varaklıdır. Satır çizgileri ve yazının etrafını saran cetvel de altın varaklıdır. Yazılar, sağ ve sol taraftan dendanlı satır dilimleri içine yazılmıştır. Çeşmenin köşelerindeki müdevver, şebeke üzerindeki celî taʻlîk ile yazılan ikişer satırlık ve satırların üçer dilimden oluştuğu kısımlar mermer renginde zemîn üzerine altın varaklıdır. Çeşmenin üzerindeki diğer kitâbeler koyu yeşil zemîn üzerine altın varaklıdır. Keşîdeli harf ve yâ-yı ma’kûs kullanımıyla akıcı ve dinamik bir görüntü arzeden kitâbe, istif itibarıyla da dengeli görünmektedir. Ayrıca harf anatomileri düzgündür. Çeşmenin dört cephesinde bulunan koyu yeşil zemîn üzerine yazılı kısımların hepsinde son satırlar “Elif” “ا” harfiyle bitmiştir. Bu kısımlarda harflerin noktalarının satır düzeni dâhilinde yerleştirilmiş olduğu dikkat çekmektedir. Celî ta’lîk ile yazılan kısımların çok zarif, dinamik, harf anatomilerinin düzgün, istifin çok dengeli ve güzel olmasına karşılık celî sülüs ile yazılmış olan târih satırının en çarpıcı hususiyeti Osmanlı’nın hattat padişahlarından olan çeşmenin bânisi III. Ahmed tarafından yazılmış olmasıdır. 226 Özkök, İstanbul’un Sessiz Kitâbeleri, 30. 226 DRAMAN CÂMİİ Fatih İlçesi’nde Draman semti Derviş Ali Mahallesi’nde Draman Câmii Sokağı ve Tercüman Yunus Sokağı’nın sırırladığı arsa üzerindedir. Câmi, medrese, tekke, sıbyan mektebi, darülkurradan müteşekkil olan külliyenin içindedir. Külliyenin çekirdeği olan câmi-tekke 948/1541’de Draman Câmii “dırağman” veya “dragoman” tabir edilen Kānuni Sultan Süleyman devri saray tercümanlarından Yunus Bey tarafından tesis edilmiştir. Câmi-tevhidhânenin tasarımı Mimar Sinan’a aittir. 1729’daki balat yangınından sonra 1143/1730-31’de III. Ahmed tarafından yenilenmiş, 1178/1764’te tamire muhtaç olduğu kendisine arzedilen III. Mustafa câmi-tevhidhâne ve harem bölümlerini tamir ettirmiştir. 1290/1873 târihinde de Sultan Abdülaziz tarafından onarıma tâbi tutulduğu bilinmektedir. Cümle kapısı, Draman Caddesi boyunca uzanan istinat duvarı üzerinde yer alır. Basık kemerli bu kapının iç Draman Câmii avlu kapısının iç kısmı yüzünde ta‘lîk hatla yazılmış, manzum metni “Sahib” mahlaslı bir şâire ait olan III. Ahmed’in yenileme kitâbesi bulunmaktadır.227 227 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmiʻ, 165-168; Tanman, “Dırağman Külliyesi”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C. 3, 49-51; Hakkı Göktürk, “Dırağman Camii”, İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Koçu Yayınları, 1966), C. 8, 4540-4542; Öz, İstanbul Camileri, C. 1, 49. 227 3.54. DRAMAN CÂMİİ TAMİR KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin avlu kapısının iç kısmında bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: شهنشاه جهان سلطان احمد خان ثالث كيم خطالردن امين ايده وجودن حضرت رحمان وجوه خيره مائل حقه قائل خسرو كامل جهانه لطفى شامل پادشاه مرحمت عنوان كورنجه محترق بو جامعى اول داور عالم ايدوب تشييدنه همت بناسن ايلدى فرمان عجب خير جزيله ايلدى توفيق انى هللا اوله مقبول دركاه جناب ايزد منان تمام اولدقده تاريخن ديدى صاحب دعا كويى بو رعنا معبدى سلطان احمد ايتدى آبادان ۱۱۴۲ Okunuşu: Şehinşâh-ı cihân Sultan Ahmed Hân-ı Sâlis kim Hatâlardan emîn ede vücûdun Hazret-i Rahmân 228 Vücûh-ı hayra mâil Hakk’a kāil hüsrev-i kâmil Cihâna lutfu şâmil pâdişâh-ı merhamet-ʻunvân Görünce muhterik bu câmiʻi ol dâver-i ʻâlem Edip teşyîdine himmet binâsın eyledi fermân ʻAceb hayr-ı cezîle eyledi tevfîk anı Allâh Ola makbûl-i dergâh-ı cenâb-ı îzid-i mennân Tamâm oldukda târîhin dedi Sâhib duʻâ-gûyı Bu raʻnâ maʻbedi Sultan Ahmed etdi âbâdân 1142 Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1142/1729-1730228 Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitâbe Mefâʻilün mefâʻilün mefâʻilün mefâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Câminin avlu kapısının iç kısmında bulunan kitâbe mermer zemîn üzerine celî taʻlîk ile hâkkolunmuştur. Zemîn boyasız, harfler, satır araları ve yazının etrafı altın varaklıdır. Her satırın son kelimesindeki “ن” “nun” harfinin istifteki yeri dengeli ve estetik bir görüntü oluşturmuştur. Son dilimde târih kaydı bulunmaktadır. ”Bu raʻnâ maʻbedi Sultan Ahmed etdi âbâdân“ ”بو رعنا معبدى سلطان احمد ايتدى آبادان“ 228 ifâdesiyle ebced düşülmüştür. 229 SÂLİHA SULTAN SEBÎLİ Beyoğlu İlçesi, Galata Semti, Arap Camii Mahallesi’nde Sokullu Mehmed Paşa Camii’nin önündedir. Sultan I. Mahmûd tarafından annesi Sâliha Sultan adına 1145 yılında yaptırılmıştır. Tersane Caddesi’ne bakan iki yüzüne birer çeşme yapılmış, iki cephenin birleştiği köşeye yarım dâire şeklinde bir sebîl oturtulmuştur. Sebîl üç Sâliha Sultan Sebîli pencerelidir. Bu pencereler mermer sütunlarla birleştirilmiş ve her biri çok güzel şebekelerle örtülmüştür. Gerek sebîli gerekse çeşmeleri koruyan geniş ve işlemeli bir saçağı ve üzerinde irili ufaklı kubbeler bulunan kurşun kaplı çatısı vardır. Halk arasındaki söylentiye göre Vâlide Sultan, bu sebîlin olduğu yerde, bir çeşmenin başında testisi kırıldığı için ağlayan küçük bir kız çocuğuna rastlar. Küçük kızın testisinin kırıldığına değil de su götürmeyi beceremediğine ağladığını söylemesinden duyduğu memnuniyet üzerine kız saraya alınarak II. Mustafa ile evlendirilir ve zamanla bu kız Sâliha Sultan adıyla padişah eşi ve annesi olur. Suyolcuzâde Mehmed Necib Efendi’den öğrenildiğine göre sebîlin kitâbesinin hattatı Eğrikapılı Mehmed Râsim Efendi’dir. Lâle Devri geleneğini sürdüren Sâliha Sultan Sebîli mermer kaplıdır, tasarımda kütlesel hareketlilik ve yoğun bezeme ile tek cepheye ağırlık verilmiş ve bu cephe egemen öğe olarak sebîl ile iki yanda çeşmeyle çözümlenmiştir. Çeşmenin geniş saçaklı çatısının üstünde bir kubbe ve etrafında sekiz küçük kubbe bulunmaktadır. Sebîl bölümünün üstünde dilimli yüksek kasnaklı bir kubbe daha bulunur.229 229 Egemen, İstanbul’un Çeşme ve Sebilleri, 725-728; Ertuğ (Edit.), İstanbul Târihî Çeşmeler Külliyatı, C. 1, 222-225; C. Çeçen ve S. N. Nirven-S. Ünver, “Azebkapusu Çeşme ve Sebili”, İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi, 1960), C. 3, 1679-1683. 230 3.55. SÂLİHA SULTAN SEBÎLİ İNŞÂ KİTÂBESİ 231 Kitâbenin Yeri: Yarım dâire şeklindeki üç pencereli sebilin her bir penceresinin üzerinde olacak şekilde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: والده ساطان عاليشان همت مشربك عين جوديندن كل اى لب تشنه شير و شكر ايچ دور اسكندرده اولسه خضر ديردى كوستروب ايشته ما عين الحياتى بولدم اى اسكندر ايچ طفل مدرك لوله سن ويرمزدى ثدى دايه يه ديسه لر استر صو ايچ استرسه شير مادر ايچ سو بسو كويا لسان لوله ايله چشمه لر چاغليوب شربت فروشان كيبى ديرلر عنبر ايچ صاحب الخيرك دعاسن صو كبى ازبرله ده اشته صو اشته سبيل استر وضو ايت استر ايچ وهبيا تاريخن اشراب ايت عطاش امته 232 كل سبيل والده سلطاندن آب كوثر ايچ Okunuşu: Vâlide Sultan-ı ʻâlî-şân-ı himmet-meşrebin ʻAyn-ı cûdundan gel ey leb-teşne şîr ü sükker iç Devr-i İskender’de olsa Hızr dirdi gösterip İşte mâ ʻaynü’l-hayâtı buldum ey İskender iç Tıfl-ı müdrik lûlesin vermezdi sedy-i dâyeye Deseler ister su iç isterse şîr-i mâder iç Sû be sû güyâ lisân-ı lûle ile çeşmeler Çağlayub şerbet-fürûşân gibi derler ʻanber iç Sâhibü’l-hayrın duʻâsın su gibi ezberle de İşte su işte sebîl ister vuzûʻ et ister iç Vehbiyâ târîhin işrâb et ʻıtâş-ı ümmete Gel sebîl-i Vâlide Sultan’dan âb-ı Kevser iç Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Eğrikapılı Mehmed Râsim230 Târih Kaydı: 1145/1732-33231 230 Derman, “Osmanlı Dönemi istanbul’unda Hat Sanatı” Kültürler Başkenti İstanbul, 367. ”Gel sebîl-i Vâlide Sultan’dan âb-ı Kevser iç“ ”كل سبيل والده سلطاندن آب كوثر ايچ“ 231 ifâdesinin ebced karşılığı 1145 târihini vermektedir. 233 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Sebîlin her bir penceresinin üzerinde olmak üzere üç parça hâlinde bulunan kitâbe, mermer zemîn üzerine celî sülüsle yazılmıştır. Kitâbenin her bir parçası dört satırdır. Yazı, satır çizgisi ve dendanlı çerçeve altın varaklıdır. Zemîn boyasızdır. Kitâbede dengeli bir istif düzeninin olduğu görülmektedir. Harf anatomileri düzgündür. Yazı akıcı ve dinamik bir görüntü arzetmektedir. Zülfeli harflere zülfenin konulmaması dikkat çekmektedir. “ ” “mürsel vav” harfinin imlâsında sertlik gözlenmektedir. Tirfilin anatomik yapısının da bazı yerlerde farklı olduğu, aynı kalemle yazıldığı düşünülen tirfillerin birbirinden farklı büyüklükte yazıldığı görülmektedir. Yazıda hareke ile beraber mühmel harf işâretleri de kullanılmıştır. 234 AYASOFYA CÂMİİ ŞADIRVANI Sultan I. Mahmûd’un Ayasofya Câmii’ne bazı ek binâ ve tamir inşaatı esnâsında 1153 (1740-1741) târihinde yapılmıştır. Ayasofya Şadırvanı, başlık kısımları mukarnaslı sekiz mermerden sütuna dayalı sekiz geniş kemer üstüne oturtulmuş kalın, kubbeli ve kurşun örtülü bir saçak altındadır. Sekiz köşeli mermer revakın üst kısmında, mermer Ayasofya Câmii Şadırvanı üzerine kabartrma ve nefis bir hat ile altın yaldızlı Arapça bir kitâbe vardır. Arapça kitâbenin üstünde fırdolayı, gül pembe zemin üzzerine mavi, sarı ve beyaz çiçekli bir friz vardır. Saçağın iç tavanı da fevkalâde müzeyyendir. İç kısımda ise Türkçe târih kitâbesi vardır. Revakın her parçasında dört mısra bulunacak şekilde, her mısraı altın yaldızlı çerçeveli, açık mavi zemin üzerine altın yaldızlı ve ta‘lîk hatla yazılmıştır. Mermer üzerine tunç şebekeli asıl şadırvana gelince, on altı dilimlidir. Dilimler, kabarık kısımları dışarıya mukavves ve yarım sütunlara ayrılmıştır. Saçak kemerlerinin her biri hizâsına şadırvanın iki dilimi rastlar. Çiçek oymalı tunç şebeke çok kıymetli bir sanat eseridir. Her dilimin üstünde bir müsellesi alınlık ve bu alınlıkla dilim arasındaki dar friz üzerine de ta‘lîk hatla bir kaside yazılmıştır. Şadırvan üzerinde, saçağın kubbesine doğru tunç çubuktan yapılmış bir açık kubbe ve bunun üzerinde de lâle şeklinde “Ve mine’l-mâi külli şey’in hayy” âyeti yazılmıştır.232 232 Egemen, İstanbul’un Çeşme ve Sebilleri, 155-157; Koçu, “Ayasofya Şadırvanı”, İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi, 1960), C. 3, 1484-1486. 235 3.56. AYASOFYA CÂMİİ ŞADIRVANI İNŞÂ KİTÂBESİ 236 233 233 “Osmanlı Kitâbeleri Projesi” http://www.ottomaninscriptions.com/verse.aspx?ref=list&bid=873&hid=965 [26.07.2018]. 237 Kitâbenin Yeri: Mermer üzerine tunç şebekeli şadırvanın on altı dilimli ve her dilimin üstünde bir müsellesi alınlık ve bu alınlıkla dilim arasındaki dar friz üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: شهنشاه زمان سلطان محمود جليل الشان روان ميزاب كلكندن عيون رأفت و احسان تشبث ايلدى دامان شرع فخر كونينه انى ذاتينه قيلدى سا يبان معدلت عنوان سكندر فيض رأيندن اكر ايتسيدى استمداد اولوردى آب حيوان دركهنده ناكهان جوشان مدد رس تشنكان تيه ظلمه آب شمشيرى دكل عهدنده بيداى جفاده كمسه سركردان ركود آبنه دائر شكايت ايلسه كوهر اولور صويى روان بخش ايلر ايسه جرنينه فرمان كل حال اهالى جوى عدلى ايله خنداندر مكر دست عطاسندن دنانير ايلسه افغان وجودى عين رحمت اولديغينه ايكى شاهددر جبين انورنده نور دين و پرتو ايمان كريمان زمانك جود احسان موقتدر بو سلطان كرامت روز و شب اولمقده سيم افشان رضا جوى حقده ايتدى نقد همتن مبزول بو جاى دلكشاده ايلدى ايجاد شادروان نه شادروان بهمتا نه زيبا طرح روح افزا بونك رسمن كورنجه اولدى هب رساملر خيران بو صو آب حياتك سود قرنداشيميدر صور سم كه شيرينكامى جاويده مالك نوش ايدن عطشان لطافتده مشابهدر بو آب تاب تسنيمه بونك ساقيسنى كوندرسه جنتدن روا رضوان صريرن كوش ايدوب باق عين تعظيم ايله بو عينه هميشه اولمده تسبيح كوى حضرت يزدان كوكللرده لب جو سيرينه هيچ قالمدى خواهش بو موقع اولدى نزهتكاه اهل دانش و عرفان سرير سلطنتده مستدام اولسون او شاهنشاه جهانده تاكه نوش آبدن عطشان اوله ريان امين التون صوييله ايلدم تاريخنى تحرير محلى جوديدر سلطان محمودك بو شادروان ۱۱۵۳ 238 Okunuşu: Şehinşâh-ı zamân Sultan Mahmûd-i celîlü’ş-şân revân mîzâb-ı kilkinden ʻuyûn-i re’fet ü ihsân Teşebbüs eyledi dâmân-ı şerʻ-i fahr-ı kevneyne anı zâtına kıldı sâyebân-ı maʻdelet- ʻunvân Sikender feyz-i re’yinden eğer etseydi istimdâd olurdu âb-ı hayvân dergehinde nâgehân cûşân Meded-res teşnegân-ı tîh-i zulme âb-ı şemşîri değil ahdinde beydâ-yı cefâda kimse ser-gerdân Rukûd-i âbına dâir şikâyet eylese gevher olur suyu revân-bahş eyler ise cerrine fermân Gül-i hâl-i ahâlî cûy-ı ʻadli ile handândır meğer dest-i ʻatâsından denânîr eyleye efgan Vücûdu ʻayn-ı rahmet olduğuna iki şâhiddir cebîn-i enverinde nûr-i dîn ü pertev-i îmân Kerîman-ı zamânın cûd-i ihsânı muvakkatdir bu sultân-ı kerâmet rûz u şeb olmakda sîm-efşân Rızâ-cûyî-i Hakda etdi nakd-i himmetin mebzûl bu cây-ı dil-güşâda eyledi îcâd şâdırvân Ne şâdırvân-ı bî-hemtâ ne zîbâ tarh-ı rûh-efzâ bunun resmin görünce oldu hep ressâmlar hayrân Bu su âb-ı hayâtın süd karındaşı mıdır sorsam ki şîrîn-kâmî-i câvîde mâlik nûş iden ʻatşân Letâfetde müşâbihdir bu âb-ı nâb tesnîme bunun sâkîsini gönderse cennetden revâ Rıdvân Sarîrin gûş edip bak ʻayn-i taʻzîm ile bu ʻayna hemîşe olmada tesbîh-gûy-ı hazret-i Yezdân Gönüllerde leb-i cû seyrine hîç kalmadı hâhiş bu mevkiʻ oldu nüzhetgâh-i ehl-i dânîş ü irfân 239 Serîr-i saltanatda müstedâm olsun o şâhinşâh cihânda tâ ki nûş-ı âbdan ʻatşân ola reyyân Emîn altın suyıyla eyledim târîhini tahrîr mahalli cûdıdır Sultan Mahmûd’un bu şâdırvân 1153 Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1153/1740-1741234 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Mefâʻîlün mefâʻîlün mefâʻîlün mefâʻîlün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Çiçek oymalı tunç şebekenin her diliminin üstünde bir müsellesi alınlık ve bu alınlıkla dilim arasındaki dar friz üzerine celî ta‘lîkla yazılmıştır. Koyu yeşil tunç zemîn üzerine altın varaklıdır. Tüm şadırvanın etrafını çevreleyen kitâbede yazı alanı geniş tutulmuştur. Her dilim dendanlı bir çerçeve içine alınmıştır. Harf anatomilerinin düzgün ve istifin dengeli olduğu görülmektedir. Keşîdeli harf ve yâ-yı ma‘kûslarla yazı canlılık ve dinamizm kazanmıştır. Son dilimde târih kaydı bulunmaktadır. Şadırvanın etrafında, her bir musluğun üstünde iki dilim olarak dizilmiş olan dilimlerde yazının diğer dilimlerle olan uyum ve âhengi değerlendirilememektedir. Zirâ yazı dâire şeklinde dizilidir. Bununla birlikte yazıdan anlayan bir göz hepsindeki harf ve istif güzelliğini ve her bir dilimin diğer bir dilimle olan tenâsübünü farkedebilir. İkinci dilimden başlayarak ikinin katları olan dilimlerde devam eden “ان…..” “…an” şeklindeki kâfiyenin imlâsının, yazının dilimlerinin alt alta dizilmiş olması durumunda sağlayacağı estetik çok daha farkedilir olacaktır. Gerek mimârîsi ve gerekse üzerindeki yazıların hem içeriği hem de görsel şıklığı görenleri bu şadırvana hayran bırakmaktadır. 234 “Mahalli cûdıdır Sultan Mahmûd’un bu şâdırvân” ifâdesiyle târih düşülmüştür. 240 3.57. AYASOFYA CÂMİİ ŞADIRVANI İÇ KISIM İNŞÂ KİTÂBESİ 241 242 243 235 Kitâbenin Yeri: Şadırvanın iç kısmında kuşak yazısı şeklinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: مهر سپهر مجد و شان سلطان محمود زمان هر قولى هر فعلى همان نامى كبى محموددر جارى زبانندن كرم حوض عطاسى مزدحم مانندهء امواج يم احسانى نا معدوددر 235 “Osmanlı Kitâbeleri Projesi” http://www.ottomaninscriptions.com/verse.aspx?ref=list&bid=873&hid=964 [15.08.2018]. 244 عين واليت منبعى شمس خالفت مطلعى اخالق حقك مجمعى شاهنشه مسعوددر بو آب و تاب و همتى خوبى روى شوكتى جوش معين فطنتى بخشايش معبوددر شمشير عدل قائمى ايلر حمايت نائمى فيض دعايى دئمى بستان ملكه روددر ايام عدلنده محن قيلمقده در ترك وطن هب سوددر فكره كلن شيمدى زبان نابوددر اول عارف صاحب سلوك دلدن ايدر رفع شكوك توسيط وفد ايله ملوك دركاهنه رخسوددر بيت الحرامه هم امام هم حادم بيت الحرام پيغمبرك امرينه رام بر داورپر جوددر اجراى شرعه خواسكارايثار خيره زرنثار اوصاف پاك چار يار ذاتنده هب موجوددر ايتدى بو موقعده بنا شادروان جانفزا اما نه خوش خير بجا اجر بونك محسوددر رسم بديعى دلنشين تصويرى كتدى تابچين چون قصر فردوس برين قلبه فرح افزوددر سقفى مذهب بر طبق آبى نباته ماصدق 245 بو خير پاكه پكجه باق نزد خدا موجوددر بو صولره سرورميدر زمزممى يا كوثرميدر محيى يه يا مظهرميدراحيايه محن سوددر جان شرفمند حسن روح حسين كلبدن بو عين صفوتمايه دن از جان و دل خوشنوددر اول خسرو عالى نژاد اولسون سرير آراى داد تا دهر ايچنده آب وزاد ابرار ايچون موجوددر تاريخ دلجوسن امين صو كبى تقرير ايلدى سلطان محموده بو شادروان بو صوده جوددر ۱۱۵۳ Okunuşu: Mihr-i sipihr-i mecd ü şân Sultan Mahmûd-ı zamân Her kavli her fiʻli hemân nâmı gibi mahmûddur Cârî zebânından kerem-i havz-ı ʻatâsı müzdehem Mânende-i emvâc-ı yem ihsânı nâ-mâʻdûddur ʻAyn-ı velâyet menbâʻı şems-i hilâfet matlaʻı Ahlâk-ı Hakkın mecmaʻı şâhenşeh-i mesʻûddur Bu âb u tâb-ı himmeti hûbî-i rûy-ı şevketi Cûş-ı muʻin-i fitnatı bahşâyiş-i maʻbûddur Şemşîr-i ʻadl-i kā’imi eyler himâyet nâ’imi 246 Feyz-i duʻâ-yı dâimi bostân-ı mülke rûddur Eyyâm-ı ʻadlinde mihen kılmakdadır terk-i vatan Hep sûddur fikre gelen şimdi ziyân nâ-bûddur Ol ʻârif-i sâhib-sülûk dilden eder ref’-i şükûk Tavsît-i vefd ile mülûk dergâhına rûh-sûddur Beytü’l-harâma hem imâm hem hadîm-i beytü’l-harâm Peygamberin emrine râm bir dâver-i pür-cûddur İcrâ-yı şerʻa hâstgâr îsâr-ı hayra zer-nisâr Evsâf-ı pâk-i çâr-yâr zâtında hep mevcûddur Etdi bu mevkîʻde binâ şâdırevân-ı cân-fezâ Ammâ ne hoş hayrı be-câ ecri bunun mâhsûddur Resm-i bedî’i dil-nişîn tasvîri gitdi tâ be-Çîn Çün kasr-ı firdevs-i berîn kalbe ferâh-efzûddur Sakfı müzehheb bir tabak âbı nebâta mâ-sadak Bu hayr-ı pâka pekce bak nezd-i Hudâ mevdûddur Bu sulara server midir Zemzem mi yâ Kevser midir Muhyîye yâ mazhar mıdır ihyâya mehn-i sûddur Cân-ı şerefmend-i Hasen rûh-ı Hüseyn-i gül-beden Bu ʻayn-ı safvet-mâyeden ez-cân ü dil hoşnûddur Ol husrev-i ʻâlî-nijâd olsun serîr-ârâ-yı dâd 247 Tâ dehr içinde âb ü zâd ebrâr içün mevcûddur Târîh-i dil-cûsun Emîn su gibi takrîr eyledi Sultan Mahmûd’a bu şâdırvân bu su da cûddur 1153 Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1153/1740-1741236 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Müstefʻilün müstefʻilün müstefʻilün müstefʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Şadırvanın iç kısmında, revakın her parçasında dört mısra bulunacak şekilde mermer zemîn üzerine celî ta‘lîk ile yazılmıştır. Her mısra altın yaldızlı, geniş çerçeveli bir dilim içine yerleştirilmiştir. Kuşak yazısı gibi şadırvanın iç kısmını boydan boya saran kitâbenin alt ve üst kısmında yine boydan boya devam eden ve zemîni kırmızı, üzeri altın yaldızlı yaprak motifleri ile süslü çerçevesi bulunmaktadır. Dilimlerin arasında da bu tezyînât dendan hissi vererek devam etmiştir. Dilimlerin geniş tutulması yazının fark edilebilirliğini sağlamıştır. Aynı cephede dizili dört dilim, yazının bütününün güzelliğini fark ettirmekle birlikte dendanlı tezyînâtın köşe noktalarındaki kesişimi de son derece estetik olmuştur. Yazıda dengeli bir istif düzeni bulunmaktadır. Keşîdeli harflerle birlikte yâ-yı ma‘kûslar yazıyı canlı ve dinamik kılmıştır. Ayrıca “kef” “ ” sereninin keşîdeli harflere tenâsüp sağlayacak şekilde harfin üst Sultan Mahmûd’a bu şâdırvân bu su da“ ”سلطان محموده بو شادروان بو صو ده جود در“ 236 cûddur” ifâdesiyle târih düşülmüştür. 248 kısmındaki sağ tarafa doğru seyri yazı alanında doluluk-boşluk dengesini sağlayan unsur olmuştur. FÂTİH KÜTÜPHÂNESİ Fâtih Kütüphânesi ilk kurulduğunda müstakil bir binâya sâhip değildi. XVIII. yüzyılda câmiinin kıble tarafına kubbeli bir kütüphâne binâsı inşâ edilmiştir. 1742’de inşâ edilen bu binânın dış avluya açılan ve mermer merdivenle çıkılan kapısından başka câmiinin içine açılan ikinci bir kapısı daha Fâtih Kütüphânesi bulunmaktadır. İçinde bulunan kitapların rutubetten zarar görmemesi için altında bir mahzen vardır. Burada Fâtih Kütüphânesi’nden kalan kitaplarla birlikte I. Mahmûd tarafından yeni binâya vakfedilen 5188 yazma ve 319 basma eser vardı. Bunların arasında Fâtih Sultan Mehmed’in okuduğu Kur’an-ı Kerîm de bulunuyordu. Sonraları Hâfız-ı kütüb İbrahim Efendi 455 yazma ve 482 basma, Tırnovalı Mehmed Hilmi ile Halil Hilmi Efendi ve başkaları 363 yazma ve 2172 basma, Abdülgani Ağa 291 basma kitap vakfederek bu kütüphâneyi Fâtih Kütüphânesi girişi zenginleştirmişlerdir. 1956 yılında kütüphâne boşaltılmıştır.237 237 Eyice, “Fatih Külliyesi”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C. 3, 267-268; Koçu, “Fatih Sultan Mehmed Camii Kebiri ve Külliyesi”, İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Koçu Yayınları, 1971), C. 10, 5552. 249 3.58. FÂTİH KÜTÜPHÂNESİ İNŞÂ KİTÂBESİ 250 Kitâbenin Yeri: Kitâbe, kütüphânenin giriş kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: حليفت الزمان دائم يحمد بالحير والدهربه يستسعد غوث البريته و ملجالورى نزان اال عتسنا ف منه تحمد طاب اال نامرفى ظالل لطفه و عيش هم ظل دراه زعب هزا ابو النصر معيي قاهر سلطاننا محمود المويد اتقى الورى سالك مسلك الهدبى واو رع الناس النزيه ل ال زهد حل المنى له رظاء ربه فى كل مسلك و امر يقصد يسعى الى الهيرات و وق لها مر كلهادا االش المصمد احى لوجه هللا وقف جده تهدى الى العلم الورى و برشد دار كتاب لمز بو سس ابدا نظير ها و بعدال يثيد و ثقيته اينقته قد اعجب نظارها طرحا و رصفا يصفد ابقى االله مزبزيها سر مدا فخر السالطين كماتابد انشدت ادشيدت مورخالها ييتا تماما كالاللى ينصد 251 احيى بو جه هللا دار كتب سلطاننا محمود الممجد ۱۱٥٥ Okunuşu: Halîfetü’z-zamân dâim yahmedü bi’l-hayr ve’d-dehr bihî yestesʻidü gavsü’l- beriyyete ve melceü’l-verâ nizânü’l-i’tisnâfi minhü tahmedü tabe’l-enâmirü fî zılâli lutfihî ve ʻîşühüm zıll-ı dârahüm ragadün hâzâ ebu’n-nasri muğîsün kāhirün sultānüne Mahmûdü’l-müeyyedü itka’l-verâ sâlikü mesleke’l-hüdâ ve evra‘u’n- nâsi’n-neziyetü’l-ezhed cülle’l-münâ lehû rızâe rabbehû fî külli meslek ve emr yaksad yus‘â ile’l-hayrâti vüffika lehâ min küllihâ ze’l-eserü’l-müsammedü ahyâ li- vechillâhi vakf-i ceddihî yehdî ile’l-ilmi’l-verâ ve bürşidü dârü kitâbin lem yüessese ebeden nazîrühâ ve ba‘d lâ yüşeyyidü vesîkatün enîkatün kad a‘cebet nazzarahâ tarhan ve rasfen yasifed ebka’l-âlehû min beynihâ sermedâ fahrü’s-selâtîni kemâ teebbedü enşedtü iz şeydet müverrihan lehâ beyten temâmen ke’l-lâli yünzadü ahyâ bi-vechi’llâhi dâr-ı kütübin sultānünâ Mahmûdü’l-mümecced. 1155 Anlamı: Zamânın halifesi dâima hayırla övülür ve zaman onunla mutlu hale gelir, Halkın imdâdına yetişen ve herkesin sığınağıdır, zulüm ateşleri onunla söner, Onun lütfunun gölgesinde insanlar iyi oldular ve refah içinde yaşadılar, İşte muzaffer kahraman ve düşmanları kahreden sultanımız Mahmûd Allâh tarafından desteklenmiştir, İnsanların en çok Allâh’tan korkanı, hidâyet yolunun yolcusu, haramdan en çok kaçınan, nezih ve en zâhid insandır o, Her girdiği yol ve kasdettiği işte en büyük arzusu Allâh’ın rızâsını kazanmaktır, Hayırlara koşar, buna muvaffak kılınır, onlardan biri bu muazzam eserdir, Allâh rızâsı için dedesinin vakfını ihyâ etti, insanlara ilim yollarını açar, Benzeri yapılmamış bir kütüphânedir ki bundan sonra da eşi yapılamaz, Görenleri memnun eden, güzel yazılmış bir vesîka gibidir, Allâh bunu inşâ edeni ebediyyen bâkî kılsın, o ebediyyen sultanların övgüye lâyık olanıdır, Yapıldığında onun târihi için dizili inciler gibi bir beyit söyledim: Yüce sultanımız Mahmûd Allâh rızâsı için bir kütüphâne ihyâ etti. 1155 252 Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1155/1742238 Dili: Arapça, manzum kitâbe Mefʻûlü fâʻilâtü mefʻûlü fâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kütüphânenin giriş kapısı üzerindeki dokuz satırlık kitâbe, mermer zemîn üzerine her satırda üç dilim, son satırda ise ortalanmış halde satırın başında ve sonunda boşluk bırakılarak iki dilim olarak celî sülüsle yazılmıştır. Yazı, satır çizgileri ve yazının çerçevesi altın varaklıdır. Yazının zemîni kırmızıdır. Harf anatomilerinin düzgün ve istifin dengeli olduğu görülmektedir. Son dilimde târih kaydı bulunmaktadır. Yer yer keşîdeli harflerle ve yâ-yı maʻkûslarla yazıya akıcılık ve dinamizm katılmıştır. Yazı kalemiyle konulan harekeler satırdaki boşluk ve doluluk noktasında dengeleyici unsur olmuştur. Kitâbede hareke kullanımı da dengelidir. Hareke ile beraber tezyînî hareke ve mühmel harf işareti de kullanılmıştır. Yazıdaki akıcılık dikey harflerin dağılımındaki denge ile teyid edilmiştir. Aynı harfin farklı versiyonlarının aynı satırda kullanımıyla da yazıda ayrı bir zenginlik sergilenmiştir. Son satırda, “Sultānünâ Mahmûdü’l-mümecced” cümlesinin imlâsında kullanılan üç farklı “mim” “م" imlâsı bu hususa örnek teşkîl etmektedir. 238 “Yüce Sultanımız Mahmûd Allah rızâsı için kütüphâne ihyâ etti” ifâdesiyle târih düşülmüştür. 253 AYASOFYA İMÂRETİ Sultan I. Mahmûd tarafından Ayasofya Câmii’nde girişilen tamir ve ek binâlar yapımı esnâsında inşâ edilen bu imâretin kitâbelerinden öğrenildiğine göre 1155’te (1742-1743) tamamlanmıştır. Hammer Târihi bizzat padişah tarafından açıldığını kaydetmektedir. Ayasofya İmâretine Ayasofya İmâretine câminin ihâta duvarının Bâb-ı Hümâyun köşesinde, yine aynı târihte yapılmış barok üslûptaki kapısından girilir. Kapının üstünde kitâbesi bulunmaktadır. Câmi ile Ayasofya İmâreti cümle kapısı arasında bir avlu bulunan imârethânenin erzak ambarı olarak câminin kuzeydoğu cephesindeki yivli minâre dibinde olan ve yukarı çıkmaya yarayan rampanın giriş kısmı ile bunun yanında bulunan Bizans devrine ait yuvarlak binâ kullanılmıştı. Batıdan itibaren kubbeli iki bölüm fodlahâne ve aşhanedir. Üç bölümü kubbelerle örtülü olarak doğuya doğru uzanan ince uzun mekân ise yemek yenilen yer olarak bilinir.239 Ayasofya İmâreti’nin sanat târihi açısından önemi, Osmanlı mimârisinde batı etkilerinin görüldüğü ilk yapılardan 240 olmasıdır. Ayasofya İmâreti giriş kapısı 239 Eyice, “Ayasofya İmareti”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 1991), C. 4, 212; Özkök, İstanbul’un Sessiz Kitâbeleri, 12-15. 240 Eyice, “Ayasofya İmareti”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1993), C. 1, 459. 254 3.59. AYASOFYA İMÂRETİ İNŞÂ KİTÂBESİ 1 255 256 Kitâbenin Yeri: Ayasofya İmâreti’nin giriş kapısı üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: بحمد هلل شهنشاه زمانك عهد جودنده جهان معمور و آباد اولدى دستور عدالتله او سلطان سال طين جهانكم حطهء ملكى يد اعدا دن الدى زور بازوى جالدتله شه عالى علم سلطان محمود خان غازى كيم امور خيره مصروف اولدى اوقاتى عبادتله خصوصا كيم ابو الفتحك ايدوب آسارنى اتمام ابوت حقك ايفا ايلدى حق رعايتله بو آسارك ختامنده اياصوفيه ده شيمدى معال بر عمارت ايلدى انشا متانتله تمام اولدقده تاريخن ديدى صاحب بو مصرعله اياصوفيه آباد اولدى الحق بو عمارتله نمقه الفقير بشير خازن حضرت شهريارى ۱۱۵۵ Okunuşu: Bi-hamdi’llâh şehinşâh-ı zamânın ʻahd-ı cûdunda Cihân maʻmûr u âbâd oldu düstûr-i ʻadâletle O sultan-ı selâtîn-i cihân kim hıtta-i mülkü 257 Yed-i aʻdâdan aldı zûr-i bâzû-yı celâdetle Şeh-i ʻâlî-i ʻilm Sultan Mahmûd Hân Gâzî kim Umûr-i hayra masruf oldu evkāt-ı ʻibâdetle Husûsâ kim Ebu’l-Feth’in edip âsârını itmâm ʻUbuvvet hakkın îfâ eyledi hakk-ı riʻâyetle Bu âsârın hitâmında şimdi Ayasofiyye’de şimdi Muʻallâ bir ʻimâret eyledi inşâ metânetle Tamâm oldukda târîhin dedi Sâhib bu mısra‛la Ayasofiyye âbâd oldu el-hakk bu ʻimâretle Nemekahü el-fakîr Beşir Hâzin-i Hazret-i Şehriyârî 1155 Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Beşir Ağa Târih Kaydı: 1155/1742-1743241 Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitâbe Mefâʻilün mefâʻilün mefâʻilün mefâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe, dört satır ve her satır üç dilimden oluşmaktadır. Mermer zemîn üzerine celî sülüs ile yazılmıştır. Yazı, yazının çerçevesi ve satır çizgileri altın varaklıdır. Yazının zemîni siyahtır. Son dilimde târih kaydı bulunmaktadır. Yazının hattatı Beşir Ağa, imzasını yazı alanının dışında bir ”Ayasofiyye âbâd oldu el-hakk bu ʻimâretle“ ”اياصوفيه آباد اولدى الحق بو عمارتله“ 241 mısraının ebced değeri 1155 târihini vermektedir. 258 alana, son satır ortalanmış olarak yine siyah mermer zemîn üzerine yazmıştır. 1155/1742-43 târihli bu kitâbede harf anatomileri düzgün, istif dengelidir. Yâ-yı ma’kûslarla yazı dinamizm kazanmıştır. Ayn-ı sü’bânî şeklinde yazılan “ayın” harfiyle de bu akıcılık ve devamlılık desteklenmiştir. Son satırın ikinci diliminde, kelimesinin imlâsında “vav” ve “mim” müşterek bir anatomik yapıyı ” بو مصرعله“ paylaşmışlardır. Yazıda hareke kullanımı dengelidir. 3.60. AYASOFYA İMÂRETİ İNŞÂ KİTÂBESİ 2 259 260 Kitâbenin Yeri: Ayasofya İmâreti’nin cümle kapısı üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: شهنشاه جهان سلطان محمود مكامكار وجود بينظيرى اولدى دهره نعمت عظما او خاقان نعم فرماى اورنك خالفتكيم انك ايوان خوان جوديدر معمورهء دنيا 261 خصوصا عهد فاتحدن برى بو خير وااليه موفق اولما مش اسالفى شاهاندن برى اما مكر مرهون ايمش وقت همايون جهانبانه كه ياپدى بويله بر دارالنعم شاهنشه دانا زهى دارالنعم كيم كاسه سوى مطبح جودى سزادر اولسه كيكاوس و خسرو داور دارا محلنده هله بر بى بدل خير جزيل اولدى سماط لطفنه سير اولدى الحق پير ايله برنا مؤيد ايليوب اقبال و شوكتله او سلطانى موفق ايلسون اثار خيره حضرت موال بو نعمت بنده سى وجه جميل ايله ديدى تاريخ عمارت ايلدى سلطان محمود النوال احيا ۱۱۵۵ كتبه الحقير المحتاج الى رحمت ربه القدير حازن شهريارى بشير Okunuşu: Şehinşâh-ı cihân Sultan Mahmûd-i mekârim-kâr Vücûd-i bî-nazîri oldu dehre niʻmet ʻuzmâ O hâkān-ı niʻâm-fermâ-yı evreng-i hilâfet kim Anın eyvân-hân-ı cûdudur maʻmûre-i dünyâ Husûsen ʻahd-i Fâtih’den beri bu hayr-ı vâlâya 262 Muvaffak olmamış eslâfı şâhândan beri ammâ Meğer merhûn imiş vakt-i hümâyûn-i cihânbâna Ki yapdı böyle bir dârü’n-ni‛âm şâhenşeh-i dânâ Zihî dârü’n-niʻâm kim kâse-sûyı matbah-ı cûdı Sezâdır olsa Keykāvus ü Hüsrev dâver-i Dârâ Mahallinde hele bir bî-bedel hayr-i cezîl oldu Simât-ı lütfuna sîr oldu el-Hakk pîr ile bernâ Müeyyed eyleyip ikbâl ü şevketle o sultanı Muvaffak eylesin âsâr-ı hayra Hazret-i Mevlâ Bu niʻmet bendesi vech-i cemîl ile dedi târîh İmâret eyledi Sultan Mahmûdü’n-nevâl ihyâ 1155 Ketebehü el-hakîrü’l-muhtâc ilâ-rahmeti Rabbihi’l-Kadîr Hâzin-i Şehriyârî Beşir Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Beşir Ağa Târih Kaydı: 1155/1742-1743242 Dili: Türkçe, manzum kitâbe mefâʻilün Mefâʻilün mefâʻilün mefâʻilün ”İmâret eyledi Sultan Mahmûdü’n-nevâl ihyâ“ ”عمارت ايلدى سلطان محمود النوال احيا“ 242 ifâdesine “وجه جميل” “vech-i cemîl” tamiyesi gereğince 3 eklenince hesâben 1155 târihi bulunmaktadır. 263 Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe, imâretin Bâb-ı Hümâyûn’un çaprazındaki heybetli cümle kapısı üzerinde bulunmaktadır. Zemîn koyu yeşildir. Yazı, mermer zemîn üzerine altın varaklıdır. Dört satır ve her satır dört dilimden oluşan kitâbe, barok kapının mermer süsüne göre şekillenirken dikdörtgen yazı alanının dışında kalan kısım çiçek motifleriyle tezyîn edilmiştir. Celî sülüsle yazılan kitâbenin hattatı Beşir Ağa’dır. Satır çizgileri ve yazının çerçevesi de altın varaklıdır. Kitâbede dengeli harf dağılımı gözlenmektedir. İstif hususiyetleri de denge arzetmektedir. Harf anatomileri düzgündür. Özellikle yâ-yı ma‘kûslarla ve yer yer keşîdeli harflerle yazıdaki yeknesaklık giderilmiştir. Minimum düzeyde hareke kullanımıştır. Tezyînî hareke kullanıldığı da görülmektedir. Harekelerin tekâmül seviyesini yakalayamamış olduğu görülmektedir. Târih kaydı son dilimde bulunmaktadır. Kitâbenin altına ortalanarak tek satır hâlinde hattat imzasını atmıştır. İmza satırı kitâbenin dışında ve hemen altında ayrı bir satır olarak durmaktadır. KALENDERHÂNE CÂMİİ Fatih Vezneciler’de, Bozdoğan Kemeri’nin 16 Mart Şehitleri Caddesi’yle kesiştiği noktadadır. Fethi müteâkib Sultan Fâtih’in zâviye olmak üzere Kalenderî tarikatına mahsus kıldığı ve daha sonraları câmiye tahvil edilen bir kilisedir. İstanbul’da günümüze dek Bizans dinî mimarî eserleri arasında haç şeklinde planı Kalenderhâne Câmii olan kilise tipinin en önemli numunesidir. Fâtih Vakfiyesi’nde bu kilisenin bir zâviye olarak vakfedildiği yazmaktadır. Bu yapının tâife-i dervişâna ve fukaraya yardımcı oalcağı, bu yardımı yapmak üzere “mürşid-i ârif, ahvâl-i ehl-i sülûka vâkıf” bir şeyhin tayin olunacağı belirtilmiştir. 18. yüzyılda Dârüssaâde Ağası Maktul Beşir Ağa tarafından câmiye dönüştürüldüğü esnâda binanın absid kısmı yok olmuştur. Zira 18. yüzyılda yapılan 264 mihrap dâiresel absidi kapatan duvarın üzerindedir. Câmi harîminin arka cephesine ölçüsüz, sıradan bir marangozun elinden çıkma bir kadınlar kısmı ilâve edilmiştir. Kubbenin ondüle ile örtülü saçağı beton ile kaplanmış ve çimento ile sıvanmıştır. 1930’lu yıllara değin bu şekilde hizmette olan yapı sert bir fırtınayla minâresinin devrilmesi ve yapının zarar görmesi sebebiyle metruk bir hâl almış, 1965 senesine kadar mekânsızların barınağı hâline gelmiştir. 1966-1975 yılları arasında Harvard ve İstanbul Teknik Üniversitesi işbirliğiyle detaylı bir inceleme ve kazı çalışmasının mevzusu kılınmış, yeniden câmi olaraktamirden geçmiştir. Kalenderhâne Câmii, geçirdiği safâhât ile İstanbul’un anıtlar vâsıtasıyla yazılmış olan ve yazılabilecek en enteresan yapısıdır. Geç Roma devrinden günümüze değin mütemadiyen hayatta olmuş, şeklen değişime uğramış ve varlığının tüm safhaları detaylarıyla incelemeye tâbi tutulmuştur. Görkemli bir saray hamamı iken varlıklı bir Komnen kilisesine, daha sonra zaviyeye, bunu müteakip câmiye tahvil edilen, Cumhuriyet dönemindeki restorasyonuna kadar da gecekondu olarak yaşayan bu yapı İstanbul’daki kent yapısının karmaşasını gözler önünde sermektedir.243 3.61. KALENDERHÂNE CÂMİİ TAMİR KİTÂBESİ 1 243 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmiʻ, 228; Kuban, “Kalenderhane Camii”, Dünden Bügüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C. 4, 396-398; Öz, İstanbul Camileri, C. 1, 79. 265 Kitâbenin Yeri: Son cemaat mahfilinden câmiye girişte, kapının sağ tarafında duvara demir askılarla asılı olarak durmaktadır. Kitâbenin Metni: حضرت سلطان محمود مكارم پروره حق بشير اغا كبى بر بنده اعطا ايلدى يعنى كم دار السعاده مسند واالسنى ايده لى تشريف لطفى چوق دل احيا ايلدى اشته از جمله خرابه ميلنى بو جامعك كوش ايدوب اولكيدن پاكيزه انشا ايلدى اولدى الحق اويله آبادانكه جيرانى دكل انده سجده بر قلندر خيرى واال ايلدى جوهرين صرف ايليوب نعمت دعا كوى دخى 266 بويله بيت پاك ايله تاريخن امال ايلدى ناظر بيت الحرم بشير اغا اخالص ايله بو معال معبد تجديد و احيا ايلدى ۱۱۶۰ Okunuşu: Hazret-i Sultan Mahmûd-ı mekârim-pervere Hak Beşîr Ağa gibi bir bende iʻtâ eyledi Yaʻni kim Dârü’s-saʻâde mesned-i vâlâsını Edeli teşrîf lutfı çok dil ihyâ eyledi İşte ez-cümle harâba meylini bu câmiʻin Gûş edip evvelkiden pâkîze inşâ eyledi Oldu el-hak öyle âbâdan ki cîrânı değil Anda secde bir kalender hayr-ı vâlâ eyledi Cevherin sarf eyleyüp Niʻmet duâ-gûyı dahî Böyle beyt-i pâk ile târîhin imlâ eyledi Nâzır-ı beytü’l-harem Beşîr Ağa ihlâs ile Bu muʻallâ maʻbedi tecdîd ü ihyâ eyledi 1160 Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. 267 Târih Kaydı: 1160/1747-1748244 Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitâbe Fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Son cemaat mahfilinden câmiye girişte, kapının sağ tarafında duvara demir askılarla asılı olarak duran kitâbe, dört satır ve her satır üç dilimdir. Mermer zemîn üzerine celî sülüsle yazılan kitâbenin mermerinden sık aralıklarla koyu renk damar geçmektedir. Bu durum yazının okunmasını zorlaştırmaktadır. 02.08.2018 târihinde yapılan ziyarette yazının altın varaklandığı görülmüştür. Yazı alanındaki boşluklar nazar-ı dikkate alındığında yazıda dengeli bir tasarrufta bulunulmadığı söylenilebilir. Yazıda özellikle “mürsel vav” harflerinin uzun yazıldığı, benzer anatomik yapıya sahip “mürsel ra” harfinin aynı şekilde yazılmadığı görülmektedir. Yazıda hareke yok denecek seviyededir. Tezyîni harekelerden tirfil ve tırnak kullanılmıştır. Kullanılan mühmel harf işaretlerinin ölçüleri de farklılık göstermektedir. Târih kaydı son satırın ikinci dilimindedir. Son dilimde “بو” “bu” kelimesindeki “و” “vav” harfinin kafası ile daha sonra gelen “معال” “muallâ” kelimesindeki “م” “mim” harfinin kafası aynı anatomik yapıyı paylaşmışlardır. 244 “Nâzır-ı beytü’l-harem Beşîr Ağa ihlâs ile” “Bu muʻallâ maʻbedi tecdîd ü ihyâ eyledi” beyitleriyle târih düşülmüştür. 268 3.62. KALENDERHÂNE CÂMİİ TAMİR KİTÂBESİ 2 Kitâbenin Yeri: Son cemaat mahfilinden câmiye girişte, kapının sol tarafında duvara demir askılarla asılı olarak durmaktadır. 269 Kitâbenin Metni: حمد هلل سايهء شهنشاه جهانده نصيب ايلدى حضرت مولى خراب آباد اولمشيدى االن اصابت ايليوب انى احراق صالت خمسه دن محروم قالمش مرور ايام بو معبد زيبا بو كشور فتح اولنمزدن مقدم وار ايمش بو جاى دلكشا مؤخر ايلمش مؤمنه نصيب بو مسجد اعال و واال خبرده كلمش ايدى خير المال من انفق فى سبيل هللا اصحاب خيراتدن حاجى قدرى ايلدى سعى ايله همت هر قوله ميسر ايلمز مولى شيمدى اولدق ثانىء بهمتا خيره سعى ايتديكيچون ايلسون خدا اخرتك معمور بانيانك مرادى انجق دعاى خير ايله ياد اولسون ايچون دئما لطفله امداد ايليوب مولى ديدى كوهر تاريخن قدرى يا كلوب بو بانيسن ايلدى غايه بو جامع قلندرى احيا ۱۲۷۱ Okunuşu: Hamdüli’llâh sâye-i şehinşâh-ı cihânda nasîb eyledi Hazret-i Mevlâ Harâb-âbâd olmuş idi el-ân isâbet eyleyib anı ihrâk Salât-ı hamseden mahrûm kalmış mürûr-i eyyâm bu maʻbed-i zîbâ Bu kişver feth olunmazdan mukaddem var imiş bu cây-ı dil-güşâ Muahhar eylemiş mü’mine nasîb bu mescid-i a’lâ vü vâlâ Haberde gelmiş idi hayrü’l-mâl men enfaka fî sebîlillâh Ashâb-ı hayrâttan Hacı Kadri eyledi saʻy ile himmet Her kula müyesser eylemez Mevlâ şimdi olduk sâni-i bî-hemtâ 270 Hayra saʻy ettiğiyçün245 eylesün Hudâ ahretin ma’mûr Bâniyânın murâdı ancak duâ-yı hayr ile yâd olsun içün dâimâ Lutf ile imdâd eyleyüp Mevlâ dedi gevher târihin Kadriyâ Gelüp bu bânîsin eyledi gâye bu Câmi-ʻi Kalenderî ihyâ 1271 Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1271/1854-1855246 Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitâbe Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Mermer zemîn üzerine celî ta’lîk ile yazılan kitâbe altı satır ve her satır iki dilimdir. Zemîn boyasız, yazı altın varaklıdır.247 Mermerin dokusuındaki sık aralıklarla görülen koyu renkli damar yazının okunmasını zorlaştırmaktadır. Daha önce altın varaksız olarak tespit edilen kitâbenin varaklanması bu müşkilâtı izâle etmiş, yerinde bir tasarruf olmuştur. Kitâbede dengeli bir istif sözkonusudur. Yazı akıcı ve dinamik görünmektedir. Ancak harf anatomilerinde zafiyet mevcuttur. “sin” “س" harfinin dişlerinde bu durum farkedilmektedir. Kitâbede târih kaydı son dilimde bulunmaktadır. 245 Kitâbede “ettiğiçün” kelimesindeki “ç” harfi “ج" "cim" harfi ile yazılmıştır. 246 “Gelüp bu bânîsin eyledi gâye bu Câmi-ʻi Kalenderî ihyâ” beytiyle târih düşülmüştür. 247 02.08.2018 târihinde yapılan ziyârette yazı altın varaklı olarak görülmüştür. 271 ZEVKÎ KADIN SIBYAN MEKTEBİ Beyoğlu, Meclis-i Mebûsan Caddesi güzergâhında ve Mimar Sinan Üniversitesi’nin bahçesindedir. III. Osman’ın zevcesi Zevkî Kadın’ın hayrâtıdır. 1169/1755 târihinde yapılmıştır. Bu yapıda 18. Yüzyılda Osmanlı sanatına hâkim gelen barok üslûbunun sıbyan mekteplerinin mimârisine etkisi belirgin bir şekilde Zevkî Kadın Sıbyan Mektebi görülmektedir. Bu özellik sadece içyapısındaki tezyinât noktasında görülmektedir. İki katlı ve fevkāni tarzda yapılan yapının duvarları kesme taştandır. Kapısının üzerinde celî sülüsle yazılmış 1169/1755 târihli kitâbesi bulunmaktadır. Binânın ön cephesinde bâninin adını taşıyan barok çeşme bulunmaktadır.248 3.63. ZEVKÎ KADIN SIBYAN MEKTEBİ İNŞÂ KİTÂBESİ 248 Haluk Kargı, “Zevki Kadın Sıbyan Mektebi”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C. 7, 549. 272 Kitâbenin Yeri: Beyoğlu, Meclis-i Mebusan Caddesi üzerinde bulunan mektebin kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: خاقان جهان نامدش جامع قرآن اخالقنى خلق ايلمش هللا مهذب ديباجه طراز كتب دولت و شوكت سرلوحهء زيبندهء ديوان249 مذهب اول پادشه دين جهانبان كزين طالب حسنات ايلمكه بندهلرى هب ازجمله حرم زيبا سر پرده عفت عصمتلو اوچنجى قادين اول ذات مودب خير و حسناته هممن ايلدى 249 Dîvân kelimesinin imlasında “ ى” “y” harfinin noktalarından biri konulmamıştır. 273 مصروف تحصيل رضا اولدى اكا آخر مطلب مسعود ايده اولدى بو خيراته موفق بو چشمه مناسب ايدى مكتب دخى انسب اول خسرو دينك اولوب اجاللى فروش هم صاحبت الخيرى دخى شاد اوله يا رب تاريخى ايچون لوح دله يازدم امينا بو بيتى كه هر مصرعي جوهرله مرتب ذوقى قادينك سعينى مقبول ايده 250ايزد اطفال ايچون اخالصله ياپلدى بو مكتب ۱۱۶۹ Okunuşu: Hâkān-ı cihân nâmdaş-ı câmiʻ-i Kur’ân Ahlâkını halk eylemiş Allâh mühezzeb Dîbâce-tırâz-ı kütüb-i devlet ü şevket Ser-levha-i zîbende-i dîvân-ı müzehheb Ol pâdişeh-i dîn-i cihânbân-ı güzînin Tâlib-i hasenât eylemeğe bendeleri hep Ez-cümle harem-zîb-i serâ-perde-i ʻiffet ʻİsmetlü Üçüncü Kadın ol zât-ı müeddeb Hayr ü hasenâta himemin eyledi masrûf Tahsîl-i rızâ oldu ana âhir-i matlab Mesʻûd ede Hak oldu bu hayrâta muvaffak Bu çeşme münâsib idi mekteb dahî enseb Ol hüsrev-i dînin olup iclâli fürûş 250 İzid kelimesinde ز “z” harfinin noktası konulmamıştır. 274 Hem sâhibetü’l-hayri dahî şâd ola yâ Rab Târîhi içün levh-i dile yazdım Emîna Bu beyti ki her mısraʻı cevherle müretteb Zevkî Kadın’ın saʻyini makbûl ede İzid Etfâl içün ihlâs ile yapıldı bu mekteb 1169 Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1169/1755251 Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitâbe Mef‘ûlü mefâ‘îlü mefâ‘îlü fe‘ûlün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Mektebin kapısının üzerinde bulunan kitâbe, mermer zemîn üzerine hâkkolunmuştur. Celî sülüsle yazılan kitâbenin zemîni koyu yeşildir. Üç satır olarak yazılan kitâbede her satır altı dilimden oluşmaktadır. Satırların kesişme noktaları çiçek motifiyle süslenmiştir. Yazı, satır çizgileri, yazının etrafındaki çerçeve ve sözkonusu çiçek motifleri altın varaklıdır. Kitâbede dengeli bir istif görülmektedir. Bu denge harekelerle de desteklenmiştir. Kitâbede dilimlerin yüksekliği, yazının bu alan içinde üst ve alt kısımlarında oluşan boşluklar sebebiyle kuşak yazısı gibi görünmesini sağlamıştır. Harf anatomilerinin de düzgün olduğu görülmektedir. 251 Kitâbede târih kaydı bulunmakla birlikte son beytin her iki mısraı da 1169 târihini vermektedir. 275 AYAZMA CÂMİİ Üsküdar Salacak’ta 1174/1760- 1761 yıllarında III. Mustafa tarafından vâlidesi Mihrişah Emine Sultan ve onun ağabeyi Şehzâde Süleyman için inşâ edilmiştir. Cümle kapısı üzerindeki ta‘lîk yazı çeşidi ile yazılmış olan târih manzumesi Sadrazam Râgıp Mehmed Paşa’nın yazı ise Veliyyüddin Ayazma Câmii Efendi’nin kaleminden çıkmıştır. Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi’ndeki 1172 sayılı belgeye göre burada önceleri Ayazma Sarayı ve saraya ait bahçenin olduğu bilinmektedir. Çevresi ihâta duvarı ile sarılı büyükçe bir avlunun orta yerinde bulunan câminin son cemaat mahalline on basamaklı yarım dâire şekilli merdivenle çıkılmaktadır. Esas mekân dikdörtgen planlı olup tek kubbeyle örtülüdür. Câminin sol tarafında bitişik hünkâr köşkü vardır. Avrupa sanat anlayışının hâkim olduğu bir dönemde yapılmış olmasına rağmen pencerelerde Türk mimârîsi hususiyetlerine hâiz kemerler bulunmaktadır. Mihrabı, minberi ve kürsüsü mermer ve muhtelif taşların mahâretle yan yana getirilmesi sûretiyle yapılmış ve ihtişamlı bir görüntü arzetmektedir. Kapı üzerindeki hatlar Seyyid Abdullah, revzenlerdeki hatlar ise Seyyid Mustafa isimli hattatın kaleminden çıkmıştır. Câmiya âit unsurlardan olan hamam, sıbyan mektebi ve muvakkithâne yok olmuştur.252 252 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmiʻ, 595-596; Ayverdi, “Ayazma Camii”, İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi, 1960), C. 3, 1505-1511; Eyice, “Ayazma Cami”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C. 1, 471-472; Öz, İstanbul Camileri, C. 2, 6-7. 276 3.64. AYAZMA CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe câminin giriş kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: عصر سالطين عظام افحر حواقين كرام امام اهل سنت و جماعت مقتداى كواكب سپهر خالفت حادم حرمين الشريفين باسط العدل بين الخافقين السلطان مصطفى خان ابن السلطان احمد خان ابن السلطان محمد خان حلد هللا دولته الى انقراض الزمان و ابد سلطنته الى آخر الدوران حضرتلرى اشبو اشبو جامع شريف و معبد منيفى حسبة لوجه هللا الكريم و طلبا لمرضات الرب الرحيم مجددا بنا و احيا بويوروب بو خيرى جسيملرينك ثوابنى واصل رحمت رب العالمين اوالن والدهء محترمه لرى مرحومه و مغفور لها مهرشاه امينه خاتون طاب ثراها ايله جالس سرير جنت اوالن برادر اكبرلرى مرحوم و مغفور له شهزاده سلطان سليمن عليه الرحمت و الغفرانك روح پر فتوحلرينه هيبه واهدا بويورملريله جناب حق و فياض مطلق بو مثلو نيجه مبرات جزيله يه مظهر ايله يه آمين و قد الفراغ من بنا هذا االثر الجليل سنه اربع و سبعين مائة و الف من هجرة من هو جامع كل خلق جميل مقتداى اهل سنت جامع مجموع خير قلدى چون بو معبد زيباى انشا بى ريا صدر عصرى بنده سى راغب ديدى تاريخنى جامع رعنا بناء شاه سلطان مصطفى 277 كتبه الداعى ولى الدين عفى عنه سنه ۱۱۷۴ Okunuşu: Asr-ı selâtin-i ʻizâm efhar-i havâkîn-i kirâm imâm-ı ehl-i sünnet ve cemâʻat muktedâ-yı kevâkib-i sipihr-i hilâfet hâdim-i harameynü’ş-şerîfeyn bâsıtü’l-ʻadl beyne’l-hâfıkayn es-Sultan Mustafâ Hân ibnü’s-Sultan Ahmed Hân ibnü’s-Sultan Mehmed Hân halledallâhü devletehü ilâ inkırazü’z-zamân ve ebede saltanatehü ilâ âhirü’d-devrân hazretleri işbu câmiʻ-i şerîf ve maʻbed-i münîfi hasbeten li- vechillâhi’l-kerîm ve taleben li-merzâti’r-rabbi’r-rahîm müceddeden binâ ve ihyâ buyurup bu hayr-ı cesîmlerinin sevâbını vâsıl-ı rahmet-i Rabbi’l-Âlemîn olan vâlide-i muhteremeleri merhûme ve mağfûrün lehâ Mihrişâh Emine Hâtun tâbe-serâhâ ile câlis-i serîr-i cennet olan birâder-i ekberleri merhûm ve mağfûrün leh Şehzâde Sultan Süleymân aleyhi’r-rahmeti ve’l-ğufrânın rûh-i pür-fütûhlarına hîbe ve ihdâ buyurmalarıyla Cenâb-ı Hakk ve Feyyâz-ı Mutlak bu misüllü nice müberrât-ı cezîleye mazhar eyleye âmin ve kad elfirâğu men benâ hâze’l-eserü’l-celîlü sene erbeʻa ve sebʻîn mie ve elf min Hicreti men hüve câmiʻu külli halkın cemîl Muktedâ-yı ehl-i sünnet câmiʻ-i mecmûʻ-i hayr Kıldı çün bu maʻbedi zîbâ-yı inşâ bî-riyâ Sadr-ı ʻasrı bendesi Râgıb dedi târîhini Câmiʻ-i raʻnâ binâ-yı şâh Sultan Mustafâ Ketebehû ed-dâʻî Veliyyüddîn ʻufiye ʻanhû Sene 1174 Yazı Türü: Celî sülüs-celî taʻlîk Hattatı: Veliyyüddîn Efendi Târih Kaydı: 1174/1760-1761253 Dili: Türkçe, manzum kitâbe 253 “Câmiʻ-i raʻnâ binâ-yı şâh Sultan Mustafâ” beytiyle târih düşülmüştür. 278 Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Câminin cümle kapısı üzerinde bulunan ve Velîyyüddîn Efendi tarafından celî sülüs ve celî taʻlîk ile yazılan kitâbe, mermer zemîn üzerine kabartma tekniği ile hâkkolunmuştur. Yazının zemîni koyu yeşildir. Beş satır celî sülüsle yazılan kitâbenin bu kısmında satır çizgisi bulunmamaktadır. Celî sülüs yazının altında, üstteki yazı ortalanarak iki satır ve dört dilim olarak celî taʻlîk ile kitâbe tamamlanmıştır. Celî taʻlîk yazının sağ tarafında bırakılan boşluk çiçek motifi, solda kalan kısım ise hattatın imzası ile doldurulmuştur. Celî taʻlîk kısmın ortasındaki boşluğa târih yazılmıştır. Kitâbede celî sülüsle yazılan kısım ne kadar yoğun ve akıcı ise celî taʻlîk ile yazılan kısım da o kadar sâkin ve akıcıdır. Celî sülüs ile yazılan kısımdaki hareketlilik ve dinamizm, celî taʻlîk ile yazılan kısımda yâ-yı maʻkûs254 ve keşîde ile yakalanmıştır. Celî taʻlîk ile yazılan kısımdaki denge mükemmeldir, harf anatomileri de gayet güzeldir. MİHRİMÂH SULTAN CÂMİİ GÜNEŞ SAATİ Üsküdar Mihrimah Câmii’nin Güneş açısı 315 /̊ 135 ̊ olan ön avlu duvarında 2 güneş saati bulunmaktadır. Bunlardan biri muhtemelen Mimar Sinan zamanından kalmıştır. Geçirdiği çok sayıdaki restorasyon esnâsında üzerindeki yazı ve çizgilerin büyük Mihrimâh Sultan Câmii Güneş Saati kısmı silinmiştir. Bu saatten biraz uzakta İstanbul’un en güzel güneş saatlerinden biri, yedi tırnak tarafından taşınan bir levhaya resmedilmiştir. Dik açılı halen ezan vakti belirlemesinde kullanılan ve zarar görmemiş olan gnomom bulunmaktadr. İthaf yazısının altında 1-7.30 sayılarını içeren düz bir çizgi vardır, çeyreğe ayrılan ve öğleden başlayan saatler okunabilir. Türk zaman ayarını taşıyan saatte saat çizgilerinin yanında ait oldukları burçlar yazılıdır. Bu çizgiye paralel olan ikinci çizginin sol başlangıcında “Esed” “Aslan” 254 Tersine doğru uzatılmış ye harfi. 279 yazısı bulunmaktadır. Bu burca güneş 23.7. târihinde girmektedir ve Temmuz ayında günün her saatindeki gnomonun gölgesi bu çizgiyi aşmaz. Yanında “Hatt-ı zevâl” yazılmış olan dikey çizgisine öğle vaktinde üstteki ince Polos’un gölgesi bu çizgiden güneşin ne zaman en üst noktasına eriştiği öğrenilebilir. 3-12 sayılarını taşıyan çizgilerden Türk saatleri ve namaz saatleri de saptanabilir, zîrâ 8 üzerinde Asr eğrisi bulunmaktadır. Saat sadece zamanı değil aynı zamanda mevsim başlangıçlarını, güneşin hangi burçta olduğunu ve aşağı yukarı o günkü târih hakkında da malûmâtı da verebilmektedir. Bu saat önceleri Sultan I. Abdülhamid’in inşâ ettirdiği Beylerbeyi Câmii Muvakkithânesi’nde bulunuyordu. Daha sonraları muvakkıthânenin yenilenmesi esnâsında İskele Câmii de denilen Mihrimâh Câmii’nin duvarına monte edilmiştir. Gnomon 1970 yılında yenilenmiş fakat eksik olan polosla ilgilenilmemiştir.255 3.65. MİHRİMÂH SULTAN CÂMİİ GÜNEŞ SAATİ İNŞÂ KİTÂBESİ 255 Wolfgang Meyer, İstanbul’daki Güneş Saatleri, (İstanbul: Sandoz Kültür Yayınları, 1985), 44-45. 280 Kitâbenin Yeri: Kitâbe, Mihrimâh Sultan Câmii’nin duvarına monte edilmiş olarak durmaktadır. Kitâbenin Metni: اثر ساعتى زاده محمد عارف المأمور بخدمة االوقات رسمه درويش يحيى المحى الدين الموقت بجامع جديد همايون سنه ۱۱۸۳ Okunuşu: Eseri Saātî-zâde Muhammed Ârif el-me’mûr bi-hıdmeti’l-evkāt Rasemehû Dervîş Yahya Muhyiddîn el-muvakkıt bi-câmiʻi Cedîd-i Hümâyûn sene 1183 Anlamı: Evkāt hizmetinde me’mûr Sâatî–zâde Muhammed Ârif’in eseridir. Câmiʻ-i Cedîd-i Hümâyûn muvakkıti Dervîş Yahyâ Muhyiddîn tarafından resmedilmiştir. Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Dervîş Yahya Muhyiddîn Târih Kaydı: 1183/1769-1770 Kitâbenin Dili: Arapça Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Câmi duvarına demir tırnaklarla monte edilmiş olan kitâbe Derviş Yahyâ Muhyiddîn’in eseridir. Güneş saati olarak hazırlanmış olan kitâbenin üst kısmında tek satırlık celî sülüsle yazılmış kısım kabartma tekniği ile hâkkolunmuştur. Yazıda hareke yok denecek kadar azdır. Tezyîni hareke olarak tirfil kullanılmıştır. Kitâbenin sağ alt köşesinde üç satır olarak yazılan imza satırı da celî sülüsle hâkkolunmuştur. Bu satıra târih kaydı da eklenmiştir. Kitâbe boyasız ve altın varaksızdır. Kitâbede yazı alanları dendanlı çerçeve içine alınmıştır. Harfler düzgün, istif dengelidir. Kitâbenin üst kısmındaki satırda keşîdeli harf ve yâ-yı maʻkûs ile estetik bir ahenk yakalanmıştır. 281 ZEYNEP SULTAN CÂMİİ İstanbul Eminönü’nde, kitâbesine göre 1183/1769 târihinde III. Ahmed’in kızı Zeynep Sultan tarafından yapılan sıbyan mektebi, sebîl, türbe ve câmiden oluşan külliyenin içinde yer almaktadır. 1871 yılında yapılan tramvay çalışmaları esnâsında ortadan kaldırılmıştır. Sebîlin yerine IV. Vakıf Hanı inşâsı sırasında Zeynep Sultan Câmii Eminönü Hamidiye Külliyesi’nin parçası 1191/1777 târihli sebîl ve çeşme nakledilmiştir. Barok dönem eserlerinden sayılan merkezî tek kubbeli, kare planlı câmi, taş ve tuğla örgülü olarak inşâ edilmiştir. Mihrap bölümü yuvarlak pencerekli tonozla örülmüştür. Ana kubbenin çapı 12 metreyi aşmakta ve dört köşede tromplar üzerindeki kasnağa oturmaktadır. Sıbyan mektebinin olduğu kısımdaki girişteki kapı üzerinde Duâcızâde imzalı 1183/1769 târihli celî sülüs ile Yasin Sûresi’nin 58. âyeti yazılıdır. Kapı üzerindeki kitâbede “Ahmed-i Sâlis Zeynep Sultan Câmii cümle kapısı kızı Zeyneb Sultan” yazmaktadır. Fevkāni ele alınan câmi zeminine dokuz basamaklı merdivenle çıkılmaktadır. Kubbe merkezinde İsmail Hakkı Altunbezer’in celî sülüs hattıyla Nûr Sûresi’nin 35. âyeti yazılıdır. Aslan göğüslerinde ism-i celâl, ism-i nebi, cehâr yâr ve Hz. Hasan ve Hüseyin’in isimleri de celî sülüs hatla yazılıdır. Kubbeye doğru klasik karakterli tezyînâta yoğunluk verilmiştir. Mihrap sofasının en üstünde Sultan Reşad’ın kırık bir tuğrası bulunmaktadır. Mimarı Mehmed Tahir Ağa’dır.256 256 Ahmet Sacit Açıkgözoğlu, “Zeynep Sultan Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 2013), C. 44, 362-364; Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmiʻ, 173-174; Öz, İstanbul Câmileri, C. 1, 138. 282 3.66. ZEYNEP SULTAN CAMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin cümle kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: انما يوفى الصابرون اجرهم بغير حساب صاحبة الخيرات والحسنات زينب سلطان بنت الغازى احمد خان ثالث سنه فى ۱۵ م ۱۱۸۳ Okunuşu: İnnemâ yüveffâ’s-sâbirûne ecrahüm bi-gayri hesâb (Zümer Sûresi, 10) Sâhibetü’l-hayrât ve’l-hasenât Zeyneb Sultan bintü’l-Gâzî Ahmed Hân-ı Sâlis Sene fî 15 M(uharrem) 1183 Anlamı: Allah sabredenlerin ecrini hesâba kitâba sığmayacak kadar bol verecek. (Zümer Sûresi,10) Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1183/1769-1770 Dili: Arapça 283 Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Câminin cümle kapısının üzerinde mermer zemîn üzerine celî sülüsle kabartma tekniği kullanılarak yazılan kitâbe üç satırdan oluşmaktadır. Yazının zemîni kırmızıdır. Zümer Sûresi’nin 10. âyetinin yazılı olduğu birinci satırda kalem kalınlığı diğer iki satırdan daha fazladır. İkinci ve üçüncü satırların sağ ve solunda boşluk bırakılarak yazı birinci satıra göre ortalanmıştır. Kitâbedeki istif dengeli ve harfler muntazamdır. Âyet-i kerîmenin yazılı olduğu kısım sadece “fetha” ve “kalın cezim” “ ” ile harekelenmiştir. Bu kısımda tezyînî hareke olarak tirfil ve tırnak kullanılmıştır. Kitâbenin diğer kısmında da hareke kullanımı zayıftır. Burada mühmel harf işâretleri kullanılmıştır. “غازى” “gâzi” kelimesindeki yâ-yı maʻkûs sağa doğru istikāmetinde alttaki harfin keşîdesi ile oluşan boşluğuna desen oluşturarak ilerlemiştir. BEYLERBEYİ CÂMİİ İstanbul Boğaziçi’nde Anadolu yakasındasında yalı câmilerinin en güzellerinden olan Beylerbeyi Câmi, semte de adını vermiştir. Hamam, câmi, sıbyan mektebi, iki çeşme, muvakkithâneden oluşan yapı topluluğu şeklindedir. I. Abdülhamid annesi Râbia Sultan adına Mimar Tahir Ağa’ya inşâ ettirmiştir. Beylerbeyi Câmii İstanbul’da şehrin içinde selâtin câmi yapacak yer kalmadığından I. Abdülhamid kendi türbesi, sıbyan mektebi, aşhâne, kütüphâne, imâret ve sebilden oluşan külliyesini Bahçekapısı’nda inşâ ettirmiş, bu külliye içinde bir câmi bulunmakla beraber esas câmiyi Beylerbeyi’nde yaptırmıştır. Böylelikle de Osmanlı medeniyetinde câmi ile külliyenin diğer unsurlarının farklı yerlerde yapılmış olmasına örnek olmuş olmaktadır. Beylerbeyi Câmii’ne uzaktan bakıldığında yan kanatlar ve kübik alt yapı üzerinde yükselen kubbe bütün kütleye 284 hâkim görünmekte, bu tezat minârelerin katkısıyla bir ölçüde dengelenmektedir. Mihrap cephesinde küçük yarım kubbe ile alt ve üst yapı arasındaki çizgi farkı yumuşatılmıştır. Yine de yapıda devrin modasına uyan hatlar hâkimdir. Lâleli ve Nuruosmaniye Câmi’sinde görülen çok basamaklı merdiven bu yapıda da uygulanmış ve zeminden yükseltilmiş ana mekân âbidevî bir cephe görünümü kazanmıştır. Son cemaat mahalli, altı sütunla desteklenen bir cephe ve iki mihrâbiye ile önemli bir giriş mekânı olmuştur. Yapının plan şeması bir kubbe mimarisini yansıtmaktan çok kubbenin de kullanıldığı farklı bir anlayışı temsil eder. Kubbe kasnağında Yesârîzâde’nin celî sülüsle yazdığı ve 1945 senesindeki tamirde Hattat Halim Efendi’nin yenilediği “esmâ-i hüsnâ” bir kuşak halinde dolanır. Câminin kara tarafına doğru dikdörtgen bir çıkıntı halinde taşkınlık yapan kısmı mihrap önüne ayrılmış, dâire planlı mihrap hücresi bu alanın orta kesiminde duvar içine yerleştirilmiştir. Mermer silmelerle çevrili mihrap hücresi “S” ve “C” kıvrımlı bir kavsara Beylerbeyi Câmii kemeriyle taçlandırılmıştır. Bunun iki yanında iri hilal alemli sütunçeler bulunmaktadır. Mihrabın iki yanından başlayarak pencerelerin arasında devam eden enli çini kaplama tezyînât, üzerinde celî sülüs Âyetü’l-kürsî yazılı çini pano ve onu alttan ve üstten sınırlayan dekoruyla hayli zengin bir kuşak teşkil eder. Mihrap üzerindeki madalyon şeklindeki İhlâs Sûresi istifi ve konumu bakımından oldukça kaliteli bir görünüş arzeder. 1983 senesinde geçirdiği yangından büyük ölçüde zarar gören Beylerbeyi Câmii, Vakıflar İdâresi’nce aynı yıl tamir ettirilerek ibadete açılmıştır.257 257 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmi‘, 579-586; Koçu, “Beylerbeyi Cami”, İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi, 1961), C. 5, 2676-2681; Mülâyim, “Beylerbeyi Cami”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 1992), C. 6, 75-77; Öz, İstanbul Câmileri, C. 2, 12. 285 3.67. BEYLERBEYİ CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin yola bakan cephesindeki kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: پادشاه هفت كشور مائل آثار خير 286 يعنى ظل هللا عدل آراى خان عبد الحميد عصر پر نصرنده شاه مكارم كسترك عالمك االن ليلى قدر و يومى صبح عيد تخت عاليبخت عثمانى يه جالس اوله لى خير و بره نوبنو اولمقده صدقيله مزيد اولدى احيا همت شاهانه سيله بو محل وادىءهيهات ايكن شهر اولدى معمور و جديد ايلدى بنياد بر جامع كه انوار خدا خارجندن اولمده مشهود احرار و عبيد چونكه ضبط سال بر شه مهمدر ال جرم ايلدى مكتوبى نامق بنده سى فكر سديد كلدى بر هاتف بو طرز اوزره ديدى تاريخنى معبد اسالم نو بنياد خان عبد الحميد ۱۱۹۲ Okunuşu: Pâdişâh-ı heft kişver mâil-i âsâr-i hayr Yaʻnî zıllullâh ʻadl-ârây Hân ʻAbdülhamîd ʻAsr-ı pür-nusretde ol şâh-ı mekârim-güsterin ʻÂlemin el-ân leylî Kadr ü yevmi subh-ı ʻîd 287 Taht-ı ʻâlî-baht-ı ʻOsmâniye câlis olalı Hayr ü berri nev-be-nev olmakda sıdk ile mezîd Oldu ihyâ himmet-i şâhâne ile bu mahal Vâdî-i heyhât iken şehr oldu maʻmûr cedîd Eyledi bünyâd bir câmiʻ ki envâr-ı Hudâ Hâricinden olmada meşhûd-i ahrâr u ʻabîd Çünkü zabt-ı sâl bir şeh-i mühimdir lâ-cerem Eyledi Mektûbî Nâmık bendesi fikr-i sedîd Geldi bir hâtif bu tarz üzre dedi târîhini Maʻbed-i İslâm-ı nev-bünyâd-ı Hân ʻAbdülhamîd 1192 Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1192/1778-1779258 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Beylerbeyi Câmii’nin yol tarafındaki girişi üzerinde bulunan kitâbe mermer zemîn üzerine kabartma tekniği kullanılarak celî taʻlîk ile yazılmıştır. Dört satır ve on altı dilimden oluşan kitâbede, son satırın birinci ve sonuncu dilimleri çiçek motifiyle süslenmiştir. Gâyet akıcı, dengeli bir istif görülmektedir. Kitâbede dilimler yüksek tutulmuş, böylelikle yazı, 258 “Maʻbed-i İslâm-ı nev-bünyâd-ı Hân ʻAbdülhamîd” beytiyle târih düşülmüştür. 288 içinde kendini daha fazla farkettiren bir görünüme kavuşmuştur. Harf anatomileri düzgündür. Keşîdeli harf tasarruflarıyla yazının temposu da dengelenmiştir. ”Eyledi Mektûbî Nâmık bendesi fikr-i sedîd“ ”ايلدى مكتوبى نامق بنده سى فكر سديد“ beytinin imlâsında “بنده سى” “bendesi” kelimesi yazılırken keşîdeli harf ve yâ-yı ma‘kûsun birbirine zıt istikametteki seyri hoş bir görüntü arzetmektedir. Kitâbenin son satırında târih kaydı bulunmaktadır. I.ABDÜLHAMÎD MEDRESESİ İstanbul’un önemli ticaret merkezlerinden Eminönü-Sultanhamam ile Sirkeci arasında Bahçekapı denilen yerde, Hamîdiye Caddesi kenarındaki Dördüncü Vakıf Hanı’nın güneyinde, tam karşısına isâbet eden yapı adasının merkezinde bulunan I. Abdülhamîd Külliyesi’nin günümüze intikāl edebilmiş son yapılarından olan I. Abdülhamîd Medresesi’nin kütüphâne ve mescid ile birlikte 1780 târihinde inşâ edildiğini Yıldız Hamamı Sokağı’na açılan cümle kapısının üzerindeki Seyyid Yahya Tevfik Efendi’nin manzum eserinin yazılı olduğu kitâbeden I.Abdülhamîd Medresesi öğreniyoruz. Kitâbenin olduğu kapıdan medreseye girildiğinde önce kare şeklinde üstü kapalı bir avluya varılır. 5,50x5,50 metre ölçülerinde olan bu yapının üstü iç tepe noktası 5,20 metre gelen bir aynalı tonozla kaplıdır. Aslında tek katlı planlanan medresede avlu, giriş katında bırakılmış, çevrenin yüksek yapılar ile çevreleneceği kabul edilerek revak kotu yüksek tutulmuştur. Revakların üstü çapraz tonozlarla kapatılmıştır. 1926’da yıkılması şartıyla İstanbul Borsası’nın kullanımına bırakılmış olan medrese borsa tarafından yıktırılmamış, ihtiyaçlara cevap verecek şekilde düzenlenerek restore edilmiştir.259 259 İ. Birol Alpay, “Abdülhamid I Medresesi”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, 289 3.68. I.ABDÜLHAMÎD MEDRESESİ İNŞÂ KİTÂBESİ (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C. 1, 36; Ufuk Gülsoy, İstanbul Ticaret Borsası, (İstanbul: İstanbul Ticaret Borsası Yayını, 2015), 86; Özkök, İstanbul’un Sessiz Kitâbeleri, 129-131. 290 Kitâbenin Yeri: Kitâbe, Yıldız Hamamı Sokağı’na açılan cümle kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: پادشاه آل عثمان سايهء رب المجيد حضرت عبد الحميد خان صاحب رأى سديد مطلع ديوان شوكتدر فروغ دولتى فرد ذاتى كوييا شهنامه ده بيت القصيد مدرسه مكتب عمارت هم كتبخانه سبيل ياپديروب الدى دعاى خير احرار و عيود مدرسه صورتده اما هيئت مطبو عة سى مختصر مجموعهء ناديده در غايت مفيد بارك هللا بر معال مدرسه ياپدرديكم وضع اركانى مؤسس بر طاق واالسى مشيد مسكن و مأكل كتب آماده در عذر ايتميوب طالبان تحصيل علمه سعى ايلسون مزيد حسبة هلل ايدوب علم شريفه اعتبار انبيا وارثلرينه ايتدى اكرام اكيد بيكده بر انجق دوشر توفيق اكا تاريخ تام اهل علمه مدرسه ياپدردى شه عبدالحميد ۱۱۹۴ 291 Okunuşu: Pâdişâh-ı âl-i ʻOsmân sâye-i rabbü’l-mecîd Hazret-i ʻAbdülhamîd Hân sâhib-i re’y-i sedîd Matlaʻı dîvân-ı şevketdir fürûğ-ı devleti Ferd-i zâtı gûyiyâ Şehnâme’de beytü’l-kasîd Medrese mekteb ʻimâret hem kütübhâne sebîl Yapdırıp aldı duʻâ-yı hayr-ı ahrâr ü ʻabîd Medrese sûretde ammâ hey’et-i matbûʻası Muhtasar mecmûʻa-i nâdîdedir gâyet müfîd Bârekallâh bir muʻallâ medrese yapdırdı kim Vazʻ erkânı müesses tâk-ı vâlâsı meşîd Mesken ü me’kel kütüb âmâdedir ʻözr etmeyip Tâlibân tahsîl-i ʻilme eylesin saʻy-i mezîd Hasbeten lillâh edip ʻilm-i şerîfe iʻtibâr Enbiyâ vârislerine etdi ikrâm-ı ekîd Binde bir ancak düşer Tevfîk ana târîh-i tâm Ehl-i ʻilme medrese yapdırdı Şeh ʻAbdülhamîd 1194 Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. 292 Târih Kaydı: 1194/1780260 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Medresenin cümle kapısının üzerindeki kitâbe, dikdörtgen mermer zemîn üzerine kabartma tekniği kullanılarak hâkkolunmuştur. Dört satır ve her satırın dört dilimden oluşan kitâbede yazı ve çevresi altın varaklıdır. Harf anatomileri düzgün ve yazı akıcı görünmektedir. Yazının istifinde riâyet edilen eğim yazının son derece dinamik ve akıcı görünmesini sağlamaktadır. Keşîdeli harf kullanımı bu neticeyi destekleyici bir tasarruf olmuştur. ”Vazʻ erkânı müesses tâk-ı vâlâsı meşîd“ ”وضع اركانى مؤسس بر طاق واالسى مشيد“ beytinin imlâsında görüldüğü gibi “ع” “ayın” harfinin küpü “س" "sin", "ى ” “ye” ve “ق” “kaf” harflerinin satır altına doğru seyreden çanakları yazıda yatay ve dikey dengeyi sağlamıştır. Son dilimde târih kaydı bulunmaktadır. 260 “Ehl-i ʻilme medrese yapdırdı Şeh ʻAbdülhamîd” beytinden “düştü ancak bir” tamiyesi gereğince bir düşülerek ebcedle târih düşülmüştür. 293 LÂLELİ CÂMİİ İstanbul Bayezid’den Aksaray’a doğru giderken sağda, yol seviyesinden yüksekte çevreye hâkim bu zarîf câmi, Sultan III. Mustafa tarafından 1174- 1177/ 1760-1764 yıllarında yaptırılan imâret, çarşı, dükkânlar, sebîl, Lâleli Câmii çeşmeler, medrese, han, mumhâne ve türbe gibi Lâleli Külliyesi’nin bir unsurunu oluşturmaktadır. Daha sonra bir de muvakkıthâne eklenmiştir. Vakfiyesi Vakıflar Müdürlüğü Arşivi’nde 642 numaralı defterde kayıtlıdır. Adını Lâleli Baba isimli velîden alan külliyenin inşâsına hassa başmimarı Kara Ahmed Ağa tarafından başlanmış ve Mehmed Tâhir Ağa tarafından tamamlanmıştır. 1782 yangınında harap olan câmi 1197/1783 ve 1262/1846 yıllarında tamir geçirmiştir. Farklı yönlerde yuvarlak kemerli dört kapı ile geçişi sağlanan büyük bir avlunun ortasında yer alan câmi fevkāni olup beş kubbeli son cemaat mahalli ortasında cümle kapısı, iki tarafta da diğer bölümlere geçişi sağlayan birer kapı bulunmaktadır. Her üç kapı yuvarlak kemerli açıklıklıdır. Son cemaat Lâleli Câmii cümle kapısı mahallinin dış köşelerinde iki minâre yer almaktadır. Fevkāni olarak inşâ edilen revaklı avlulu câminin altında çarşı bulunmaktadır. Câminin batısında ayrı bir avlu içinde bulunan türbe ongen planlıdır. İçinde sekiz ahşap sanduka bulunmaktadır. III. Mustafa ile III. Selîm dışında çocukları Şehzâde Mehmed, Hibetullah Sultan, Mihrişah Sultan, Şerîfe Havvâ Sultan, Fatma ve Beyhan Sultan medfundur. Türbenin sağında kare planlı bir türbe daha bulunmaktadır. Burada III. Mustafa’nın kadınlarından Aynü’l-hayat Kadın ile III. Selîm’in başkadını Lef’üzar Kadın yatmaktadır.261 261 Ahmet Vefa Çobanoğlu, “Laleli Cami”, İslâm Ansiklopedisi, (Ankara: TDVY, 2003), C. 294 3.69. LÂLELİ CÂMİİ TAMİR KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin cümle kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: صاحب الخيرات والحسنات و راغب الجنة والدرجات المرحوم المغفور الدراج الى مدارج رحمة ربه الغفور السلطان مصطفى خان ثالث ابن السلطان احمد خان ابن السلطان محمد خان اسكنهم هللا تعالى فردوس الجنان قد وقع تعمير هذا الجامع الشريف في سنه سبع و تسعين و مائة و الف Okunuşu: Sâhibü’l-hayrât ve’l-hasenât ve rağibü’l-cenneti ve’d-derecât el-merhûm el-mağfûr ed-dâricü ilâ medârici rahmeti Rabbihi’l-gafûr es-Sultan Mustafâ Sâlis Hân es-Sultan Ahmed Hân bin es-Sultan Muhammed Hân eskenehümullâhü Teâlâ Ferâdisi’l-cinân kad veka‘a ta‘mîri hâze’l-câmi‘iş-şerîf fî seneti seb‘a ve tis‘în ve mie ve elf Anlamı: Hayır ve hasenât sâhibi, cennet mertebelerini arzulayan, Rahmet-i Rahmân’a kavuşan, Sultan Muhammed Hân oğlu, Sultan Ahmed Hân oğlu Sultan III. 27, 86-88; Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmiʻ, 64; Öz, İstanbul Camileri, C. 1, 96-97. 295 Mustafa’dır. Allah Teâlâ onları Firdevs cennetine koysun. Ve bu câmiʻ-i şerîfin tamiri 1197 yılında yapılmıştır. Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1197/1782-1783 Dili: Arapça Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Câminin cümle kapısının üzerine, dikdörtgen mermer plaka içine üç satır olarak yazılan kitâbe satır aralarına çizgi çekilerek celî sülüsle hâkkolunmuştur. Yazının zemîni koyu yeşildir. Kitâbe gâyet okunaklı ve harf dağılımı dengeli olarak yazılmıştır. Bununla birlikte harf anatomilerinde mübalağa sözkonusudur. Bu mübalağa “ن” “nun”, “ت” “te” harflerinin çanaklarında ve “ع” “ayın” harfinin gövdesinde rahatlıkla görülebilmektedir. Harf anatomilerindeki bu mübalağalı tasarruf nispeten diğer harflerde de kendini hissettirmektedir. Yazıda minimum düzeyde hareke kullanılmıştır. Özellikle esre ve üstün hiç kullanılmamıştır. Son satırın sağ ve sol tarafı çiçek motifiyle süslenmiştir. 296 III. SELİM NİŞAN TAŞI Atış talim yahut yarışları esnâsında okun veya kurşunun düştüğü yere hâtıra olarak umumiyetle kitâbeli olarak dikilen taş. Özellikle padişahların İstanbul’un çeşitli bölgelerinde avlanırken veya ok atışı yaparken isabet ettirdikleri yerlere dikilen bu taşlara menzil taşı da denilmekteydi. III. Selîm Nişan Taşı Teşvikiye Câmii’nin bahçesinde bulunmaktadır. 45 sm çapında ve 4,10 m yüksekliğinde olan dâirevî mermer taş, kare ve dâire şeklinde üst üste oturtulmuş dört alçak kaide üzerinde yükselmektedir. Taşın III. Selîm Nişan Taşı üzerinde, ters dönmüş yaprak motifleri üzerinde özgün bir başlık bulunmaktadır.262 Celî ta‘lîk ile yazılan kitâbenin üstünde Sultan III. Selîm’in tuğrası bulunmaktadır.263 262 M. Şinasi Acar, İstanbul’un Son Nişan Taşları, (İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2007), 113. 263 Acar, Osmanlı’da Sportif Atıcılık Nişan Taşları, (İstanbul, Yapı Endüstri Merkezi Yayını, 2013, 189. 297 3.70. III. SELİM NİŞAN TAŞI İNŞÂ KİTÂBESİ 298 Kitâbenin Yeri: Teşvîkiye Câmii avlusunda bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: شاهنشه باى و كدا سلطان كروبى لقا دارندهء فيض خدا فرمان رواى بحر و بر سلطان سليم كامران ظل جناب مستعان شايسته در خاقانيان اولسه اكا در بان در هم پادشاه جد بجد هم داور عالى پسند اوصافنه يوق حد و عد خرج ايلسك در و كهر اشبو محل جانفزا تشريفنه اولدى سزا اول داور رستم وغا هم پرتو شمس و قمر اول پادشه بن پادشه شهنشاه انجم سپه اشبو درخت جلوه كه ايتدكده چون نور بصر طبعى همايونى همان ميل ايتدى قونسون بر نشان قيلدى تفنك زر نشان دست شريفك چون مقر بيك ايكيوز التمش عدد كز منزلى بولدقده حد ايتدى تفنكن زيب يد اقباليله با كر و فر اولدى تفنك آتش فشان مانند برق جهان اوردى سبوى بيكمان اولدى همان زير و زبر شاعرلكن كلدى يرى صرف ايله در و كهرى پر نعمه قيل كلك ترى بيك ييلده اولمز بو اثر يازدى قلم ايت ادق احسانه اولدك هم مستحق تاريخى ياز با فيض حق ساباش ايده اهل هنر اتدى تفنكن ضربيله اهل هنر تا كيم بيله 299 اوردى سبوى سربله سلطان سليم نامور سنه ۱۲۰۵ Okunuşu: Şâhenşeh-i bây ü gedâ Sultan-ı kerrûbî-likā Dârende-i feyz-i Hudâ fermân-revâ-yı bahr ü berr Sultan Selîm-i kâmrân zıll-i cenâb-ı Müsteʻân Şâyestedir hâkāniyân olsa ana der-bân-ı der Hem pâdişâh-ı ced be ced hem dâver-i ʻâlî-pesend Evsâfına yok hadd ü ad harc eylesen dürr ü güher İşbu mahal-i cân-fezâ teşrîfine oldu sezâ Ol dâver-i Rüstem vegâ hem pertev-i şems ü kamer Ol pâdişeh bin pâdişeh şâhenşeh-i encüm-sipeh İşbu dırahtı cilve-geh ettikde çün nûr-i basar Tabʻî hümâyûnu hemân meyl etti konsun bir nişân Kıldı tüfeng-i zer-nişân dest-i şerîfin çün makarr Bin iki yüz altmış ʻaded gez menzili buldukda had Etdi tüfengin zîb-i yed ikbâl ile bâ-kerr ü ferr Oldu tüfeng âteş-feşân mânende-i berk-i cihân Urdu sebûyi bî-gümân oldu hemân zîr ü zeber Şâʻirligin geldi yeri sarf eyle dürr ü güheri Pür nağme kıl kilk-i teri bin yılda olmaz bu eser Yazdı kalem gâyet adak ihsâna oldun hem müstehak Târîhi yaz bâ-feyz-i Hakk sâbâş ede ehl-i hüner 300 Atdı tüfengin darb ile ehl-i hüner tâ kim bile Urdu sebûyi sürb ile Sultan Selîm-i nâmver Sene 1205 Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1205/1790-1791264 Dili: Türkçe, manzum kitâbe müstefʻilün müstefʻilün müstefʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Teşvîkiye Câmii avlusunda bulunan müdevver nişan taşı celî taʻlîk ile yazılmıştır. Mermer zemîn üzerine altın varaklıdır. 410 cm. yüksekliğindeki mermer nişan taşı yirmi iki satırdan oluşmaktadır. Zemîn koyu yeşildir. En üstte, koyu yeşil zemîn üzerinde III. Selîm’in tuğrası bulunmaktadır. En altta kitâbe ortalanarak aynı zemîne târih kaydı düşülmüştür. Satır aralarının geniş tutulmasıyla yazı ön plana çıkmıştır. Akıcı, dinamik bir görüntü arzeden kitâbede istif düzeni dengelidir. Harf anatomilerinin de düzgün olduğu görülmektedir. Tabʻî hümâyûnu hemân meyl etti“ ”طبعى همايونى همان ميل ايتدى قونسون بر نشان“ konsun bir nişân” beytinin istifinde kendini gösteren ve “ى" "ye" ile “ن” “nun” çanaklarının peş peşe dizilimiyle meydana gelen ritim yazının genelinde de hâkimdir. 264 “Urdu sebûyi sürb ile Sultan Selîm-i nâmver” beytiyle târih düşülmüştür. Fakat kitâbede 1205 yazdığı halde bu beyit 1203 târihini vermektedir. 301 AYNALI KAVAK KASRI Kasımpaşa Hasköy mahallesinde, Haliç bölgesinin en cesâmetli sahil sarayı olan Tersane Sarayı arazisinin içinde bulunmaktadır. Topkapı, Üsküdar ve Beşiktaş saraylarından başka Aynalı Kavak Kasrı Osmanlı sultanlarının İstanbul’da yaptırdığı sarayların dördüncüsü Tersane Sarayı’dır. Sahilde tersane kurulunca bu koru “Tersane Bahçesi” olmasından dolayı “Hasbahçe” diye yâd edildi. Bu alanda ilk kasrın hangi târihte inşâ edildiğine dâir bilgi yoktur. Evliya Çelebi kasrın inşâsını II. Mehmed’e atfederken deniz kenarındaki kasrın yapımını Sultan İbrahim’in yaptırdığını söylemektedir. Târihçi Nâima, I. Ahmed tarafından Edirne’den gönderilen bir hatt-ı hümâyunla Tersane Bahçesi’nde bir kasır yapılmasını emrettiğini yazmaktadır. 1614 yılında I. Ahmed sarayı ziyaret etmiş ve burada bir çiçek bahçesi düzenlenmesini istemişti. Bugün elde olan arşiv belgeleri Aynalı Kavak Kasrı’nın 1613 öncesi târihine ışık tutmamaktadır. Ancak Tersane Sarayı’ndaki Aynalı Kavak Kasrı’nı târihe mâl eden esas olay III. Ahmed devrinde, 1720 târihinde III. Ahmed’in dört oğlu ile Sadrazam Damad İbrahim Paşa’nın oğlu ve birçok fakir çocuğun otuz gün süren sünnet merâsiminin burada yapılmış olmasıdır. Gezginlerin belirttiği üzere Tersane Sarayı’na Aynalı Kavak Kasrı denilmesi 17. yüzyıl ortalarındagerçekleşmiştir. 1718 târihinde imzalanan Pasorofça Antlaşması akabinde Venedik Cumhuriyeti’nin Osmanlı sarayına hediye ettiği aynalar sarayın birçok yerine yerleştirilmişti. Hatta söylenildiği üzere “kavak uzunluğunda boyluca endam aynaları” halk arasında sarayın isminin Aynalı Kavak Sarayı’na tahvîline sebebiyet vermiştir. Aynalı Kavak Kasrı, III. Selîm, II. Mahmûd ve II. Abdülhamid dönemlerinde burada gerçekleştirilen ilâveler esnâsında denizden 302 ayrılarak iç kısımda kalmıştır. Tersane Sarayı’nın tersane büyütülmeden evvelki hâlini ortaya koyan tek gravür Antoine- Ignace Melling’in eseridir.265 3.71. AYNALI KAVAK KASRI İNŞÂ KİTÂBESİ 265 Halûk Y. Şehsüvaroğlu, “Aynalıkavak Kasrı”, İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi, 1960), C. 3, 1610-1615; İlhan Akşit, İstanbul Sarayları, Kasırları, Köşkleri ve Yalıları, (İstanbul: Akşit Kültür ve Turizm Yayıncılık,2014), 66-69; Tülay Artan, “Aynalıkavak Kasrı”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C. 1, 485-486. 303 Kitâbenin Yeri: Kitâbe, Donanma Caddesi üzerindeki mermer giriş kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin üstünde II. Mahmûd tuğrası vardır. Kitâbenin Metni: پادشاه بحر و بر سلطان سليم كامكار قبضهء فرمانك منقاديدر سبع شداد سعد رامح نيروى اقبالنك تركشكشى جنبش ابرو سنه بهرام رام انقياد 304 طالعنده اولمسى بى شبهه سهم الغيب انك اولديغيدر راى پاكنده اصابت اعتياد رزم و بزم و شعر و انشاده مسلمدر تمام هر كمالنده اشاغى قوشيسيدر كيقباد نكته پيرا و تفنك انداز و هم شرين سوار ايرممشدى حق بو كيم بو منزله سلطان مراد حاصلى سهم السعادتدر سراى طالعى ايتمه ده اثار خيرى بربرينه اطراد اشته از جمله بو بابى اچدى اوقميداننه يعنى ارباب هنر بو بابه ايتسون استناد سويلدم غالب مرصع مصرع تاريخنى اولدى يا حق باب زيبا جاى شصتنده كشاد ۱۲۰۶ Okunuşu: Pâdişâh-ı bahr ü ber Sultan Selîm-i kâm-kâr Kabza-i fermânının münkādidir sebʻun şidâd Saʻd-ı râmih nîrû-yı ikbâlinin tirkeş-keşi Cünbüş-i ebrûsuna Behrâm râm-ı inkıyâd Tâliʻinde olması bî-şübhe sehmü’-l-ğayb anun Olduğudur re’y-i pâkinde isâbet-iʻtiyâd 305 Rezm ü bezm ü şiʻr ü inşâda müsellemdir tamâm Her kemâlinde aşağı koşusudur Keykubâd Nükte-pîrâ vü tüfek-endâz u hem şîrin-süvâr Ermemişdi hak bu kim bu menzile Sultan Murâd Hâsılı sehmü’s-saʻâdetdir sarây-ı tâliʻi Etmede de âsâr-ı hayrı birbirine ıttırâd İşte ez-cümle bu bâbı açdı Okmeydânı’na Yaʻni erbâb-ı hüner bu bâba etsin istinâd Söyledim Gâlib murassaʻ mısraʻ-ı târîhini Oldu ya Hak bâb-ı zîbâ cây-ı şastında küşâd 1206 Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1206/1791-1792266 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Celî taʻlîk ile yazılan kitâbenin zemîni koyu yeşildir. Yazı, satır çizgileri ve etrafındaki çerçeve altın varaklıdır. Kitâbe dört satırdır ve her satır dört dilimden oluşmaktadır. Târih kaydı son dilimde ”Oldu ya Hak bâb-ı zîbâ cây-ı şastında küşâd“ ”اولدى يا حق باب زيبا جاى شصتنده كشاد“ 266 beytindeki noktalı harflerin toplamı 1206 târihini vermektedir. 306 bulunmaktadır. Satır çizgisiyle birbirinden ayrılmış olan dilimler geniştir. Bu durum yazının daha rahat farkedilmesini sağlamaktadır. Fakat yükseklik itibarıyla geniş olan dilimlerde bu ferahlık görülürken yazının dilimlerin içine sığmadığı ve yer yer harflerin diğer yazı alanına kaydığı da görülmektedir. Harf anatomilerinde zafiyet görülmektedir. Bu durum özellikle “س” “sin” dişlerinde fark edilmektedir. Keşîdeli harf kullanımıyla yazı alanı lüzumsuz israf edilmiş, yazının yer yer sıkışık görünmesine sebebiyet verilmiştir. TOPKAPI SARAYI KUBBEALTI Dîvân Meydanı denilen II. avlunun sol tarafında üç odalı, üç kubbeli geniş revaklı kısımdır. Fâtih döneminde yapılmış olan dîvanhânenin zaman içinde ihtiyaçlara cevap verememesinden dolayı yeniden inşâ edilmiştir. Kubbealtı Geniş ahşap saçak engin oyma ve bezemelerle süslüdür. Yan yana üç birimden Adâlet kasrı’na bitişik olan dîvânın toplandığı Kubbealtı, ortadaki Dîvân-ı Hümâyûn kalemi ve sonuncusu veziriazam dairesidir. Dîvân-ı Hümâyûn’a ait kapının iki tarafında siyah zemîn üzerine altın yaldızla yazılmış 21 satırlık iki kitâbede III. Selîm ve II. Mahmûd dönemlerinde yapılan tamirâtlardan bahsetmektedir. Kubbealtı’nda haftada dört gün dîvan toplanır, devlet işleri görüşülürdü. Fâtih devrine dek padişahların da iştirak ettiği toplantılar sonraları veziriazam başkanlığında devam etti. Padişah, toplantı esnâsında Kubbealtı’na bitişik olan Adâlet Kasrı’nda oturur, kubbealtına açılan pencereden toplantıyı izlerdi .267 267 Tarkan Okçuoğlu, “Kubbealtı”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür 307 3.72. TOPKAPI SARAYI KUBBEALTI TAMİR KİTÂBESİ (SAĞ TARAF) Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C. 5, 111-112. 308 309 Kitâbenin Yeri: Kubbealtı’na (Divân-ı Hümâyûn) ait kapının sağ tarafında bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: سليم خان كرمور كامياب ايتدكده دورانى جهانك انتظامه طوتدى يوز حال پريشانى مجدد اولديغى دنيا و دينه كوندن اودر صاحبقران نو ظهور نسل عثمانى جهانى ياپديروب معمورهء امن و امان ايلر يقار اعداى دينك باشنه دنياى ويرانى نظام مو ويروب تجديد ايدر بنيان اقبالى بونى الحاح ايدر دائم اكا توفيق يزدانى كرمده پهلواندر حمله سنده غراندر سوزنده قهرماندر وصف اولنماز شوكت و شانى بيلور ترتيب دولت رسمنى بخت همايونى ملوك سالفه صان بوندن اوكرنمش جهانبانى قيلوب تعيين حدمت فرق و تمييز ايلدى بربر كروه عسكرى و زمرهء اعيان و اركانى بو ديوانكاه عالي يى بو رسمه ايلمك تعمير مكر الزم دكلميدى آچارسك چشم امعانى عجب طرز بلنده قويدى الحق ايليوب تكميل نظام دينى رسم دولت ناموس شاهانى معلى قبهء افالكى كويا اينديروب خاكه حريمنده نمودار ايلدى صف صف سروشانى تماشاسنده محشركاه دهشت عكس ايدر جانه دروديوارىنظاره اولوب مرآت خيرانى 310 حضوره يوز سورن اركان دولت چرخ رفعتندن ان اول سير ايدرلر خاكبوس مهرتابانى بو رسم نو ظهور انموزج اولسون چشم اعدايه جهاد اسبابنى هم بويله تنظيم ايلر عرفانى او بر شاه جهان رشد و همتدر كه الحاصل بولنمز الجوردى قبه نك آلتنده اقرانى چيقوب قانون دولت پرده دن اولمشدى بى آهنك شفاسز اولدى احيا ايلدى سلطان سليمانى سكون پر تمكندر عالمت حملهء شيره بو ارام ايتديرر اعداى دين تنك ميدانى تستر قيلسه طوپك سينه سنده كله آلدانمه اكر كورلرسه كورلر رعد و برق قهر سبحانى نه دم انديشه سى تدبير ايله باشلرسه تسخيره الور اقليم غيب ال مكانى ملك امكانى هميشه ذاتنه اقبال و شوكتله مرادنجه مبارك ايده موال ياپديغى آثار عمرانى ايدوب تأييد رأين معجزات سيد الكونين كرامات بلند اوليا اولسون نكهبانى فيوض سر الهاميله غالب كلدى بر تاريخ سليم ان ياپدى همطاق فلك بوجاى ديوانى ۱۲۰۷ Okunuşu: Selîm Hân-ı keremver kâm-yâb etdikde devrânı cihânın intizâma tutdu yüz hâl-i perîşânı Müceddid olduğu dünyâ vü dîne gûnden ezherdir odur sâhib-kırân-ı nev-zuhûr-ı nesl- i ‘Osmânî Cihânı yapdırıp maʻmûre-i emn ü emân eyler yıkar aʻdâ-yı dînin başına dünyâ-yı vîrânı Nizâm-ı nev verip tecdîd eder bünyân-ı ikbâli bunu ilhâh eder dâʻîm ona tevfik-i Yezdânî Keremde pehlivândır hamlesinde şîr-i garrândır sözünde kahramândır vasf olunmaz şevket ü şânı Bilir tertīb-i devlet resmini baht-ı hümâyûnu mülük-i sâlife san bundan öğrenmiş cihânbânî 311 Kılıp taʻyîn-i hidmet fark ü temyîz eyledi bir bir gürûh-ı ʻaskeri ve zümre-i aʻyân ü erkânı Bu divângâh-ı ʻâlîyi bu resme eylemek taʻmîr meğer lâzım değil miydi açarsan çeşm-i imʻânı ʻAceb tarz-ı bülende koydu el-hak eyleyip tekmîl nizâm-ı dîni resm-i devleti nâmus-ı şâhânı Muʻallâ kubbe-i eflâki gûyâ indirip hâke harîminde nümûdâr eyledi saf saf sürûşânı Temâşâsında mahşergâh-ı dehşet ʻaks eder câna der ü dîvârı nüzzâra olup mir’ât-ı hayrânî Huzûra yüz süren erkân-ı devlet çarh-ı rifʻatden en evvel seyr ederler hâk-bûs-ı mihr-i tâbânı Bu resm-i nev-zuhûr enmûzec olsun çeşm-i aʻdâya cihâd esbâbını hem böyle tanzîm eyler ʻirfânı O bir şâh-ı cihân-ı rüşd ü himmetdir ki el-hâsıl bulunmaz lâciverdî kubbenin altında akrânı Çıkıp kânûn-ı devlet perdeden olmuşdı bî-âheng şifâ-sâz oldu ihyâ eyledi Sultan Süleymân’ı Sükûn-ı pür-temekkündir ʻalâmet hamle-i şîre bu ârâm etdirir aʻdâ-yı dîne teng meydânı Tesettür kılsa topun sînesinde gülle aldanma eğer gürlerse gürler raʻd u berk-i kahr-ı Sübhânî Ne dem endîşesi tedbîr ile başlarsa teshîre alır iklîm-i gayb-ı lâ-mekânı mülk-i imkânî Hemîşe zâtına ikbâl ü şevketle murâdınca mübârek ede Mevlâ yapdığı âsâr u ʻumrânı Edip te’yîd re’yin muʻcizât-ı seyyidü’l-kevneyn kerâmât-ı bülend-i evliyâ olsun nigehbânı Füyûz-ı sırr-ı ilhâmiyle Gâlib geldi bir târîh Selîm Hân yapdı hem-tâk-ı felek bu cây-ı dîvânı 312 1207 Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1207/1792-1793268 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Mefâʻilün mefâʻilün mefâʻilün mefâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kubbealtı’na (Divân-ı Hümâyûn) ait kapının sağ tarafında bulunan kitâbe 21 satır ve her satır iki dilimdir. Kitâbenin üstünde Selîm Hân’ın tuğrası bulunmaktadır. Celî taʻlîk ile yazılan yazının zemîni siyahtır. Yazı, satır çizgileri ve yazının etrafındaki çerçeve altın varaklıdır. Satırın geniş tutulması yazının ön plana çıkmasını sağlamıştır. Böylelikle istifteki denge ve harflerdeki güzellik belirginleşmiş ve yazının etkisi artmıştır. Satır sonlarında alt alta gelen yâ-yı ma’kûsun sağladığı estetik, “دولت ناموس شاهانى” “devlet-i nâmus-i şâhâni” ifâdesinin istifinde olduğu gibi paralelinde aksi istikāmete seyreden keşîdeli bir harf imlâsıyla bütünleştiğinde ortaya çıkan hareketlilikle beraber çok daha fark edilir olmuştur. Son satırda târih kaydı bulunmaktadır. ”Selîm Hân yapdı hem-tâk-ı felek bu cây-ı dîvânı“ ”سليم ان ياپدى همطاق فلك بوجاى ديوانى“ 268 mısraındaki harflerin toplamına bir önceki beyitte geçen “كلدى بر” “geldi bir” tamiyesi gereğince ilâve edilince 1207 târihini vermektedir. 313 3.73. TOPKAPI SARAYI KUBBEALTI TAMİR KİTÂBESİ (SOL TARAF) 314 315 Kitâbenin Yeri: Kubbealtı’na (Divân-ı Hümâyûn) ait kapının sol tarafında bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: شهنشاه جهان محمود خان معدلت پيرا معلى جاى ديوانى مجدد ايلدى احيا مشبك روزنى زنجير عدلك بر عديليدر بال تحريك ايدر حق صاحبن اول خسروه ايما سليمخان جنان منزل ايدوب انجق زمين طرح مزين ايتدى عدل و داد ايله شاه زمان حاال فلكلر بومعلى قبه التندن عبارتدر عدالت اولمسه اولماز سپركهنه پا بر جا وكيل صلطنت صدرين و دفتردار و توقعى اولور ديوان كونى بوآسمانه انجم زهرا سپهر شوكتك احكامنى سير ايتمكه كاهى طلوع ايلر وراى زر قفسدن اول مه غرا حضور حضرت حقه قالور زيرا مزوردر عدالتكاه حاقانيده فيصل بولمين دعوى بو نو جايك وراسى قله قاف عدالتدر آياغى التنه دوشسه نوله دنيا و ما فيها سپهر كينه جوىمهجه سيله داغدار اتدى علم افراز اولنجه قله نو آفتاب آسا عيان ايتدى او واال قله يى بنياد ايدوب ضمنا نكهبان اولديغن آفاقه اول حاقان ملك آرا 316 او رتبه ملكه تأثير ايتدى اول شهدن مهابتكيم مراد ايتسه كنام شيرى ايلر آهوان يغما ديلرسه ميشه زارى مهد ايدر بر پچه روباهه ديلرسه شير نرىطفل آهويه ايدر الال فريدونلر او شاههعرض حاجت ايلسون كلسون پناه پادشاهان ايلدى دركاهنى مولى ايكى زرين طاسه سلطنت تاجن ويررلردى ركابنده كلوب پيك اولمش اولسه سنجر و دارا صطبلنده اكر پرويز اوليدى بر آت اوغالنى اكارميدى جهانده ادهم شبديزينى حاشا نويد فتح ايچون تاتار اوليدى بويله خاقانه ايدرميدى هالكو عمرينى الغار ايله افنا اجك دست نيازى دائم اولسون داورغازى سوزم كر حق ايسه ساكنان عالم باال او خاقان صدقله قيلدى جناب احمده حدمت كتاب اللهك ايتدى سيفله احكامنى ابنا ينه چيقدم صدددن قالدى بو جايك براز وصفى الشمش مدح اقانه زبان خامهءامال صدد بر يانه طورسون شوق و شاديدن كيدر عقلم او شاهى ياد ايدركن مالك اولمام كنديمه قطعا بوليدم بارى بر مصرع رعنا جاى زيبايه قصورم اولسه ده عفو ايلر اول شاه كرمفرما كورن سر دادهء انصاف اولور عزت بو تاريخه مجدد ايلدى ديوان يرين محمود خان واال ۱۲۳۵ Okunuşu: Şehinşâh-ı cihân Mahmûd Hân-ı ma‘delet-pîrâ mu‘allâ cây-ı dîvânı mücedded eyledi ihyâ Müşebbek revzeni zencîr-i ‘adlin bir ‘adîlidir bilâ-tahrîk eder Hak sâhibin ol husreve îmâ Selîm Hân-ı cinân-menzil edip ancak zemînin tarh müzeyyen etdi ‘adl ü dâd ile şâh-ı zamân hâlâ Felekler bu mu‘allâ Kubbealtı’ndan ‘ibâretdir ‘adâlet olmasa olmaz sipihr-i köhne pâ-ber-câ Vekîl-i saltanat sadreyn ü defterdâr ve tevkî‘î olur dîvân günü bu asûmâna encüm-i zehrâ 317 Sipihr-i şevketin ahkâmını seyr etmeğe gâhî tulû‘eyler verâ-yı zer-kafesden ol meh-i garrâ Huzûr-i hazret-i Hakk’a kalır zîrâ müzevverdir adâletgâh-ı hâkānîde faysal bulmayan da‘vâ Bu nev- câyın verâsı kulle-i kâf-ı adâletdir ayağı altına düşse nola vü mâ-fîhâ Sipirh-i kîne-cûyı mehcesiyle dağdâr etdi ‘alem-efrâz olunca kulle-i nev âfitâb-âsâ ʻİyân etdi o vâlâ kulleyi bünyâd edip zımnen nigehbân olduğun âfâka ol hâkān-ı mülk-ârâ O rütbe mülke te’sîr etdi ol şehden mehâbet-kim murâd etse künâm-ı şîri eyler âhüvân yağmâ Dilerse mîşezârı mehd eder bir peççe rûbâha dilerse şîr-i nerri tıfl-ı âhûya eder lâlâ Ferîdûnlar o şâha ‘arz-ı hâcet eylesün gelsin penâh-ı pâdişâhân eyledi dergâhını Mevlâ İki zerrîn taşa saltanat tâcın verirlerdi rikâbında gelüb peyk olmuş olsa Sencer ü Dârâ Sıtablında eger Pervîz olaydı bir at oğlanı anar mıydı cihânda Edhem-i Şebdîz’ini hâşâ Nüvîd-i feth için tatar olaydı böyle hâkāna eder miydi Hülagü ‘ömrünü ılgar ile ifnâ Açın dest-i niyâzı dâ‘îm olsun dâver-i gâzî sözüm ger hak ise ey sâkinân-ı ‘âlem-i bâlâ O hâkān sıdk ile kıldı cenâb-ı Ahmed’e hıdmet kitâbullâhın etdi seyf ile ahkâmını inbâ Yine çıkdım sadedden kaldı bu câyın biraz vasfı alışmış medh-i hâkāna zebân-ı hâme-i imlâ Saded bir yana dursun şevk ü şâdîden gider ‘aklım o şâhı yâd ederken mâlik olmam kendime kat‘â Bulaydım bâri bir mısrâ‘-ı ra’nâ cây-ı zîbâya kusurum olsa da ‘afv eyler ol şâh-ı kerem-fermâ 318 Gören ser-dâde-i insâf olur ‘İzzet bu târîhe mücedded eyledi dîvân yerin Mahmûd Hân vâlâ 1235 Yazı Türü: Celî ta‘lîk Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamakla beraber kaynaklarda Yesârîzâde Mustafa İzzet Efendi’ye269 ait olduğu belirtilmektedir. Târih Kaydı: 1235/1820270 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Mefâ‘îlün mefâ‘îlün mefâ‘îlün mefâ‘îlün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Yesârîzâde Mustafa İzzet Efendi’nin271 kaleminden çıkmış bu kitâbenin üzerinde Mustafa Râkım Efendi’nin272 kaleminden çıkmış II. Mahmûd’a ait bir tuğra bulunmaktadır. 22 satır ve her satır iki dilimden oluşmaktadır. Mermer zemîn üzerine kabartma tekniğiyle hâkkolunmuştur. Yazı ve yazı alanının etrafı altın varaklıdır. Yazının zemîni siyahtır. Dengeli bir istif ve düzgün harf anatomileriyle yazılmış olan kitâbe, son derece heybetli bir görünüm arzetmektedir. Oradan çıkan kararlarla devletin yönetildiği bir bölüm olan Kubbealtı’nın haşmet ve vakarına yakışır vaziyettedir. Yazı akıcı ve dinamiktir. Üzerindeki tuğra da şâhânedir. 269 Derman, “Osmanlı Türklerinde Hat Sanatı”, Osmanlı, (Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999), C. 11, 23. 270 “Mücedded eyledi dîvân yerin Mahmûd Hân vâlâ” ifâdesiyle tamiyeli târih düşülmüştür. Bir ilâvesiyle 1235 târihi bulunmaktadır. 271 Derman, “Osmanlı Türklerinde Hat Sanatı”, 23. 272 A.g.m., 23. 319 MÜHENDİSHÂNE-İ BERRÎ-İ HÜMÂYÛN Türk eğitim târihinde ilk defa kurulan bu mektebin açılışı1768’deki Osmanlı-Rus savaşında Osmanlı ordusunun teknik açıdan yetersiz oluşunun önemli bir yeri vardır. Okulun açılış târihi 1187/1773 olarak kabul edilmekle beraber mühendishânenin ilk hocalarından Cezayirli Seyyid Hasan’ın kaleme aldığı risâlenin önsözünde I. Abdülhamid zamanında ve Sadrazam Derviş Mehmed Paşa’nın üçüncü sadâreti döneminde olduğu belirtilmektedir. Mühendishâne-i Bahrî-i Hümâyûn 1195/1781 târihinde Mühendishâne-i Tersâne-i Âmire Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyûn adıyla anılmaya başlandı. Yer darlığı sebebiyle Tersane Zindanı yanında bir binâya taşındı. Bu binânın 1797 târihli tamirâtında verilen bilgilerden 189 metrekare olmak üzere iki kat olduğu anlaşılmaktadır. Buraya geçişle ders programı yeniden düzenlenen okulun istihkâm, tâbiye ve hendese dersleriyle 1210/1795 târihinde açılacak olan Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyûn’un ilk adımları da atılmış oluyordu. Mustafa Reşid Efendi okulun nâzırlığına getirildi. Yaşanan tecrübelerle beraber Harp Okulu olarak hizmet verecek yeni bir mühendishânenin kurulması kaçınılmaz hâle geldi ve burası Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyûn adını aldı (1210/1795). Hasköy’de açılan bu mühendishâne imparatorluğun Mühendishâne-i Bahrî-i Hümâyûn’dan sonra ikinci mühendishânesidir.273 273 Kemal Beydilli, “Mühendishane-i Berrî-i Hümayun”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 2006), C. 31, 516-518. 320 3.74. MÜHENDİSHÂNE-İ BERRÎ-İ HÜMÂYÛN TAMİR KİTÂBESİ 321 Kitâbenin Yeri: Mühendishânenin mermer giriş kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: ايلمشدى خان سليم ثالث رحمت نشين ساحه پيرايندهء انشا مهندسخانه يى صوكره فردوس آشيان عبد المجيد خان ايلدى شكل دلجوده اساس آرا مهندسخانه يى خسرو روشننظر سلطان حميد داد كر احتياجه كورمدى اوفى مهندسخانه يى ايلدى توسيع ايچون تدوير پركار كرم سابقندن ياپدى پك باال مهندسخانه يى حكمة االشراق نصرت فن حرب عسكرى سايه سنده ايلدى مجال مهندسخانه يى چاكرى مختار تنظيم ايلدى تاريخنى 322 قيلدى دادار زمان احيا مهندسخانه يى ۱۳۰۷ كتبه .…… Okunuşu: Eylemişdi Hân Selîm-i Sâlis-i rahmet-nişîn Sâha-pîrâyende-i inşâ mühendishâneyi Sonra Firdevs-i âşiyân ʻAbdülmecîd Hân eyledi Şekl-i dil-cûda esâs-ârâ mühendishâneyi Hüsrev-i rûşen-nazar Sultan Hamîd-i dâdger İhtiyâca görmedi evfâ mühendishâneyi Eyledi tevsîʻ içün tedvîr-i pergâr-ı kerem Sâbıkından yapdı pek bâlâ mühendishâneyi Hikmetü’l-işrâk-ı nusret fenn-i harb-i ʻaskeri Sâyesinde eyledi meclâ mühendishâneyi Çâkeri Muhtâr tanzîm eyledi târîhini Kıldı dâdâr-ı zamân ihyâ mühendishâneyi 1307 Ketebehû……. Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Harflerin aşınmasından dolayı okunamamıştır. 323 Târih Kaydı: 1307/1889-90274 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Mühendishânenin giriş kapısının üzerinde bulunan kitâbe, dört satır ve her satır üç dilimden oluşmaktadır. Mermer üzerine celî taʻlîk ile kabartma tekniği kullanılarak yazılmıştır. Yazı ve çerçevesi altın varaklı, zemîni ise koyu yeşildir. Son satırın ortadaki dilimine hattat imzasını atmıştır. Târih sonuncu dilimdedir. Altın varaklamasının özensiz yapıldığı görülmektedir. Her dilimde keşîdeli harflerle yazı ritim kazanmış, çanaklı harflerle de bu ritme farklı bir âhenk kazandırılmıştır. Satır aralarının geniş tutulmasıyla harflerin güzelliğinin ve istifin akıcılığının ortaya çıkması sağlanmıştır. MİHRİŞAH VÂLİDE SULTAN SEBÎLİ Eyüpsultan Bostan İskelesi’nde Mihrişah Vâlide Sultan Türbesi’nin yanındaki bu sebîl müdevver cephelidir. Üçlü mermer sütunlarla birleştirilmiş beş penceresi vardır. Şebekeleri dökme demirden olup zengin oymalarla süslüdür. Herbirinde beşer tane su verecek Mihrişah Vâlide Sultan Sebîli yer bulunmaktadır. Bu şebekeler 0,85 metre eninde, 2,50 metre yüksekliğindedir. Kemerlerin üstünde çerçevelerin kayıtlarına kadar taşan yapraklar ve kabuklar sebîlin bütün yüzünü sarmaşık gibi sarar dolanır. Bu sebîl rokoko üslûbunun Türk mimârîsindeki örneklerinden biridir. Sebîlin kitâbesi her pencerenin üzerinde bir parça olmak üzere saçağın altına 274 “Kıldı dâdâr-ı zamân ihyâ mühendishâneyi” ifâdesiyle târih düşülmüştür. 324 yerleştirilmiştir. Sebîlin iki yanında birbirinin eşi ve sebîl ile aynı stilde iki çeşme vardır.275 3.75. MİHRİŞAH VÂLİDE SULTAN SEBÎLİ İNŞÂ KİTÂBESİ 275 Egemen, İstanbul’un Çeşme ve Sebîlleri, 604-611. 325 326 Kitâbenin Yeri: Sebîlin saçağının altında müdevver olarak yan yana dizilmiş halde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: مهد جناب سلطنت اكليل تاج مكرمت معموره ساز مملكت صبح سپهر عز و جاه كوش ايله قدر كوهرين او صاف ذات بيهترين خور شيديدر اول حاورين سلطان سليم جم سپاه بخش ايتدى مال بيحساب دنيايى ايتدى فيضياب قرب آب ايوبه آب اجراسنه قيلدى نكاه بر نو سبيل ايتدى بنا هم خوش ادهم جانفزا نزديك اصحاب صفا رضوان خلده شاه راه كويا كه بر كاشانه درروزنلرى شاهانه در جنتمي در آ يا نه در اولمش محل اشتباه اولدى بو يرده رونما مضمون تجرى تحتها قيلدى كرامتله بنا اول داوردولت پناه اطعام ايچون آفاقى هب ياپدى عمارت منتحب انصاردن ايلر طلب نصر لواى پادشاه يكپاره احساندر ايشى جود فزوندر ايشى ارواى عطشاندر ايشى هر طورى توفيق اله اسرار صحبك مظهرى انواع خيرك مصدرى 327 سرايت بو آب كوثر نور ايچره استرسك شناه غالب قلمدن اقدى بيل تاريخى همچون سلسبيل اصحابه زمزم هم سبيل عين صفاى مهرشاه Okunuşu: Mehd-i Cenâb-ı saltanat iklîl-i tâc-ı mekremet Maʻmûre-sâz-ı memleket subh-ı sipihr izz ü câh Gûş eyle kadr-i gevherin evsâf-ı zât-ı bihterin Hurşîdidir ol hâverin Sultân Selim-i cem-sipâh Bahş itdi mâl bî-hisâb dünyâyı itdi feyzyâb Kurb-i Ebî Eyyûb’e âb icrasına kıldı nigâh Bir nev sebîl itdi binâ hem hôş edâ hem cân-fezâ Nezdik ashab-ı safâ rıdvan-ı hulde şâh-râh Gûya ki bir kâşânedir revzenleri şâhanedir Cennet midir âyânedir olmuş mahalli iştibâh Oldı bu yerde rû-nümâ mazmûn tecrî tahtehâ Kıldı kerâmetle ol dâver-i devlet penâh İtʻâm içün âfâkı heb yapdı imâret müntehab Ensârdan eyler taleb nasr-ı livâ-yı Pâdişâh Yekpâre ihsândır işi cûd-ı firâvândır işi İrvâ-yı atşândır işi her tavrı tevfîk-i İlâh Esrâr-ı sahbin mahzarı envâ-ʻı hayrın masdarı Seyret bu âb-ı Kevseri nûr içre istersen şinâh Gâlib kalemden akdı bil târihi hem çün selsebîl Ashâba zemzem hem sebîl ayn-ı safâ-yı Mihrişâh Yazı Türü: Celî taʻlîk 328 Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: Kitâbede târih kaydı yoktur.276 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Sebîlin saçağının altında müdevver olarak yan yana, etrafı sarmaşıkla çevrili beş plakadan oluşan ve mermer üzerine hâkkedilen kitâbede, her bir plaka bir bir pencerenin üzerine gelecek şekilde tanzîm edilmiştir. Her bir plaka dört satırdan oluşmaktadır. Satır araları bölünmüş ve satırlar geniş tutulmuştur. Bu durum zemîni koyu yeşil olan altın varaklı yazıların daha da estetik ve belirgin görünmesini sağlamış, harflerin ve satırların güzelliğini ön plana çıkarmıştır. Mimârisindeki müdevver duruş bütün paftaların aynı anda görülmesine olanak vermiyor olsa da gerek mimârisi ve gerekse kitâbesi son derece şık ve estetik olan bu sebîlin yazılarındaki âhenk ve harf anatomilerindeki güzellik, cülûs güzergâhı olması sebebiyle civârında yaşanan vakar, ihtişam ve zerafet hislerinden de nasîbini almış gibi durmaktadır. NUREDDİN CERRÂHÎ DERGÂHI Halvetî tarikatının Nureddin Cerrâhî (1678- 1721) vâsıtasıyla İstanbul’da kurulan dergâhı. Tarikat pîrinin tesîs etmiş olduğu tarikat kolunun adıyla anıldığı Cerrâhî lakabı, doğmuş olduğu Cerrahpaşa mahallesinden kaynaklanmaktadır. Nureddin Cerrâhî, Üsküdar’daki Toygartepesi’nin Nureddin Cerrâhî Dergâhı Selami Ali Efendi Tekkesi’nin şeyhlerinden Şeyh Ali Alâeddin Köstendili’ye intisab etmiş, hilâfet icâzetini almaya hak kazanmasının ardından bir süre Karagümrük’te Canfeda kadın Câmii’ndeki halvethânede yaşamış daha sonra câminin bitişiğindeki Bekir Efendi Konağı’nı satın 276 “Ashâba zemzem hem sebîl ayn-ı safâ-yı Mihrişâh” beytiyle târih düşülmüştür. 329 almıştır. III. Ahmed’in de sevgisini kazanan bu zât için bu konağın yerine III. Ahmed tarafından tekke yapılmıştır. 1721 târihinde dâr-ı bekāya intikal eden Nureddin Cerrâhî, irşad vazifesini on sekiz yıl sürdürmüş ve bu tekkeye defnedilmiştir. Âsitane-i Nureddin, Nureddin Âsitanesi gibi isimlerle anılan bu yer Cerrâhîliğin merkezi olagelmiştir.277 Karagümrük’te bulunan bu tekkede Nureddin Cerrâhî’nin irtihâlinden tekkelerin kapatıldığı 1925 senesine kadar irşad faaliyeti kesintisiz olarak sürdürülmüştür. Zaman içinde birçok onarım ve yenileme geçiren tekkede tevhidhâne ve türbeyi barındıran kısım II. Mahmûd döneminde son şeklini almıştır. 3.76. NUREDDİN CERRÂHÎ DERGÂHI İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Dergâhın giriş kapısı üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: قطب العارفين حضرت شيخ نور ادين الجراحى قدس سره سنه ۳ ل ۱۲۱۱ Okunuşu: Kutbü’l-ârifîn Hazret-i Şeyh Nûreddîn el-Cerrâhî kuddise sırrahü Sene 3 Şevvâl 1211 Yazı Türü: Celî sülüs 277 Ömer Tuğrul İnançer ve M. Baha Tanman, “Cerrahîlik” Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı Ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C. 2, 414-416. 330 Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1211/1796 Dili: Türkçe Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Mermer zemîn üzerine celî sülüsle hâkkolunmuştur. Tek satırdan ibâret olan bu kitâbede harf anatomileri düzgün ve istif dengeli bir görüntü arzetmektedir. Yazının zemîni koyu yeşildir. Yazı altın varaklıdır. Kitâbenin sonunda, son iki kelimenin ortasına gelecek şekilde târih kaydı düşülmüştür. Keşîdeli “sin” harfiyle yazılan sene kelimesinde “sin” keşidesinin üzerine rakamla târih yazılmıştır. Şevvâl ayının harfle ifâdesi olan “ل” “Lam” harfinin içine de rakamla gün kaydı düşülmüştür. Tezyînî hareke ile beraber mühmel harf işâretinin de kullanılmış olduğu görülmektedir. 331 3.77. NUREDDİN CERRÂHÎ DERGÂHI TAMİR KİTÂBESİ 332 Kitâbenin Yeri: Tevhîdhânenin çini kaplı doğu duvarında bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: شاه شاهان جهان عبد المجيد نير برج كرم مهر منير پرتو دركه نور الدينى حسن اعمار ايله ايتدى توفير حق ضيا كستر ايده سلطنتك چشم عالم اوله عدليله قدير اوليا منزلك ايتدى احيا اوله سلطان رسل اكا ظهير سويلدى سامى قولى تاريخك پير دركاهى اولندى تعمير ۱۲۷۴ رقمه المذنب الداعى راقم Okunuşu: Şâh-ı şâhân-ı cihân ʻAbd-ı Mecîd Neyyir-i burc-ı kerem mihr-i münîr Pertev-i Dergeh-i Nûreddînî Hüsn-i iʻmâr ile etdi tevfîr Hak ziyâ-güster ede saltanatın Çeşm-i ʻâlem ola ʻadliyle kadîr Evliyâ menzilin etdi ihyâ Ola sultan-ı rüsül ona zahîr 333 Söyledi Sâmî kulu târîhin Pîr dergâhı olundu taʻmîr 1274 Rakamehü el-müznibü’d-dâʻî Râkım Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Râkım Efendi Târih Kaydı: 1274/1857-1858278 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Feʻilâtün feʻilâtün feʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Üzerinde “Abdülmecîd Hân bin Mahmûd el-muzaffer dâimâ” yazan tuğranın bulunduğu kitâbe, mermer üzerine celî taʻlîk ile hâkkolunmuştur. On satırdan oluşmaktadır ve satır araları bölünmüştür. Zemîn koyu yeşil, yazı, satır çizgisi ve çerçeve altın varaklıdır. Harf anatomileri düzgün, istif dengelidir. Yazı, akıcı ve dinamik bir görüntü arzetmektedir. Yazıda keşîdeli harf ve yâ-yı ma’kûs kullanımının yazıya kazandırdığı canlılık ve akıcılık fark edilmektedir. Onuncu satırın altına, ortalanmış olarak imza satırı bulunmaktadır. İmza satırında kullanılan kalem diğer kısmın yazımında kullanılan kaleme nispetle daha incedir. 278 “Pîr dergâhı olundu taʻmîr” ifâdesiyle ebced düşülmüştür. Hesâben 1273 târihi çıktığı halde kitâbede 1274 yazmaktadır. 334 SELÎMİYE CÂMİİ Üsküdar’da Selimiye Kışlası’nın yanında yer almaktadır. Kitâbesine göre III. Selim tarafından muvakkıthâne, okul ve sebîlle birlikte 1219/1804-05 târihinde yapılmıştır. Câmi, geniş bir avlunun ortasında bulunmaktadır. Kuzey cihetinden on basamakla yapının esas girişine ulaşılmaktadır. Kare planlı harim bölümü, Selîmiye Câmii harim bölümüne eklenmiş olan dikdörtgen biçimli mihrap nişi, batıda hünkâr mahfili, dışa açık yan galeriler, doğuda konut bölümü ve kuzeydeki minâreler yapının ana unsurlarıdır. 14,60 metre çapında bir kube ile örtülen harîm bölümünün yüksekliği 25,70 metredir. Câminin ibadet mekânı 15x15 metre ölçülerinde kare planlı olup iki yanda dışa açılan sofalarla şekillenmiş ve alt kısımları mermer kaplamıştır. İçeride duvarların üst kısımları kalem işi nakışlarla süslenmiştir. Ana mekânı üç yandan saran kuşak yazısında Fetih Sûresi’nin yer alması ve câmi görevlilerinin sürekli bu sûreyi okumakla görevlendirilmesi III. Selîm’in fetih dönemi başlatmadaki kararlılığını yansıtmaktadır. Günümüzde kubbedeki celî sülüs yazı İsmail Hakkı Selîmiye Câmii cümle kapısı Altunbezer’e bazı yazı ve kitâbeler de Çarşambalı Ârif Efendi’ye aittir.279 279 Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadîkatü’l-Cevâmi‘, 596-601; M. Gözde Ramazanoğlu, “Selimiye Cami”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 2009), C. 36, 434-436; Selçuk Batur, “Selimiye Cami”, Dünden Bügüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C. 6, 512-515; Öz, İstanbul Camileri, C. 2, 58. 335 3.78. SELÎMİYE CÂMİİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, câminin mermer cümle kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: زيور تاج خالفت شاه عالى منقب مقتداى اهل سنت سايهء رب رحيم جامع الخيرات شاهنشاه كروبى نهاد ايلدى بو معبدى آباد چون قصر نعيم اسكدارى قيلدى احيا چونكه حسن همتى ايكى نو تاريخ ايله زين اولدى بو بيت نظيم ياپدى اعال طرح ايله جامع امام المتقين ۱۲۱۹ بر مجسم نوردر بو معبد سلطان سليم ۱۲۱۹ Okunuşu: Zîver-i tâc-ı hilâfet şâh-ı ʻâlî-menkabet Muktedâ-yı ehl-i sünnet sâye-i Rabb-i Rahîm Câmiʻü’l-hayrât şâhenşâh-ı kerrûbî-nihâd 336 Eyledi bu maʻbedi âbâd çün kasr-ı naʻîm Üsküdar’ı kıldı ihyâ çün hüsn-i himmeti İki nev târîh ile zeyn oldu bu beyt Nâzîm Yapdı aʻlâ tarh ile câmi imâmü’l-müttakîn 1219 Bir mücessem nûrdur bu maʻbed-i Sultan Selîm 1219 Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1219/1804-1805280 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Câminin cümle kapısının üzerinde mermer zemîn üzerine dört satır hâlinde, her satırda iki dilim olmak üzere yazılan kitâbede dengeli harf dağılımı görülmektedir. Her satırda keşîdeli harflerle nefes aldırılan yazıda harfler ve satır düzeni gâyet düzgündür. Celî sülüsle yazılan kitâbede zemîn koyu yeşildir. Son satırda her iki dilime de târih yazılmıştır. Yazıda bütün “sin” harfleri dişli, “şın” harfleri ise hem dişli hem de dişsiz yazılmıştır. Çanaklı ve küplü harflerle de akıcılık ve estetik sağlanmıştır. 280 Son iki mısra da ebcedle 1219 târihini vermektedir. 337 YENİ CÂMİİ MUVAKKİTHÂNESİ Eminönü’ndeki Yeni Câmii muvakkithânesi, Türk sanat tarihinde önemli bir yer tutar. 1597 senesinde III. Murad'ın eşi Safiye Sultan tarafından inşâsına başlanmış fakat ancak 1663 yılında IV. Mehmed'in annesi Hatice Turhan Vâlide Sultan tarafından tamamlanmış olup câmi, mektep, Yeni Câmii Muvakkithânesi türbe, kasır, darülhadis, sebîl ve çarşıdan oluşan Yeni Câmii Külliyesi'nin bir parçasıdır. Muvakkithane, 19. yüzyılda II. Mahmûd tarafından külliyeye eklenmiştir. Caminin güneybatı köşesinde ve avlu duvarına bitişik olarak bulunmaktadır. Klasik stildeki mimârî sanat eserlerimizin en son örneğidir. Muvakkithâne câminin güney cephesinde avlu duvarının köşesinde yeralır. Üzerindeki kitâbeye göre 1228/1813 târihinde inşâ edilmiştir. Muvakkithâne geniş saçaklı basık soğan kubbe ile örtülü olup kesme taş malzeme ile yapılmıştır. Üç bölümden müteşekkil olan binaya basık kemerli bir kapı ile girilmektedir. Buradan ana mekâna geçiş sağlanmaktadır. Yapı cephesinin ortasında kitâbe üstünde oval form içinde II. Mahmûd’un tuğrası bulunmaktadır. Altta Enderunlu Vâsıf’ın iki sıra halinde ta’lîk hattı ile yazılmış on satırlık kitâbe yeralmaktadır.281 Muvakkithâne pencerelerinin mermer söveleri, tunç dövme şebekelerin motifleri, yaklaşık bir metre kadar dışarı taşan çatı saçakları ve basık formlu kubbesiyle külliyeye sonradan eklendiğini ilk bakışta anlatmaktadır. Muvakkithâne binası 1956 yılında geriye çektirilmiştir. Bu esnâda hiç şaşmamasıyla meşhur ezanî ve alafranga saatlerin yeri kapatılmış ve saatler kaldırılmıştır. 281 Çobanoğlu, “Yeni Cami Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 2013), C. 43, 442. 338 3.79. YENİ CÂMİİ MUVAKKİTHÂNESİ İNŞÂ KİTÂBESİ 339 Kitâbenin Yeri: Kitâbe, muvakkithânenin yola bakan taraftaki yan yana dizili üç pencereden ortada olanının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin üstünde Sultan Mahmûd Adlî’nin tuğrası bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: شه خورشيد پرتو غازى خان محمود عدلينك جهان وقتنده معمور اولدى رونق كلدى دنيايه او حاقان فلك تمكينك عصر بى عديلنده نيجه چرح ارتفاع آثار نو تاريخ اولدى غبرايه بريسى اشته ازجمله يكى جامعده اسكيدن موفق اولممش كيمسه موقتخانه انشايه 340 اساسى اول حديو ربع مسكونن اواننده قورلدى ساعت اشرفده بو جاى معاليه عيار اولدقده معجم حرفى واصف كلدى تام تاريخ سوز اولمز بو موقتخانه نو طرح بااليه ۱۲۲۸ Okunuşu: Şeh-i hurşîd-pertev Gâzî Hân Mahmûd-ı ʻAdlî’nin Cihân vaktinde maʻmûr oldu revnak geldi dünyâya O hâkān-ı felek-temkînin ʻasr-ı bî-ʻadîlinde Nice çarh-irtifâ’ âsâr-ı nev tarh oldu gabrâya Birisi işte ez-cümle Yeni-Câmiʻ’de eskiden Muvaffak olmamış kimse muvakkıt-hâne inşâya Esâsı ol hıdîv-i rub’-ı meskûnın evânında Kuruldu sâʻat-i eşrefde bu cây-ı muʻallâya ʻAyâr oldukda muʻcem harfi Vâsıf geldi tâm târîh Söz olmaz bu muvakkıt-hâne-i nev-tarh-ı bâlâya 1228 Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1228/1813282 Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitabe Mefâʻilün mefâʻilün mefâʻilün mefâʻilün 282 Son mısradaki noktalı harflerin toplamı 1228 târihini vermektedir. 341 Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Sultan Mahmûd Adlî’nin tuğrasının altında bulunan kitâbe, beş satırdan oluşmaktadır. Her satır iki dilimdir. Mermer zemîn üzerine kabartma tekniği ile hâkkolunmuştur. Yazı ve yazı çerçevesi altın varaklıdır. Yazının zemîni koyu yeşildir. Harflerin anatomilerinin düzgün, istifin yer yer sıkışık olduğu görülmektedir. Kitâbenin son diliminde târih kaydı bulunmaktadır. Kitâbe yer yer rutûbetten etkilenmiş ve bozulmalar olmuştur. İSTANBUL MÜFTÜLÜĞÜ Günümüzde İstanbul Müftülüğü olarak kullanılan Bâb-ı Meşîhat’ın Fetvâhâne binâsı 1982-1985 târihinde yıkılarak aslına uygun bir biçimde yeniden yapılmıştır. Giriş kapısının hemen sağ tarafındaki iki katlı binâ Şer‘iyye Sicilleri Arşivi olarak İstanbul Müftülüğü 10.000 cilt sicilin muhafazasına tahsis edilmiştir. Sol taraftaki iki katlı binânın üst katı da müftülük kütüphânesi olarak kullanılmaktadır.283 Fâtih döneminde İstanbul’un belirli noktalarındaki kışlalara yerleştirilen yeniçerilerden Yeniçeri Ağaları sorumluydu. Önceleri yeniçeri ocağından seçilen ve oralarda kalan yeniçeri ağaları sonraları kendilerine tahsis edilen yerlerde kalmaktaydı. Yeniçeri Ağalarının en uzun kaldığı yer olarak bilinen yer günümüzde İstanbul Müftülüğü binalarının olduğu yerdir. Buraya Ağa Kapısı denilmektedir. Fetva Yokuşu ile Mimar Sinan Caddesi, Ağa Kapısı yakınında dar açılı bir köşe oluşturmaktadır. Burada Mimar Sinan’ın türbesi ve türbenin tam karşısında İstanbul Müftülüğü’nün giriş kapısı bulunmaktadır. Yeniçeri Ocağı’nın 1826’da kaldırılması üzerine Ağa Kapısı şeyhülislamlara tahsis edildi. Bu sebeble de burası Şeyhülislam Kapısı, Fetvâ Kapısı, Bâb-ı Meşihat olarak da anılmaya başlandı. 283 Mehmet İpşirli, “Bâb-ı Meşîhat”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 1991), C. 4, 363. 342 Şeyhülislamlık müessesesi de 1924 yılında kaldırılınca burası İstanbul Müftülüğü’nün kullanımına tahsis edildi. Müftülüğün ana kapısından girildiğinde sağda ve solda iki bina görülür, sağda Şer’i Siciller Arşivi ve solda Meşihat Arşivi bulunmaktadır. Şeyhülislamlarla ilgili bütün belgeler Meşihat Arşivi’nde, devlet merkezinden gelen bütün fermanlar, kadıların verdikleri kararlar, emir ve tebliğler Şer’i Siciller Arşivi’nde korunmaktadır. Hem meşihat Arşivi binâsı hem de Şer’i Siciller Arşivi II. Abdülhamid devrinde inşâ edilmiştir.284 3.80. İSTANBUL MÜFTÜLÜĞÜ TAMİR KİTABESİ 1 284 Özkök, İstanbul’un Sessiz Kitâbeleri, 112-119. 343 Kitâbenin Yeri: Bugün İstanbul Müftülüğü olarak kullanılan binânın ana giriş kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: دولت دائم اوله حضرت خان محمودك سايه سنده الوب آسوده شميشه علما سيف و خاميله ايدوب دستنى مولى تأييد بر الينه قلج الدى بر الينه فتوى حق نعمت نه ايمش بيلميينك حالى بودر آب تيغ و قلمى قيلدى اوجاغى اطفا نيجه نصح ايتديلر شر زمهء مكروحه علمانك سوزينى ايلمديلر اصغا عاقبت يرلرين هللا نصيب ايتدى بزه دار فتوالرى ايتمش ايدى انلر يغما عمرى اولدقجه مبارك ايده باالستحقاق 344 مفتىء عالم اوالن طاهر افندى يه خدا نور عدلى ايله محو ايتدى ظالم ظلمى روز و شب ايليه لم خسرو و دورانه دعا ملجاء امت ايده حشره قدر بابنى حق طوره اول شاه جهان تا طوره شرع مولى خاكپاى شه دورانه تشكر قيلدى ايكى جوهر كبى تاريخله عزت فضال اغا قپوسنى ويردى بزه سلطان محمود باب تزوير ايدى حق قيلدى مقام افتا ۱۲۴۱ Okunuşu: Devleti dâim ola Hazret-i Hân Mahmûd’un Sâyesinde olup âsûde hemîşe ʻulemâ Seyf ü hâmeyle edip destini Mevlâ te’yîd Bir eline kılıç aldı bir eline fetvâ Hakk-ı niʻmet ne imiş bilmeyenin hâli budur Âb-ı tîğ u kalemi kıldı ocağı itfâ Nice nush etdiler ol şirzime-i mekrûha ʻUlemânın sözünü eylemediler ısgâ ʻÂkıbet yerlerin Allâh nasîb etdi bize 345 Dâr-ı fetvâları etmiş idi anlar yağmâ ʻÖmrü oldukça mübârek ede bi’l-istihkâk Müftî-i a’lem olan Tâhir Efendi’ye Hudâ Nûr-ı ʻadli ile mahv etdi zalâm-ı zulmü Rûz u şeb eyleyelim Hüsrev-i devrâna duʻâ Melce’-i ümmet ede haşre kadar bâbını Hakk Tura ol şâh-ı cihân tâ tura şerʻ-i Mevlâ Hâk-pây-ı şeh-i devrâna teşekkür kıldı İki cevher gibi târîhle ʻİzzet fuzalâ Ağa kapusını verdi bize Sultan Mahmûd Bâb-ı tezvîr idi Hakk kıldı makām-ı iftâ Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1241/1825-1826285 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Feʻilâtün feʻilâtün feʻilâtün feʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe beş satırdan oluşmaktadır. Her satır dört dilimdir. Boyasız mermer zemîn üzerine altın varaklıdır. Kabartma tekniği kullanılarak yazılan bu celî taʻlîk kitâbede istif son derece dengeli, akıcı ve estetik görünmektedir. Her dilimde keşîdeli harf kullanımı söz konusudur. Hem keşîdeli harf kullanımı hem de yer yer kullanılan yâ-yı maʻkûslarla yazı akıcı ve dinamik bir görünüm kazanmıştır. Harf anatomileri düzgündür. Kitâbenin son 285 “Ağa kapusını verdi bize Sultan Mahmûd Bâb-ı tezvîr idi Hakk kıldı makām iftâ” ifâdesiyle ebcedle târih düşülmüştür. 346 satırının son iki diliminde târih kaydı bulunmaktadır. Sonuncu dilimdeki târih kaydı ”y” harfinin noktaları ortada kalacak şekilde solda “۱۲” “12” ve sağda “۴۱“ ”ى“ “41” rakamı olacak şekilde yazılmıştır. 3.81. İSTANBUL MÜFTÜLÜĞÜ TAMİR KİTÂBESİ 2 Kitâbenin Yeri: İstanbul Müftülüğü’nün ana giriş kapısının sağ tarafında kalan binânın en üst kısmında Osmanlı armasının altında bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: شه تحت خالفت حضرت عبد الحميد خانك وجودى باعث آسايش و عصران علمدر بناى دولت فكر متينى ايلدى تجديد هر ايشده مظهر تأييد حق اول شاه اعظمدر بو دار دلنشينى ايتدى اول شاه كزين احيا دعاى ازدياد عصرى اهل شرعه الزمدر 347 جمال اتمامنه سعى ايله يازدم جوهرين تاريخ سجل شرعى حفظه بو محل بر جاى محكمدر ۱۳۰۹ محمد كشفى Okunuşu: Şeh-i taht-ı hilâfet Hazret-i ʻAbdülhamîd Hân’ın Vücûdu bâʻis-i âsâyiş ü ʻasrân-ı ʻâlemdir Binâ-yı devleti fikr-i metîni eyledi tecdîd Her işde mazhar-ı te’yîd-i Hakk ol şâh-ı aʻzamdır Bu dâr-ı dil-nişîni etdi ol şâh-ı güzîn ihyâ Duʻâ-yı izdiyâd-ı ʻasrı ehl-i şerʻa elzemdir Cemâl itmâmına saʻy ile yazdım cevherîn târîh Sicill-i şerʻi hıfza bu mahall bir cây-ı muhkemdir 1309 Mehmed Keşfî Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Mehmed Keşfî Târih Kaydı: 1309/1891-1892286 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Mefâʻilün mefâʻilün mefâʻilün mefâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe, dört satır ve her satır iki dilimdir. Celî taʻlîkla kabartma tekniği kullanılarak boyasız mermer zemîn üzerine 286 “Sicill-i şerʻi hıfza bu mahal bir cây-ı muhkemdir” ifâdesiyle ebcedle târih düşülmüştür. 348 hâkkedilmiştir. Yazı altın varaklıdır. Yazı dilimlerinin etrafındaki çerçeve de altın varaklıdır. Altın varaklarda yer yer dökülmeler olmuştur. Yazı satırlarının altındaki alanda, yazı dilimleri ortalanarak sağdaki dilimin altına hattat imzası, soldaki dilimin altına ise târih kaydı düşülmüştür. Târih kaydı ve hattat imzası yazı kaleminin yaklaşık üçte biri nispetinde kalınlıkta bir kalemle yazılmıştır. Yazıda harf anatomileri düzgün, istif dengeli ve akıcıdır. Her satırda keşîdeli harf kullanımıyla yazıya akıcılık ve dinamizm kazandırılmıştır. Kitâbenin hattatı Mehmed Keşfî Efendi’dir. 3.82. İSTANBUL MÜFTÜLÜĞÜ (KÜTÜPHÂNE) İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, İstanbul Müftülüğü ana kapısından girince Meşihat Arşivi’nin giriş kapısı üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: حامىء شرع متين شاه حميد الشيمك لطفى اولدى بو بناى نوى انشايه سبب خلق شاهانه سيدر خلقى علومه تشويق رأى مستحسنى خوشنودى يزدان طلب كتب فقه و فتاواى محل اولمق ايچون ياپدى بو بيت كمالى شه پاكيزه نسب تام تاريخنى حسنى ديدى اهل علمه باب فتوايه بو دار كتب اولدى انسب محمد كشفى غفر له ۱۳۰۶ 349 Okunuşu: Hâmî-i şerʻ-i metîn Şâh-ı Hamîdü’ş-şiyemin lutfı oldu bu binâ-yı nevi inşâya sebeb Hulk-ı şâhânesidir halkı ʻulûma teşvik re’-yi müstahseni hoşnûdi-i Yezdân’ı taleb Kütüb-i fıkh u fetâvâya mahall olmak için yapdı bu beyt-i kemâli şeh-i pâkîze-neseb Tâm târîhini Hüsnî dedi ehl-i ʻilme bâb-ı fetvâya bu dâr-ı kütüb oldu enseb Mehmed Keşfî gufire lehü 1306 Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Mehmed Keşfî Târih Kaydı: 1306/1888-1889287 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Feʻilâtün feʻilâtün feʻilâtün feʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe, mermer zemîn üzerine kabartma tekniği ile hattat Mehmed Keşfî Efendi tarafından yazılmıştır. Zemîn, boyasız, mermer rengindedir. Yazı ve yazının etrafındaki çerçeve altın varaklıdır. Kitâbe, dört satır ve her satır iki dilimdir. Son satırın birinci diliminde hattat imzası, ikinci diliminde târih kaydı bulunmaktadır. Her satırda çokça keşîdeli harf kullanımı dikkat çekmektedir. Bu durum yazı alanının doldurulmaya çalışıldığını düşündürmektedir. 287 “Bâb-ı fetvâya bu dâr-ı kütüb oldu enseb” ifâdesiyle târih düşülmüştür. 350 DARPHÂNE-İ ÂMİRE Topkapı Sarayı birinci avlusunda, Aya İrini Kilisesi’nden başlayarak kuzeybatı cihetinde Soğuk Çeşme Kapısı’na kadar uzanan eğimli geniş arazide yer almaktadır. Batıda Sur-i Sultanî, kuzeyde Osman Hamdi Yokuşu arazinin sınırlarını belirlemektedir. Ampir uslüpteki Darphâne Kapısı birinci avludadır. Sadrazam Damat İbrahim Paşa tarafından Darphâne olarak yaptırılan binâ 1727 Darphâne-i Âmire târihinde tamamlanmıştır. Darphâne Kapısı’nın sol tarafındaki küçük çeşmede III. Selîm tuğrası bulunmaktadır. II. Mahmûd döneminde de kapsamlı bir onarımdan geçen darphâne binâlarının bu hususu anlatan kitâbesi Darphâne Kapısı üzerindedir. Osmanlı mâlî düzeni için ehemmiyet arzeden Darphâne’de para basımı dışında saray için lüzum eden altın, gümüş eşya, hâtıra sikkeleri ve mücevherlerin imalâtı da yapılırdı. Hazine-i Hassa da kurulduğu günden itibaren 1877 yılında Dolmabahçe'ye taşınmasına kadar burada hizmet vermiştir.288 3.83. DARPHÂNE-İ ÂMİRE TAMİR KİTÂBESİ 288 Cengiz Can, “Darphane-i Amira”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C. 2, 553-555. 351 Kitâbenin Yeri: Topkapı Sarayı’nın birinci avlusunda, Darphâne Kapısı da denilen ampir uslüpteki giriş kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: حضرت سلطان محمود خان خاقان بنام تام ايدر نام همايونىعيار سكهيى طبع نقادى طوتوب معيار حكتده رديف انتظام دين ودولتله نثار سكه يى ايلدى توسيغى فرمان بو كنز اعظمك مقصد عالى چوغالمقدر شمار سكه يى داغدار رشك اولور سير ايلدكجه قرص ماه سايه سنده اعتبار بر قرارسكه يى 352 خاتم مهره دكشمز ناقد رنكين خيال اسم ساميسيله نقش زر نكار سكه يى تا ابد رونق ويروب كونه او شمس سلطنت بذل ايده آفاقه نجم تابدار سكه يى حسن اقبالى اوله آرايش روى زمين حط طغراسى ايده عذار سكه يى يازدى پرتو بنده سى تاريخنى تام العيار قيلدى زيب آباد محمود خان بودار سكه يى ۱۲۴۸ الفقير يسارىزاده مصطفى عزت غفرلهما Okunuşu: Hazret-i Sultan-ı Mahmûd Hân-ı hâkān-ı be-nâm tâm eder nâm-ı hümâyûnu ‘ayâr-ı sikkeyi Tab‘-ı nakkādı tutup mi‘yâr-ı hikmetde redif intizâm-ı dîn ü devletle nisâr-ı sikkeyi Eyledi tevsîği fermân bu kenz-i a‘zamın maksad-ı ‘âlî çoğaltmakdır sümâr-sikkeyi Dâğdâr-ı reşk olur seyr eyledikçe kurs-ı mâh sâyesinde i‘tibâr-ı ber-karâr-ı sikkeyi Hâtem-i mihre değişmez nâkıd-ı rengîn-i hayâl ism-i sâmisiyle nakş-ı zer-nigâr-ı sikkeyi Tâ ebed revnak verip kevne o şems-i saltanat bezl ede âfâka necm-i tâbdâr-ı sikkeyi Hüsn-i ikbâli ola ârâyiş-i rûy-i zemîn hatt-ı tuğrası ede tezyin ‘izâr-ı sikkeyi Yazdı Pertev bendesi târîhini tâmmü’l-‘ayâr kıldı zîb âbâd Mahmûd Hân bu dâr-ı sikkeyi El-fakîr Yesârizâde Mustafa ‘İzzet gufira lehümâ 1248 Yazı Türü: Celî ta‘lîk Hattatı: Yesârizâde Mustafa İzzet Târih Kaydı: 1248/1832289 Dili: Türkçe, manzum kitâbe 289 Kitâbenin son mısraı olan “Kıldı zîb âbâd Mahmûd Hân bu dâr-ı sikkeyi” ifâdesi ebcedle 1248 târihini vermektedir. 353 Fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Darphâne-i Âmire giriş kapısı üzerinde bulunan kitâbenin zemîni koyu yeşildir. Mermer zemîn üzerine celî ta‘lîk ile hâkkolunmuştur. Kitâbenin hattatı, hat sanatı uzmanları tarafından Türk tarzı ta‘lîk hattının kurucusu sayılan Yesârîzâde Mustafa İzzet Efendi’dir. Dört satırdan ve her satır dört dilimden oluşmaktadır. Sağlı sollu plakaların ortasına beyzî bir çerçeve içerisinde ay yıldız yerleştirilmiştir. Buradaki tuğra bilinmeyen bir târihte silinmiş ve yerine ay yıldız yerleştirilmiştir. Beyzî çerçevenin sağında ve solunda kalan plakaların altına hattat imzasını atmıştır. Harf mükemmeliyeti ile beraber keşîdeli harf ve yâ-yı ma‘kûs kullanımı ile zenginleşen, denge ve tempo kazanan yazı gayet güzeldir. Satır sonlarında “ار سكه يى…….” “…ar sikkeyi” şeklinde tekrarlanan ve alt alta denk getirilen kelime grubu yazıya estetik ve âhenk katmıştır. BÂB-I ÂLİ 19. yüzyıldan itibaren Osmanlı Devleti’nde sadrazamlık makāmı olarak kullanılan yere Bâb-ı Âli denilmekteydi. Bâb-ı Âli dendiğinde Topkapı Sarayı’nın Soğukçeşme tarafında, Alay Köşkü’nün karşısındaki yüksek duvarlarla çevrili alan gelmektedir. Bu saray yıllarca Başbakanlık Arşiv Dâiresi olarak Bâb-ı Âli kullanılmıştı. 18. yüzyılın ikinci yarısından sonra Bâb-ı Âli hükûmet merkezi olarak biçimlenmeye başladı. Sadrazamların devlet işlerini yürüttükleri resmî ikāmetgâh oldu. Klasik devirde devlet işleri dîvân-ı hümâyûnda görülürdü. 18. yüzyılın ikinci yarısından sonra değişik yerlerde yapılan bu toplantılar Bâb-ı Âli’de toplanmaya başladı. Başlangıçta bu toplantının günü ve iştirakçilerinin sayısı belli değildi. Tanzimat’la birlikte gündeme gelen meclisler de Bâb-ı Âli’nin yapılanmasında rol oynadılar.1838’de 354 Meclis-i Vâlâ-yı Ahkâm-ı Adliye ile Dâr-ı Şûrâ-yı Bâb-ı Âli kurularak Osmanlı bürokrasisine yeni bir boyut kazandırıldı. Binâya Soğukçeşme tarafındaki büyük binadan geniş bir avluyla giriliyordu. Alay Köşkü’nün karşısında Bâb-ı Kebîr denilen görkemli kapı bulunuyordu. Bunun üzerinde kethüdâ-i sadr-i âli’nin makam odası vardı. 1826’da yeniçeriliğin kaldırılmasının akabinde Bâb-ı Âli sadrazamların ikāmetgâhı olmaktan çıktı, resmî devlet dâiresi oldu. Tanzimat’ın ilânından sonra Dâhiliye, Hâriciye ve Adliye Nezâreti buraya taşındı. Bâb-ı Âli hükümet merkezi olarak Osmanlı Devleti ile birlikte târihe karıştı. Bir süre Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin İstanbul Temsilciliği’ne verildi. Daha sonra İstanbul Vilâyet Binâsı olarak kullanılmaya başlandı. Hâriciye kısmı defterdârlık olarak kullanıldı. Bugün Bâb-ı Âli’nin simgesi olan binâ vilâyet diye bilinmektedir.290 3.84. BÂB-I ÂLİ TAMİR KİTÂBESİ 290 Özkök, İstanbul’un Sessiz Kitâbeleri, s. 45-47; Zafer Toprak, “Babıali”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, 1993), C. 1, 519-523. 355 Kitâbenin Yeri: Kitâbe, Alay Köşkü’nün karşısında, barok üslûpta, çatısı ve saçakları görkemli kapının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: واضع اس قوانين نظام ملك و دين حضرت عبدالمجيد خان ظل رب مستعان سلطنت بنياننك اولمش عمادى همتى اولمده طاق بلند مجدى رشكآسمان اول قدر محكمكه ديوار متين شوكتى انحراف ايتمز كورورسين حشر اولنجه انس و جان اول شهنشاه مجدد منقبتدرشبهه سز حامى اقطاب و اوتاد جهان صاحب زمان ايليوب معمار اعمار ممالك عدلنى كهنه دنيايه يكيدن ويردى زينت بيكمان كاركير ايتسه نوله اول شه بناى ملكنى دادكرلكده صالبت كوسترر باق هر زمان چند سال اقدم قضاى آسمانيدن كيجه احتراق ايتدى بو دار آصفى چون احتران 356 بر زمان قالدى دل ويرانه عاشق كبى كوريجك قيلدى ترحم حالنه شاه جهان يانمامق اوزره بناسى كاركير اولسون ديو ايليوب فرمان قيلدى دهره احسانن بيان يابدى باب آصفين اولكيدن اعال متين ايلدى بو بابده لطف اول سليمان زمان سايهء شاهانه سنده اويله معمور اولديكيم زينت بنياننه رشك ايتمده قصر جنان عهدينه مخصوص انجق بويله زيبنده بنا مثلى يوق بر شاه ذيشان اولديغى كوندن عيان حشره دك حق برقرار ايتسون بناى شوكتك ذاتي اولسون افتخار ملت اسالميان ايكى تاريخ كهر پيرايه سين زيور قولى طاق باب اوزره دعاى خير ايدوب قيلسون نشان ۱۲۵۹ شوكت و عمر فزونتر ويره بارى دائما ايتدى باب عالى يى آباد خاقان جهان ۱۲۵۹ Okunuşu: Vâzıʻ-ı üss-i kavânîn-i nizâm-ı mülk ü dîn Hazret-i ʻAbdülmecîd Hân zıll-i Rabb-i Müsteʻân Saltanat bünyânınıın olmuş imâd-ı himmeti Olmada tâk-ı bülend-i mecdi reşk-i âsumân Ol kadar muhkem ki dîvân-ı metîn-i şevketi İnhirâf etmez görürsün haşr olunca ins ü cân Ol şehenşâh-ı müceddid- menkabetdir şüphesiz Hâmî-i aktâb ü evtâd-ı cihân sâhib-zamân Eyleyip miʻmâr-ı iʻmâr-ı memâlik ʻadlini Köhne dünyâya yeniden verdi zînet bî-gümân Kâr-gîr etse nola ol şeh binâ-yı mülkünü Dâd-gerlikde salâbet gösterir bak her zamân Çend-sâl akdem kazâ-yı âsumânîden gece İhtirâk etdi bu dâr-ı âsâfî çün ahterân 357 Bir zamân kaldı dil-i vîrâne-i ʻâşık gibi Görecek kıldı terahhum hâline şâh-ı cihân Yanmamak291 üzre binâsı kâr-gîr olsun deyû Eyleyüp fermân kıldı dehre ihsânın beyân Yapdı bâb-ı âsâfın evvelkinden aʻlâ metîn Eyleyüp bu bâbda lutf ol Süleymân-ı zamân Sâye-i şâhânesinde öyle maʻmûr oldu kim Zînet-i bünyânına reşk etmede kasr-ı cihân ʻAhdine mahsûs ancak böyle zîbende binâ Misli yok bir şâh-ı zî-şân olduğu günden ʻayân Haşre dek Hak be-karâr etsin binâ-yı şevketin Zâtı olsun iftihâr-ı millet-i islâmiyân İki târih-i güher-pîrâyesin Zîver kulu Tâk-ı bâb üzre duʻâ-yı hayr edip kılsın nişân Şevket ü ömr-i füzûn-ter vere Bârî dâimâ Etdi Bâb-ı ʻÂlî’yi âbâd hâkān-ı cihân 1259 Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1259/1843-44292 Dili: Türkçe, manzum kitâbe 291 Kitâbede yanma kökünden sonra bir “nun” ilâvesi olduğu görülmektedir. 292 Son beytin her mısraının noktalı harfler toplamı 1259 târihini vermektedir. 358 Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Bâb-ı Âli’ nin üzerinde, Sultan Abdülmecîd Hân’ın tuğrasının altında bulunan kitâbe, beş satır ve her satır altı dilimden oluşmaktadır. Mermer zemîn üzerine altın varaklıdır. Celî taʻlîk ile yazılan yazının zemîni kırmızıdır. Yazının çerçevesi ve yazı dilimlerinin etrafı da altın varaklıdır. Son satırın son iki diliminde târih kaydı bulunmaktadır. Yazının ikinci, dördüncü ve altıncı dilimlerinde aşağıya doğru bütün satırlarda “ان…..” kāfiyesinin imlâsı istif bütünlüğü içinde dengeli ve estetik bir görüntü sağlamıştır. Yer yer keşîdeli harf ve yâ-yı maʻkûslarla yazıya nefes aldırılmış ve canlılık kazandırılmıştır. HARBİYE MEKTEBİ Taksim ile Pangaltı arasında, Cumhuriyet Caddesi güzergâhında yer alan bulunan Harbiye Mektebi binâsı yapılar kopleksi şeklinde Dârülbedâyi Caddesi, Maçka Parkı, Valikonağı Caddesi, Cumhuriyet Caddesi, Harbiye Orduevi ve Muhsin Ertuğrul Tiyatrosu ile sınırlanan bir alan içindedir. 1826 yılında II. Mahmûd Yeniçeri Ocağı’nı kaldırınca bu müessesenin yerine Asâkir-i Mansure-i Muhammediye adıyla yeni bir kuruluş kurmuş ve bu kuruluşu idâre edecek iyi eğitimli ve bilgili subaylar yetiştirmek için de 19. yüzyılda Harbiye Harbiye Mektebi Mektebi kurulmuştur. Bu amaç için görevlendirilen Müşir Ahmet Fevzi Paşa Selimiye Kışlası’ndaki genç yaştaki askerlerin içinden arzu eden askerleri seçerek bunları teşkilatlandırdı (1831). Böylelikle Harbiye Mektebi’nin ilk öğrencileri eğitime başlamış oldu.293 293 Tülin Çoruhlu, “Harbiye Mektebi”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C. 5, 372-374. 359 3.85. HARBİYE MEKTEBİ TAMİR KİTÂBESİ 360 Kitâbenin Yeri: Harbiye Mektebi binâsının en üstünde üçgen şeklindeki alanın ön yüzünde, Osmanlı armasının sağında ve solunda bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: زينت افزاى مقام معال ى خالفت اسالميه و اريكه پيراى سلطنت سنيهء عثمانيه السلطان ابن السلطان السلطان الغازى عبد الحميد خان ثانى حضرتلرى طرف اشرفلرندن اشبو مكتب فنون حربيهء شاهانه مؤسسات جليلهء شهرياريلرينه عالوة ً بيك اوچيوز اون بر سنهء هجريه سى شعباننده تجديد و توسيع ايدلمشدر Okunuşu: Zînet-efzâ-yı makām-ı muʻallâ-yı hilâfet-i İslâmiyye ve erîke-pîrâ-yı saltanat-ı seniyye-i ʻOsmâniyye es-Sultan ibnü’s-Sultan es-Sultan el-Gâzî Abdülhamîd294 Hân- ı Sânî Hazretleri taraf-ı eşreflerinden işbu Mekteb-i Fünûn-i Harbiyye-i Şâhâne müessesât-ı celîle-i şehriyârîlerine ilâveten bin üç yüz on bir sene-i Hicriyyesi Şaʻbânında tecdîd ve tevsiʻ edilmiştir. Yazı Türü: Celî rik’a Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1311/1893-94 Dili: Türkçe, nesir Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Yapının çatı kısmının ön cephesinde, Osmanlı armasının sağında ve solunda olmak üzere mermer zemîn üzerine celî rikʻa ile yazılan kitâbe, dörder satır hâlinde iki parçadan oluşmaktadır. 294 Kitâbede عبدالحميد kelimesindeki “ ب” “b” harfinin noktası konulmamıştır. 361 Yazının zemîni koyu yeşil, yazı, satır çizgileri ve çerçevesi altın varaklıdır. Osmanlı armasında II. Abdülhamîd Hân’ın tuğrası bulunmaktadır. Gâyet akıcı bir düzende yazılmış kitâbede harfler son derece muntazamdır. Sağdaki kitâbede bütün “س” “sin” harfleri dişli, soldakinde ise hem dişli hem de dişsiz olarak yazılmıştır. Çift okunması gereken harflerin üzerine şedde konulmuştur. FÂTİH SULTAN MEHMED ÇEŞMESİ Büyük Çamlıca Caddesi üzerinde, Subaşı mevkiinde bulunan Fâtih Sultan Mehmed Çeşmesi, aynasının etrafını saran üç parça kesme taş üzerine oturtulmuş kitâbesi ile sarnıç kapısını andırmaktadır. Düz çatılı ve mermer bir yapıdır. Düz ayna taşında onbir satırlık ayna kitâbesi vardır. Kitâbenin üstünde pahlı saçağın üzerinde ampir özellik Fâtih Sultan Mehmed Çeşmesi gösteren II. Mahmûd tuğrası bulunmaktadır. Rozetin üzerinden yüksek kabartmalar şeklinde akantüs yapraklar çıkmaktadır.295 Çeşme bazı kaynaklarda II. Mahmûd Hân’ın tamir ettirmiş olmasından dolayı II. Mahmûd Çeşmesi olarak da geçmektedir. 295 Ertuğ (Edit.), İstanbul Târihî Çeşmeler Külliyatı, C. 1, 66-67. 362 3.86. FÂTİH SULTAN MEHMED ÇEŞMESİ TAMİR KİTÂBESİ 363 Kitâbenin Yeri: Kitâbe, çeşmenin ön cephesinde, ayna taşı üzerinde bulunmaktadır. 364 Kitâbenin Metni: قلزم رشد وفطانت داور دريا نوال منبع جوى عنايت حضرت محمودخان آب روى تا جداران سالطين عظام نو چشم و روح عالم ظل رب المستعان غيرت شاهانه سيله قيلدى تنظيم امور دولته ويردى نظاميله حيات جاودان هر حرابه زارى جود شفقتى معمور ايدر هر دل محزونى ايلر التفاتى كامران تشنكانى قاندرر آب زالل لطفنه اقيدوب صولر كبى احسانن اول شاه جهان اشته از جمله خراب اولمش كورب بو چشمه يى ايلدى تجديدينه فرمان عنايتله همان ايتديروبمجراسنى تطهير صوين بولديروب يابدى بو نو چشمه سارى اول شهنشاه زمان غل وغشدن ايليوب تطهير دهر سرتسر نصرت وتوفيق حق اولسون رفيق و همعان حكم فرمانى اوله جارى جهانه سوبسوايلدكجه حكمن اجرا مهروماه آسمان بش وقت ناس ايلر اجرا بو دعاى الزمى تا بمحشر ايده حق فرق نامه سايبان بنده سى راسخ ديدى تجديدينه تاريخ تام ايلدى اجرا بو عين زمزمى محمود خان ۱۲۵۱ الفقير يسارى زاده مصطفى عزت غفر لهما Okunuşu: Kulzüm-i rüşd ü fetânet dâver-i deryâ-nevâl menbaʻ-ı cûy-i ʻinâyet Hazret-i Mahmûd Hân Âb-ı rûy-i tâcidârân-ı selâtîn-i ʻizâm nûr-i çeşm vü rûh-i ʻâlem zıll-i Rabbü’l- müsteʻân Gayret-i şâhânesiyle kıldı tanzîm-i umûr devlete verdi nizâmıyla hayât-ı câvidân Her harâbezârı cûd-i şefkati maʻmûr eder her dil-i mahzûnu eyler iltifâtı kâmurân Teşnegân-ı kandırır âb-ı zülâl-i lütfuna akıdıp sular gibi ihsânın ol şâh-ı cihân İşte ez-cümle harâb olmuş görüp bu çeşmeyi eyledi tecdîdine fermân ʻinâyetle hemân Ettirip mecrâsını tathîr suyun buldurup yapdı bu nev çeşme-sârı ol şehinşâh-ı zemân 365 Gıll ü gışşdan eyleyip tathîr dehri ser-te-ser nusret ü tevfîk-i Hakk olsun refîk ü hem- ʻân Hükm ü fermânı ola cârî cihâna sû-be-sû eyledikçe hükmün icrâ mihr ü mâh-ı âsumân Beş vakit nâs eyler icrâ bu duʻâ-yı elzemi tâ-be-mahşer ede Hakk fark-ı enâme sâyebân Bendesi Râsih dedi tecdîdine târih-i tâm eyledi icrâ bu ʻayn-ı zemzemi Mahmûd Hân 1251 El-fakîr Yesârîzâde Mustafa ʻİzzet gufira lehümâ Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Yesârîzâde Mustafa İzzet Târih Kaydı: 1251/1835-36296 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Fâilâtün fâilâtün fâilâtün fâilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe, çeşmenin ön cephesinde bulunmaktadır. On bir satırdan ve her satır iki dilimden oluşmaktadır. On bir satırın altına, satır ortalanarak hattat imzasını atmıştır. Kitâbenin mermer zemîni boyasız ve üzerindeki yazı altın varaksızdır. Kitâbenin hattatı Türk taʻlîk ekolünün kurucusu ve öncü ismi Yesârîzâde Mustafa İzzet Efendi’dir. Yazıda akıcılık ve dinamizm ön plandadır. Satır sonlarına denk gelen “ان…….” kāfiyesi istifte estetik bir görüntü arzetmektedir. 296 Kitâbedeki “Eyledi icrâ bu ʻayn-ı zemzemi Mahmûd Hân” mısraı 1251 târihini vermektedir. 366 YENİKAPI MEVLEVÎHÂNESİ İstanbul Zeytinburnu’nda, Mevlânâkapı dışında yeniçeri kâtibi Malkoç Mehmed Efendi tarafından 1006/ 1597 târihinde inşâ edilmiştir. Başlangıçta mescid, semâhâne ve on sekiz dedegân hücresinden ibâret olan mevlevîhâne zaman içinde tam Yenikapı Mevlevîhânesi teşekküllü bir kuruluş hâline gelmiştir. XVII. yüzyıl başlarında meydan-ı şerîf ve matbah-ı şerîf eklenmiştir. Zaman içinde padişahlar, hânedan mensupları ve devlet ricâlinden pek çok kimse mevlevîhânenin vakıflarını genişletmiştir Sadrazam Hekimoğlu Ali Paşa semâhâneyi genişleterek tamir ettirmiş, Sadrazam Abdullah Nâili Paşa dedegân hücrelerini yeniletmiş, Sadrazam Safranbolulu İzzet Mehmed Paşa bazı mevlevî büyüklerinin türbelerini tamir ettirmiş, Şeyhülislâm Mekkî Efendi şadırvanı yeniletmiştir. Bundan başka Mihrişah Vâlide Sultan’ın erzak tahsîsini, Sultan Abdülmecîd’in çevre duvarlarını yaptırmasını, Mâliye Nâzırı Abdurrahman Nâfiz Paşa’nın kütüphâne, sebîl ve muvakkıthâne inşâ ettirmesini sayabiliriz. Mevlevîhânenin ilk postnişîni Kemâl Ahmed Dede’dir. Mevlevîliğin İstanbul’daki en önemli irşâd ve kültür merkezlerinden olan bu mevlevîhâneden birçok mûsiki, edebiyat ve hat ustası feyz almıştır. Buhûrizâde Mustafa Itrî Efendi, Hamâmîzâde İsmail Dede Efendi, Şeyh Gâlip bunlardan bazısıdır.297 297 Tanman, “Yenikapı Mevlevihanesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 2013), C. 43, 463-467. 367 3.87. YENİKAPI MEVLEVÎHÂNESİ TAMİR KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe mevlevîhânenin giriş kapısının üzerinde bulunmaktadır. 368 Kitâbenin Metni: قطب جهنبان زمان سلطان محمودك فلك دوراننى دهره نوله قيلسه مدار افتخار منال و شمسه ايده لى اول مهر شوكت احترام چرخ اوزره اولمش مولوى ماه ايله مهر تابدار صيت قدوم شوكتى ويردكجه دهره ولوهله بو دور شوق ايچره سماع ايتسه نوله اهل ديار هب نعتخوان وصفيدر اول قطب دورانك جهان ايتسون دعاسن اهل دل آيين هر ليل و نهار ياپمشدى يكرمى بر سنه اقدم بو دركاهى او شه شمدى ينه تجديدينه ايتدى نقد بيشمارى عالم دو باال شوق ايله كيدى كاله مفخرت عشاقك احيا ايده لى جان و دلن اول تاجدار سلطان ولد دورنده تا كلدورى آهنك اولنه اول شاهك عهد شوكتى نصرتله اولسون نو بهار زيوركهروش چيقدى بر تاريخ كنج خامه دن قيلدى ايكى كره بنا بو خانقاهى شهريار ۱۲۵۳ Okunuşu: Kutb-ı cihân-bân-ı zamân Sultan Mahmûd’un felek 369 Devrânını dehre n’ola kılsa medâr-ı iftihâr Monlâ vü Şems’e edeli ol mihr-i şevket ihtirâm Çarh üzre olmuş mevlevî mâh ile mihr-i tâb-dâr Sît-i kudûm-i şevketi verdikçe dehre velvele Bu devr-i şevk içre semâʻ etse n’ola ehl-i diyâr Hep naʻt-hân-ı vasfıdır ol kutb-ı devrânın cihân Etsin duʻâsın ehl-i dil âyîn-i her leyl ü nehâr Yapmışdı yigirmi bir sene akdem bu dergâhı o şeh Şimdi yine tecdîdine sarf etdi nakd-i bî-şümâr ʻÂlem dü-bâlâ şevk ile giydi külâh-ı mefharet ʻUşşâkın ihyâ edeli cân u dilin ol tâc-dâr Sultan Veled devrinde tâ gül devri âheng oluna Ol şâhın ʻahd-i şevketi nusretle olsun nev-bahâr Zîver güher-veş çıkdı bir târîh genc-i hâmeden Kıldı iki kerre binâ bu hânkâhı şehriyâr 1253 Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1253/1837-1838298 298 Kitâbenin son beytindeki “Çıkdı bir” tamiyesi gereğince “kıldı iki kere binâ bu hânkâhı şehriyâr” mısraındaki noktalı harflerin toplamı olan 1254’den bir çıkarılarak 1253 târihi 370 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Müstefʻilün müstefʻilün müstefʻilün müstefʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Mevlevihânenin giriş kapısının üzerinde bulunan kitâbe, dört satır hâlinde ve her bir satır da dört dilim olarak mermer zemîn üzerine hâkkedilmiştir. Kitâbenin tam ortasına Sultan Mahmûd’un tuğrası konulmuştur. Kitâbenin zemîni boyasız ve harfler altın varaksızdır. Harf anatomileri düzgün, satır dengesi muntazamdır. “Etsin duʻâsın ehl-i dil âyîn-i her leyl ü nehâr” “ايتسون دعاسن اهل دل آيين هر ليل و نهار ” mısraında dikey harflerin satıra yerleştirilmesi ile çanaklı harflerin dizilimi estetik bir görüntü sağlamıştır. “ʻUşşâkın ihyâ edeli cân u dilin ol tâc-dâr” “عشاقك احيا ايده لى جان و دلن اول تاجدار” mısraında da aynı tarzda bir tasarruf sözkonusu olup yazıya görsel bir âhenk kazandırılmıştır. Son satırın üçüncü diliminde “چيقدى” “çıkdı” kelimesinde keşîdeli “kaf” “ق” harfinin keşîdesinin üstüne denk getirilen “y” “ى” harfi ile güzel bir görüntü sağlanmıştır. YENİKAPI MEVLEVÎHÂNE MUVAKKİTHÂNESİ Muvakkithâne ile sebîlin ana giriş kapılarınınnın yan taraflarına simetrik olarak konumlanmıştır. Girişin sol tarafında yer alan muvakkithâne hâlâ mevcuttur. Sağda bulunan sebîl ise tamamıyla yok olmuştur. Muvakkithânenin penceresi üzerinde bânisinin ismini ve yapım yılını ortaya koyan kitâbe bulunmaktadır. Kazasker Yenikapı Mevlevîhâne Muvakkithânesi Mustafa İzzet Efendi’nin taʻlîk hattı ile yazılan içerik Abdurrahman Nâfiz Paşa’nın kaleminden çıkmıştır.299 bulunmaktadır. 299 Tanman, “Yenikapı Mevlevihanesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 2013), C. 371 3.88. YENİKAPI MEVLEVÎHÂNE MUVAKKİTHÂNESİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, muvakkithânenin penceresi üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: دركاه موالناده عشق ايله موقتخانه يى بن بندهء حضرت همان قيلدى خلوص ايله بنا 43, 464. 372 ليل و نهار دوار اولوب كردون سماع ايتدكجه تا با حرمت مال بو خدمت اوله مقبول خدا تاريخنى معجمله خود بانيسى نافذ سويلدى وقتى بيلن جان ايليه همواره خير ايله دعا ۱۲۶۵ خاكپاى اوليا سيد عزت مصطفى Okunuşu: Dergâh-ı Mevlânâ’da ʻaşk ile muvakkit-hâneyi Ben bende-i hazret hemân kıldı hulûs ile binâ Leyl ü nehâr devvâr olup gerdûn semâʻ etdükde tâ Bâ-hürmet-i Mollâ bu hidmet ola makbûl-ı Hudâ Târîhini muʻcemle hod bânisi Nâfiz söyledi Vakti bilen cân eyleye hem-vâre hayr ile duʻâ 1265 Hâk-i pây-ı evliyâ Seyyid ʻİzzet Mustafâ Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Mustafa İzzet Efendi Târih Kaydı: 1265/1848-1849300 Dili: Türkçe, manzum kitâbe 300 Kitâbede “Vakti bilen cân eyleye hem-vâre hayr ile duʻâ” mısraındaki noktalı harflerin toplamı ebced hesabıyla 1265 târihini vermektedir. 373 Müstefʻilün müstefʻilün müstefʻilün müstefʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Muvakkithânenin penceresinin üzerinde bulunan kitâbe, mermer zemîn üzerine kabartma tekniği ile Hattat Mustafa İzzet Efendi tarafından celî taʻlîk ile yazılmıştır. Üç satır ve her satır iki dilimden müteşekkildir. Kitâbenin yazı alanının dışında kalan boşluklarının sağ tarafta olanında çiçek motifi, sol tarafta olanında ise hattat imzası bulunmaktadır. Târih kaydı son dilimdedir. Kitâbenin zemîni boyasız ve yazılar altın varaksızdır. Kitâbede harf anatomileri ve satır dengesi gâyet düzgündür. YENİKAPI MEVLEVİHÂNE KÜTÜPHANESİ Abdurrahman Nâfiz Paşa’nın yaptırdığı kütüphâne 10x7 metre ebatlarında dikdörtgen şeklinde bir alanı kaplamaktadır. Moloz taşlarla inşâ edilen ve tuğla hatıllarla çevrelenen duvarlar Mevlevîhâne Caddesi tarafına dönük kuzey Yenikapı Mevlevîhâne Kütüphânesi cihetinde mermerle öbür taraflarda ve iç kısımda sıva ile örülerek iç kısımdan sıva dış taraftan tuğla ile yapılmıştır. Kesme taştan yapılan söveler ve sepet kulpu şeklinde bir kemerle çevrilmiş olan giriş kısmının üzerindeki panoda Mevlânâ Celâleddin Rûmî’nin ismi ile kütüphânenin yapılış senesi (1267/1851) yazmaktadır. Hünkâr girişinin olduğu cihete dönük tarafıyla türbeye doğru olan ciheti kapalıdır. Zîver Paşa’nın kaleminden çıkan şiir Mehmed Rifʻat Efendi’ın taʻlîk hattı iledir. Abdurrahman Nâfiz Paşa’nın türbesi kütüphâneyle yan yanadır.301 301 Tanman, “Yenikapı Mevlevihanesi”, İslâm Ansiklopedisi, C. 43, 464. 374 3.89. YENİKAPI MEVLEVİHÂNE KÜTÜPHANESİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, türbeye bitişik olan cephede, türbeye en yakın pencerenin üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: ارنلر همتيله سايهء عبد المجيد خانده 375 مشير نافذ االمير ايليوب احيا كتبخانه يى بو دركه جانلرى ده مستفيد علم و فضل اولدى نه اعال يادكارخيردر ارباب عرفانه عزيزم كل اوقو تحصيل علم و دانشه سعى ايت اضاعه قيلمه وقتك واقف اول اسرار پيرانه اولندقجه تتبع بو محلده نسخهء ادوار دده م بانيسنك ناميله شن اولسون سماعخانه شفيع اولوب دستور بنامه حضرت منال اوله ذكر جميلى زيور افزا بزم دورانه عداد جوهريدن عد اولنسه جازما شايان ختامنده يكى تاريخ يازدم مستمندانه كتبخانه بنا اولندى جانلر دركهه كلسون درون دركهه جسبان مقام اولدى كتبخانه ۱۲۶۷ كتبه الفقير الحقير محمد رفعت Okunuşu: Erenler himmetiyle sâye-i ʻAbdülmecîd Hân’da Müşîr-i Nâfizü’l-emr eyleyip ihyâ kütübhâne Bu dergeh cânları da müstefîd-i ʻilm ü fazl oldu Ne aʻlâ yâdigâr-ı hayrdır erbâb-ı ʻirfâna 376 ʻAzîzim gel oku tahsîl-i ʻilm ü dânişe saʻy et İzâʻa kılma vaktin vâkıf ol esrâr-ı pîrâna Olundukça tetebbuʻ bu mahalde nüsha-yı Edvâr Dedem bânîsinin nâmıyla şen olsun semâʻ-hâne Şefîʻ olup o düstûr-ı be-nâma hazret-i Monlâ Ola zikr-i cemîli zîver-efzâ bezm-i devrâna ʻİdâd-ı cevherîden ʻadd olunsa Câzimâ şâyân Hıtâmında yeni târîh yazdım müstemendâne Kütüb-hâne binâ olundu cânlar dergehe gelsin Derûn-ı dergehe cesbân makām oldu kütübhâne 1267 Ketebehû el-fakîr el-hakîr Mehmed Rifʻat Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Mehmed Rifʻat Efendi Târih Kaydı: 1267/1850-1851302 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Mefâʻîlün mefâʻîlün mefâʻîlün mefâʻîlün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Türbeye komşu olan cephedeki pencerenin üzerinde bulunan kitâbe, mermer zemîn üzerine kabartma tekniği ile yazılmıştır. Dört satır ve her satır dört dilimden oluşmuştur. Mehmed Rifʻat 302 Kitâbenin son beytinin her iki mısraında da noktalı harflerin toplamı ebced hesabıyla 1267 târihini vermektedir. 377 Efendi’nin kaleminden çıkan bu celî ta‘lîk kitâbede son satırın birinci ve dördüncü dilimleri hattat imzasını içermektedir. Bu dilimlerde yazı alanında kalan boşluklar çiçek motifleriyle doldurulmuştur. Kitâbede harf dağılımı, istif düzeni, harf anatomisi gâyet düzgündür. Son satırın ikinci ve üçüncü dilimlerine târih kaydı düşülmüştür. Kitâbenin zemîni boyasız ve yazılar altın varaksızdır. KULELİ KIŞLASI II. Mahmûd’un Yeniçeri Ocağı’na ikâme olarak kurarak Asâkir-i Mansure-i Muhammediye denilen kuruluşun Avrupaî usûllere uygun tedrîsât uygulanması için 1828’de Kuleli Bahçesi ve yanındaki arsa üzerine yapıldı. 1839 senesine kadar süvârilerin yetişmesi için kışla olmak üzere kullanıldı. Kışla 1837-1842 yılları arasında karantina binâsı olarak kullanıldı. 1842 yılında onarım amacıyla Kuleli Kışlası Şeref Kapısı boşaltılan binâ tamamen yandı. 1845- 1847 yıllarında ise yarı ahşap, yarı kârgîr iki kattan müteşekkil olacak şekilde yapıldı. Kırım Savaşı sırasında müttefik askerlerince kullanılan kışla savaş sonunda askerler İstanbul’dan ayrılırken deniz cihetine dönük tarafını büyük ölçüde zarara uğratacak biçimde verecek kışla yakıldı. 1863’te maksada münâsip bir şekilde Sultan Abdülaziz’in talimâtıyla tekrar yapıldı. Ampir üslûbunda yapılan yapı Kuleli Askerî Lisesi olarak kullanılmıştır. Şeref kapısı olarak adlandırılan deniz tarafındaki kapısının üzerinde Abdülfettah Efendi tarafından yazılmış taʻlîk kitâbesi bulunmaktadır.303 303 Mehmet Yenen, “Kuleli Kışlası”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C. 5, 115-117. 378 3.90. KULELİ KIŞLASI TAMİR KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kışlanın şeref kapısı yönünde birinci kattaki pencerelerden ortada olanının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: قله ليده قلعه آسا ايتدى انشا بر دها شاه دوران ياپمش ايدى چوق معال قشله يى صدر سر عسكر ايكن تاريخنى يازدى فواد قيلدى خان عبد العزيز بنياد واال قشله يى ۱۲۷۹ نمقه عبد الفتاح سر سكه كنان Okunuşu: Kuleli’de kalʻa-âsâ etdi inşâ bir daha Şâh-ı devrân yapmış idi çok muʻallâ kışlayı Sadr ü ser-ʻasker iken târîhini yazdı Fuâd Kıldı Hân ʻAbdülʻazîz bünyâd vâlâ kışlayı 379 1279 Nemekahû Abdülfettâh ser-sıkke-künân Yazı Türü: Celî ta‘lîk Hattatı: Abdülfettah Efendi Târih Kaydı: 1279/1862-63304 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kışlanın şeref kapısı yönünde, birinci kattaki pencerelerden ortada olanının üzerindeki dikdörtgen şeklindeki kitâbe kabartma tekniği ile Hattat Abdülfettah Efendi tarafından yazılmıştır. Celî taʻlîk ile mermer zemîn üzerine hâkkolunmuştur. İki satır olarak yazılan kitâbede her satır iki dilimden oluşmuştur. Satırların geniş tutulması yazının kendini gösterebilmesini sağlamıştır. Harf anatomileri ve satır düzeni gâyet güzeldir. Kitâbenin her diliminde keşîdeli harf kullanımıyla yazı son derece dengeli ve akıcı bir görüntü kazanmıştır. İkinci satırın altına, satır ortalanarak çerçevelenmiş bir dilimin içine hattat imzasını atmıştır. Târih kaydı bu imzanın sağına ve soluna bölünerek üçüncü ve dördüncü dilimlerin içine konulmuştur. 304 Kitâbenin “Kıldı Hân ʻAbdülʻaziz bünyâd vâlâ kışlayı” mısraındaki noktalı harflerin toplamı 1279 târihini vermektedir. Tamiyeyi işaret eden herhangi bir ifâde bulunmamaktadır. 380 AYASOFYA CÂMİİ Bizans döneminde İstanbul’un en büyük kilisesi olan Ayasofya, İmparator Konstantin tarafından 325’te bazilika olarak yapılmış ve Hagia Sophia verilerek hikmetin remzi kabul edilen Sofya’ya nezredilmiştir. 1453 yılında İstanbul’un fethini Ayasofya Câmii müteakip Fatih Sultan Mehmed tarafından câmiye tahvil edilerek bir vakıfla da himâye edilmiştir. İlk olarak Ayasofya’nın doğu köşesine tuğla bir minâre yapılmıştır. Bu minârenin Fâtih döneminde yapıldığı söylense de II. Bayezid zamanında yapılmış olması daha kuvvetli bir olasılıktır. II. Selim de câmiyi gezerek Mimar Sinan’a etrafını açtırıp gerekli tâmirâtı yaptırarak ön cephesine iki minâre daha ilâve ettirmiştir. III. Murad, Fâtih devrinde yapılan mihrap ve minberi yenileterek Bergama’dan getirilen mermer küpleri koydurmuştur. Mihrap cephesindeki çiniler 16 ve 17. yüzyıllara aittir. IV. Murad taş kürsüyü, III. Ahmed top kandili, hünkâr mahfilini, I. Mahmud Ayasofya Câmii yan giriş kapısı çinilerle bezeli kütüphâneyi, avludaki şadırvan ve ilk mektebi yaptırmıştır. 1651’de Teknecizâde İbrâhim Efendi’nin hattı ile yazılmış levhalar konulmuş ise de bunlar 1849 yılında tamamlanan tamirde kaldırılarak yerlerine Hattat Mustafa İzzet Efendi’nin 7,5 metre çapındaki levhaları asılmıştır. Sultan Abdülmecîd 1849’da Fossati’ye esaslı bir tamir yaptırmıştır. Bu tamirde padişah câmiye geldiğinde istirahati ve kabul yapabilmesi için yeni bir kasr-ı hümâyun ile Bizans uslûbü taklidi bir hünkâr mahfili ve muvakkithâne yapılmıştır. 381 1894 depreminde zarar gören Ayasofya’da duvarlarda çatlaklar oluşmuş ve büyük mozaik satıhları dökülmüştür.305 3.91. AYASOFYA CÂMİİ TAMİR KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, III. Ahmed Çeşmesi’ne bakan cephede câminin yan giriş kapısı üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: بو واال جامعى تعمير ايدوب محفل بنا قيلدى شه عالى همم سعى ايليوب تحكيم بنيانه دعايى خير ه تاريخم ويرر بر باشقه فر زيور همايون ايليه حق محفلى عبدالمجيد خانه ۱۲۶۵ Okunuşu: Bu vâlâ câmi‘i ta‘mîr edip mahfel binâ kıldı Şeh-i âlî-himem sa‘y eyleyip tahkîm-i bünyâna 305 Eyice, “Ayasofya”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 1991), C. 4, 206-210. 382 Duâ-yı hayra târihim verir bir başka fer Ziver Hümâyûn eyleye Hak mahfeli ʻAbdülmecîd Hân’a 1265 Yazı Türü: Celî ta‘lîk Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1265/1848-1849306 Dili: Türkçe, manzum kitâbe mefâʻîlün mefâʻîlün mefâʻîlün mefâʻîlün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Ayasofya Câmii’nin yan girişi üzerinde bulunan kitâbe, iki satır ve her satır iki dilim olarak yazılmıştır. Mermer zemîn üzerine altın varaklı yazıda kabartma tekniği kullanılmıştır. Her dilim keşîdelerle zenginleştirilmiş ve yazıya nefes aldırılmıştır. “تعمير” kelimesindeki “م” “mim” harfine, “همم” kelimesindeki birinci “م” “mim” harfine “تحكيم” kelimesindeki “ح” “ha” harfine, “تاريخ” kelimesindeki “خ” harfine “ايليه” “eyleye” ve “مجيد” kelimelerindeki “ى" harfine verilen keşîdelerle yazıya ritim ve akıcılık kazandırılmıştır. İkinci satırın birinci diliminin son kısımlarında mermerde aşınmalar meydana gelmiştir. Yazı alanının geniş olması sıkışıklığa mahal vermemiş ve yazının daha belirgin olmasını sağlamıştır. 306 Kitâbenin son beytindeki “Verir bir” tamiyesi gereğince “Hümâyûn eyleye Hak mahfeli ʻAbdülmecîd Hân’a” ifâdesinin ebced karşılığına bir eklenerek 1265 târihi bulunmaktadır. 383 GÜMÜŞSUYU KIŞLASI Taksim’den Dolmabahçe’ye inen Gümüşsuyu Caddesi üzerinde Gümüşsuyu Askerî Hastanesi’nin yanında yer alır. 1850’li yıllarda Müzika-i Hümâyun ve Hademe-i Hassa efrâdı için yapımına başlanmış, yapımına ara verilerek ancak Abdülazîz zamanında 1862 senesinde tamamlanmıştır. Kışlanın adı zaman Gümüşsuyu Kışlası zaman Müzika-i Hümâyun Kışlası olarak da geçmektedir. Kışlanın mimârının Sarkis Balyan olduğu yönünde görüşler vardır. Binâ, 19. yüzyıldaki inşaat faaliyetleri içinde gerçekleştirilen batılı anlamdaki kışla yapılarının sâde plan şemasını aynen yineler. Hâl-i hazırda İstanbul Teknik Üniversitesi tarafından kullanılan binâ batı cephesinde iki katlı, Dolmabahçe’ye bakan cephesinde ise bodrum üzerine dört katlıdır. Son derece sâde bir cephe düzenine sâhip olan yapının köşeleri birer pencere aksı kadar genişletilerek belirginleştirilmiştir.307 3.92. GÜMÜŞSUYU KIŞLASI İNŞÂ KİTÂBESİ 307 Ayşe Yetişkin Kubilay, “Gümüşsuyu Kışlası”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C. 3, 450. 384 Kitâbenin Yeri: Kitâbe kışlanın ana giriş kapısı üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: تحت اجالله جلوسندن برو اقدام ايله ملكن اعمار ايتمده شاه جهان عبدالعزيز ايليوب انشا كومش صوينده بو نو قشله يى نقد جودك عسكره قيلدى روان عبدالعزيز ملك و ملت سايهء لطفنده كورسون راحتى پادشاه عالم اولسون هر زمان عبدالعزيز سويلدى تاريخ معجم بندهء خاصى ضيا موقعنده قشله يى ياپديردى خان عبد العزيز ۱۲۷۸ حرره عبدالفتاح سرسكه كنان حزينهء خاصهء شاهانه Okunuşu: Taht-ı iclâle cülûsundan berü ikdâm ile Mülkin iʻmâr etmede şâh-ı cihân ʻAbdülʻazîz Eyleyip inşâ Gümüşsuyu’nda bu nev kışlayı Nakd-i cûdun ʻaskere kıldı revân ʻAbdülʻazîz Mülk ü millet sâye-i lutfunda görsün râhatı Pâdişâh-ı ʻâlem olsun her zamân ʻAbdülʻazîz 385 Söyledi târih-i muʻcem bende-i hâssı Ziyâ Mevkıʻinde kışlayı yaptırdı Hân ʻAbdülʻazîz 1278 Harrarahû ʻAbdülfettâh ser-sikke-künân-ı Hazîne-i Hassa-i Şâhâne Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Abdülfettah Efendi Târih Kaydı: 1278/1861-62308 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kışlanın ana girişinin üzerinde, Sultan Abdülaziz’e ait tuğranın altında bulunan kitâbenin hattatı Abdülfettah Efendi’dir. Mermer zemîn üzerine kabartma tekniği kullanılarak celî taʻlîk ile yazılmıştır. Üç satırdan müteşekkil olan kitâbede ilk iki satır üç dilimden, son satır ise dört dilimden oluşmaktadır. Kitâbenin sonuna, ortalanarak dilimlerin dışında olacak şekilde târih atılmıştır. Yazı dilimlerinin geniş tutulması harflerin güzelliğinin ve istifin akıcılığının belirginleşmesini sağlamıştır. Yazıya, yer yer kullanılan keşîdeli harflerle ve yâ-yı maʻkûslarla nefes aldırılmış, estetik kazandırılmıştır. Kitâbenin son satırının ilk ve son dilimlerine hattat imzasını atmıştır. Harf anatomilerinin düzgün, istifin muntazam olduğu görülmektedir. 308 “Mevkıʻinde kışlayı yaptırdı Hân ʻAbdülʻazîz” mısraının noktalı harflerinin toplamı 1278 târihini vermektedir. 386 AZÎZ MAHMÛD HÜDÂYÎ CÂMİİ Üsküdar İlçesi’nde, Doğancılar’da, Ahmetçelebi Mahallesi’nde Hüdâî Mahmûd, Azîz Mahmûd ve Azîz Efendi Mektebi sokaklarının kuşattığı arsa üzerindeki külliyenin içerisinde yer almaktadır. Külliyenin çekirdeğini oluşturan tekkenin bânisi Celvetî tarîkatının piri Şeyh Azîz Mahmûd Hüdâî’dir. Meyilli olan külliye arsası istinat duvarları ile setlere ayrılmış, binâlar bu setler üzerine yerleştirilmiştir. Câmi, dikdörtgen planlı, kāgir duvarlı, ahşap çatılı, üç katlı fevkanî bir Azîz Mahmûd Hüdâyî Câmii binâdır. Batıdaki zemin kat mahfilleri ortada iki sütun arasındaki açıklık boyunca kesintiye uğratılarak sadece Hüdâyî tekkesi’ne mahsus olarak “şeyh kafesi” yerleştirilmiş ve Cuma namazlarını kafesin içinde edâ eden şeyh efendi ayin esnâsında dervîşler kıyâma kalktıktan sonra kafesten çıkarark ayindeki yerini alırdı. Dışarıdan bir sıra Câmii giriş kapısı basamakla ulaşılan ve câmi cemaatinin kullandığı kapının üzerinde ortada Sultan Abdülmecid’in tuğrasının bulunduğu Şâir Zîver’in kaleme aldığı celî taʻlîk ile yazılmış 1272/1855-56 târihli kitâbe bulunmaktadır.309 309 Tanman, “Aziz Mahmud Hüdayi Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 1991), C. 4, 340-343. 387 3.93. AZÎZ MAHMÛD HÜDÂYÎ CÂMİİ TAMİR KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kitâbe, külliyeye giriş kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: حضرت عبد المجيد خان الى يوم الحساب عمر و شوكتله خدا تحتنده قيلسون كامياب پير محمود هدا يينك علو همتى آستانك ايلدى معموره وزرين قباب 388 سعى ايله كسب صفا قيل كيم بو دركاه بلند كعبهء عشاقدر اولمش مطاف شيخ وشاب باش كسر بو بابه روى مهرينى فرش ايليوب قد خميده اولمش انكچون سپهر بى طناب بنده سن انوار هو ايله قيلوب روشن چراغ اول عزيز جلوتى ايلر درونن لمعه تاب جويبار فيض و همت كيم در احساننك چشمه سار جانبينندن رواندر آب ناب ۱۲۷۲ اولدى دركاه هدايى بنده يه خير المآب صدق ايله كل استان قطب عالمدر بو باب ۱۲۷۲ Okunuşu: Hazret-i ʻAbdülmecîd Hânı ilâ yevmi’l-hesâb ʻÖmr ü şevketle Hudâ tahtında kılsın kâm-yâb Pîr Mahmûd-i Hüdâyî’nin ʻulüvv-i himmeti Âsitânın eyledi maʻmure vü zerrîn-kıbâb Saʻy ile kesb-i safâ kıl kim dergâh-ı bülend Kaʻbe-i uşşâkdır olmuş matâf-ı şeyh ü sâb Baş keser bu bâba rûy-i mihrini ferş eyleyip Kad-hamîde olmuş anınçün sipihr-i bî-tınâb Bendesin envâr-ı hû ile kılıp rûşen-çerağ Ol ʻAzîz-i Celvetî eyler derûnun lemʻa-tâb Cûy-bâr-ı feyz ü himmet kim der-i ihsânın Çeşme-sâr-ı cânibeyninden revandır âb-ı nâb 389 Levh-i bâba yazdı bir matlaʻ Senîh-i kemterîn Kıldı her mısra‛da bir târih terkim ü hesâb Oldı dergâh-ı Hüdâyi bendeye hayrü’l-meâb 1272 Sıdk ile gel âsitân-ı kutb-i ʻâlemdir bu bâb 1272 Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1272/1855-1856310 Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitâbe Fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Câmi giriş kapısının üzerinde, sağda ve solda olmak üzere ikiye bölünmüş olarak dört satır hâlinde yazılan kitâbenin tam ortasında altın varaklı çerçeve içinde Sultan Abdülmecîd Hân’ın tuğrası bulunmaktadır. Mermer zemîn üzerine yazılan kitâbede harfler altın varaklıdır. Zemîn koyu yeşildir. Kitâbede satır boydan boya devam etmekte olup her satır dört dilimden meydana gelmiştir. Kitâbenin ikinci ve dördüncü dilimlerinde, kelimelerin son harfinin “B” “ب” harfi olmasından hareketle istifteki yerleri alt alta getirilerek estetik bir güzellik sağlanmıştır. Her satırda keşîdeli harf ya da yâ-yı maʻkûs kullanılarak yoğunluk bertaraf edilmiştir. Son satırın üçüncü ve dördüncü dilimlerinde târih kaydı bulunmaktadır. 310 Kitâbede târih kaydı olmakla birlikte son beyti de ebced hesabıyla 1272 târihini vermektedir. 390 YAHY EFENDİ DERGÂHI İstanbul Beşiktaş’da, Yıldız Mahallesi, Çırağan Caddesi Yahyâ Efendi Sokak 511. ada ve 39. parselde Yahyâ Efendi tarafından 945/1938’de kurulmuştur. Şeyh Yahyâ Efendi kendi imkânları ile Yıldız ve Çırağan saraylarının arazisine kadar olan ve içine Yüksek Yahyâ Efendi Dergâhı Denizcilik Okulu’nun arazisini de alan, Yıldız tepesinden Boğaziçi kıyısına kadar uzanan geniş bir arazi satın almış ve buraya mescid-tevhidhâne, hamam, medrese, çeşme ve evlerden oluşan külliye vasfındaki ilk tekkeyi kurmuş, etrafını bağlar ve çiçek bahçeleriyle donatmıştır. Tekkenin ilk çekirdeğini mescid-tevhidhâne olan kısım oluşturmaktadır. Velizâde Ahmed Efendi isimli bir zâtın minber ilâvesiyle mekân câmiye dönüşmüştür. Yahyâ Efendi’nin vefatından (978/1571) sonra Mimar Sinan’a kabri üzerine kubbeli bir türbe inşâ ettirilmiş ve tekkeyi genişleterek yeniden yaptırtmıştır. Mensup ve muhiblerinin katkılarıyla Yahyâ Efendi’nin vakfettiği gayrimenkuller artmış ve kuruluşunu müteakip 150 yıl içinde tekkeye yeni binâlar eklenmiştir. XVIII. yüzyılın başlarında Beşiktaş Stadı ile Yüksek Denizcilik Okulu’nun bulunduğu Yahyâ Efendi Dergâhı girişi yerde Yahyâ Efendi vakfına ait kayıkhâne, havuz, bahçeler, karakol, ev, ekmekçi, ayazma, çeşme ve bahçıvan odalarının var olduğu, ayrıca türbenin civârında altmış, Ortaköy ile Beşiktaş’ta on adet olmak üzere yetmiş arsa ve evin yer aldığı tespit edilmektedir. Bütün bu tesisleri barındıran arazinin bir kısmı Abdülmecid tarafından bir kısmı da 1873’te Abdülaziz tarafından Çırağan ve Yıldız saraylarının arazisine katılmıştır. II. Mahmûd 1812’de yaptırdığı 391 tamirâtta tekke büyütülmüş ve Yahyâ Efendi’nin evinden bozma ilk tekkenin yanında bir zâviye teşekkül ettirilmiştir. Abdülmecid devrinde de tekke onarım görmüş bugünkü şeklini ise Pertevniyal Vâlide Sultan’ın yaptırdığı büyük onarım sırasında kazanmıştır. II. Abdülhamîd de tekkede onarım yaptırmış 1901’de Hacı Mahmûd Efendi tekkenin cümle kapısına bitişik bir kütüphâne inşâ ettirmiş 1903’te Yahyâ Efendi’nin yaptırdığı çeşme yenilenmiştir. Aynı dönemde birçok hânedan mensubunun medfun olduğu Şehzâdeler Türbesi diye anılan binâ inşâ edilmiştir. 1925’te tekkelerin kapatılmasından sonra câmi olarak kullanılmış müştemilâttan ayakta kalan kısımda son postnişin Abdülhay Efendi vefâtına kadar ikāmet etmiş daha sonra câmi görevlilerine tahsis edilmiştir. Yahyâ Efendi’ye ait olan türbe hâlâ İstanbul’da en çok ziyâret edilen makamlardandır. Üveysî Olan Yahyâ Efendi’den sonra tekkenin Kādirîliğe ve Nakşibendîliğe intikal ettiği ve belirli zamanlarda her iki tarikata birden hizmet verdiği anlaşılmaktadır.311 3.94. YAHY EFENDİ DERGÂHI TAMİR KİTÂBESİ 1 Kitâbenin Yeri: Kitâbe dergâhın giriş kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: والده سلطان خان عبد العزيز كيم ذاتنى 311 Yüksel, Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri, C. VI, 729-739; Tanman, “Yahya Efendi Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 2013), C. 43, 246-249. 392 خير ايچون خلق ايلمش خالق بچون و چرا ايتدى انشا بر سبيل و مكتب و جامع كه خلق صو ايچه علم اوكرنه قيله نماز ايده دعا برده حوض بى بدل ياپديرديكم ترسانه ده انده ايتدى بحره بر زرهلى سفينه ابتدا روحنى خوشنود ايچون يحيى افندينك دخى قيلدى احيا تربهء پاك شريفك بى ريا اويله خيرات و عمارات ايتدى اول سلطانكم شبهه سز راضيدر اندن روح پاك مصطفى يا الهى عمرينى حددن فزون قيل كيم آنك همتيله عالمى معمور ايده سر تابپا خيرى كلديلر يديلر ديديلر تاريخنى ايتدى بو باب شريفى والده سلطان بنا سنه ۱۲۹۰ Okunuşu: Vâlide Sultan-ı Hân ʻAbdülazîz kim zâtını Hayr içün halk eylemiş Hallâk-ı bî-çün ü çirâ Etdi inşâ bir sebîl ü mekteb ü câmiʻ ki halk Su içe ʻilm öğrene kıla namaz ede duʻâ Bir de havz-ı bî-bedel yaptırdı kim tersânede Anda indi bahre bir zırhlı sefine ibtidâ Rûhunu hoşnûd içün Yahyâ Efendi’nin dahî Kıldı ihyâ türbe-i pâk-i şerifin bî-riyâ 393 Öyle hayrât ü i‘mârât etti ol sultan kim Şübhesiz râzıdır andan rûh-ı pâk-i Mustafâ Yâ İlâhî ‘ömrünü hadden füzûn kıl kim anın Himmetiyle ‘âlemi ma‘mûr ede ser-tâ-be-pâ Hayrî geldiler yediler dediler târîhini Etti bu bâb-ı şerîfi Vâlide Sultan binâ Sene 1290 Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1290/1873-1874312 Kitâbenin Dili: Türkçe, manzum kitâbe Fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kütüphâne binâsının solunda, tekkenin cümle kapısının üzerinde bulunan kitâbe yedi satırdan müteşekkildir. Celî taʻlîk ile yazılmış olan kitâbenin zemîni koyu yeşildir. Yazı ve etrafındaki çerçeve altın varaklıdır. Kitâbenin ilk altı satırı ikişer dilimden oluşmakta olup son satır yekpâredir. Son satırın tam orta yerine târih kaydı düşülmüştür. Yazının akıcı ve dengeli, harf anatomilerinin düzgün olduğu görülmektedir. Her satırda birden fazla keşîdeli harf kullanılmıştır. 312 Kitâbenin târih mısraı olan “Etti bu bâb-ı şerîfi Vâlide Sultan binâ” cümlesinin ebced değeri 1287’dir. “Geldiler yediler” ifâdesi gereğince yedi eklendiğinde 1294 târihi çıkmaktadır. Hâlbuki kitâbede1290 târihi yazmaktadır. 394 3.95. YAHY EFENDİ DERGÂHI TAMİR KİTÂBESİ 2 Kitâbenin Yeri: Dergâh girişinin sağında, dergâha bitişik olan Hacı Mahmûd Efendi’nin inşâ ettirdiği binânın (kütüphâne) duvarında bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: محب خاندان رسول هللا صاحب الخيرات والحسنات الحاج محمود افندينك روحنه فاتحه سنه ۱۳۱۹ Okunuşu: Muhibb-i hânedân-ı Rasûlu’llâh sâhibü’l-hayrât ve’l-hasenât El-Hâc Mahmûd Efendi’nin rûhuna Fâtiha 1319 Yazı Türü: Celî sülüs Hattatı: Arif Arif Târih Kaydı: 1319/1901-1902 Kitâbenin Dili: Türkçe Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Yahya Efendi Dergâhı’nın bitişiğindeki Hacı Mahmûd Efendi’nin inşâ ettirdiği binânın (kütüphâne) duvarında olan kitâbe, dergâh girişinin sağında kalmaktadır. İki satır hâlinde, satırlar ince bir çizgiyle bölünerek mermer üzerine kabartma tekniği ile yazılmıştır. Kitâbenin zemîni koyu yeşile boyanmıştır. Yazılar altın varaklıdır. Celî sülüsle gâyet muntazam yazılmıştır. Harflerin anatomileri gâyet düzgün ve istif dengelidir. “sene” 395 kelimesindeki dişsiz “sin” harfinin üzerine yazı kalemiyle târih atılmıştır. Harekelerle de desteklenen denge, bazı harekelerin yazının yazıldığı kalemle yazılması sûretiyle daha da belirginleşmiştir. “sene” “سنه” kelimesindeki sin keşîdesi tam üstünde bulunan keşîdeli “t” “ت” harfiyle estetik bir âhenk yakalamıştır. ÖZBEKLER TEKKESİ Eminönü Kadırga’da, Küçük Ayasofya mahallesi Şehid Mehmed Paşa yokuşu’nda Sokullu Külliyesi’nin yanında Nakşibendiyye’ye bağlı olan tekke Orta Asya’dan gelen dervişler için İstanbul Defterdârı İsmail Efendi tarafından 1104/1692-93 senesinde kurulmuştur. İstanbul’daki Özbek tekkelerinin en önemlilerinden sayılmaktadır. II. Abdülhamîd’in emriyle 1305/1887-88’de yenilenmiştir. 1925 yılında tekkelerin kapatılmasının ardından burası Türkistan Gençler Birliği, Özbekler Tekkesi Türkistanlılar Kültür ve Sosyal Yardım Derneği tarafından kullanılmış, harem dâiresini son şeyh Abdurrahman Efendi kullanmıştır. Daha sonra harem bölümü yanmış, mescid-tevhidhâne ise işlevsizlik sonucu diğer bir yangında harap olmuştur. Dikdörtgen cümle kapısı neo-gotik üslûpta bir sivri kemerin içine alınmış ve II. Abdülhamîd’in 1305/1887-88 târihli yenileme kitâbesiyle taçlandırılmıştır. Cümle kapısından ufak bir taşlığa girilmekte, bu taşlık kuzey yönünde selâmlıkla misâfirhânenin arasındaki ince uzun avluya bağlanmaktadır. Âyin günü Cuma olan tekkede Özbekler Tekkesi cümle kapısı 396 dokuz erkekle dört kadının ikāmet ettiği Dâhiliye Nezâreti’nin rûmî 1301 (1885-86) târihli istatistik cetvellerinde belirtilmektedir. Kareye yakın bir plan gösteren mescid- tevhidhânenin duvarları tuğlayla örülmüş, ahşap çatısı yanmıştır.313 3.96. ÖZBEKLER TEKKESİ TAMİR KİTÂBESİ 313 Tanman, “Özbekler Tekkesi”, İslâm Ansiklopedisi, (İstanbul: TDVY, 2007), C. 34, 121- 122. 397 Kitâbenin Yeri: Sivri bir kemerin içindeki dikdörtgen cümle kapısının üzerinde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: حضرت عبد الحميد خان عدالت پيشه نك عمر ايله اقبالنى قيلسون فزون رب مجيد ملك پرور اويله بر سلطان خيرانديش كيم سايه سنده كون بكون ويرانه لر اولدى جديد جمله دن تعميره پك محتاج ايدى بو خانقاه 398 ايتدى انشا همتيله اولدى اتمامه رسيد بو عمارتدر عجب نقشى ديدم تاريخنى شاه نقشبند جاينى قيلدى بنا سلطان حميد Okunuşu: Hazret-i ʻAbdülhamîd Hân-ı ʻadâlet-pîşenin ʻÖmr ile ikbâlini kılsın füzûn Rabb-i Mecîd Mülk-perver öyle bir sultan-ı hayr-endîş kim Sâyesinde gün-be-gün vîrâneler oldu cedîd Cümleden taʻmîre pek muhtâc idi bu hânkâh Etdi inşâ himmetiyle oldu itmâma resîd Bu ʻimâretdir ’aceb Nakşî dedim târîhini Şâh-ı Nakşbend câyını kıldı binâ Sultan Hamîd Sene 1305 Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1305/1887-1888314 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilâtün fâʻilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kitâbe, tekkenin cümle kapısının üzerinde yekpâre mermer zemîn üzerine kabartma tekniği kullanılarak yazılmıştır. Dört satır ve sekiz dilimden oluşmuştur. Yazı ve etrafındaki çerçeve altın varaklıdır. Yazının zemîni boyasızdır. İstif itibârıyla dingin, akıcı ve dengeli bir görüntü arzetmektedir. Yazıda birbirine çapraz duran satırlardaki yâ-yı maʻkûslarla 314 “Şâh-ı Nakşbend câyını kıldı binâ Sultan Hamîd” ifâdesiyle târih düşülmüştür. 399 estetik bir duruş sağlanmıştır. Son satırın altına, yazı dilimlerinin dışında, satır ortalanarak târih yazılmıştır. YILDIZ SAAT KULESİ Beşiktaş’ta Yıldız Câmii avlusunun kuzeybatı köşesindedir. 1890 yılında yapılan saat kulesi, Yıldız Câmii gibi oryantalist ve neogotik üslûbun karması eklektik üslûpte yapılmıştır. Üç katlı, köşeleri kırık kare bir plan üzeredir. Böylece köşelerin kırık hareketi oldukça çizgisel bir anlatımla belirtilmiş olup katlar mukarnaslı kornişlerle birbirinden ayrılmıştır. Zemin katın her penceresinde mukarnaslı kirişli birer sağır pencere nişi bulunmaktadır. Nişlerin üzerindeki panolarda kitâbeler vardır. İkinci katta dilimli kayıtları olan dâire biçiminde bir gül pencere vardır. Yıldız Saat Kulesi Üstünde üç dilimli kemeri olan bir üst pencere bulunmakta olup üçüncü katta ise bu yerleşim tersine dönük olarak kullanılır. Bu kez gül pencere üstte olup onun altına oryantalist şekilli kaş kemerli ve dilimli bir pencere yerleştirilir. Bu kattaki gül pencerelerden kuzeydekine, saraya dönük olan cephedeki pencereye saat konulmuştur. Saat kulesi sivri ve dilimli bir kubbe ile örtülüdür. Kubbenin bulunduğu dördüncü kat mukarnaslı bir kornişle ikiye bölünmüştür. Örtü kısmında dilimli kemerli çatı pencereleri bulunmaktadır.315 Yıldız Saat Kulesi kuzey cephesi 315 Afife Batur, “Yıldız Saat Kulesi”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C. 7, 527. 400 3.97. YILDIZ SAAT KULESİ İNŞÂ KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Saat Kulesi’nin kuzeye bakan cephesinin birinci katının en üstünde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: خاقان قوت بخش دين ياپدى بو ساعت قله سن اعالن ايچون اسالمه هپ اوقات خمس طاعتى تاريخنه مختار ايدر اهل تماشا سر فرو سلطان حميد ايتدى بنا بو جلوه كاه ساعتى ۱۳۰۸ محمد نظيف غفر له Okunuşu: Hâkān-ı kuvvet-bahş-ı dîn yapdı bu sâ‘at kulesin İ‘lân içün İslâm’a hep evkāt-i hams-i tâ‘ati Târîhine Muhtâr eder ehl-i temâşâ ser-fürû Sultan Hamîd etdi binâ bu cilve-gâh-ı sâ‘ati Mehmed Nazîf gufira lehû1308 Yazı Türü: Celî ta’lîk Hattatı: Mehmed Nazîf Efendi 401 Târih Kaydı: 1308/1890-91316 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Müstef‘ilün müstef‘ilün müstef‘ilün müstef‘ilün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Saat kulesinin kuzeye bakan cephesinde bulunan kitâbe, iki satır halinde dönemin önemli hattatlarından Mehmed Nazîf Efendi tarafından yazılmıştır. Çerçeveli olarak iki satır ve dört dilimden oluşan ve celî ta‘lîk ile yazılan kitâbede yazı, dilimlerin geniş tutulması sâyesinde kendini gösterebilmiştir. Birinci ve dördüncü dilimlerdeki yazıda kullanılan yâ-yı maʻkûslarla çapraz bir denge sağlanmış ve müthiş bir estetik oluşmuştur. Harf anatomileri gâyet düzgündür. Târih kaydı ve hattat imzası dördüncü dilimdedir. Kitâbe, mermer zemîn üzerine kabartma tekniği kullanılarak hâkkolunmuştur. Yazının zemîni koyu yeşil, yazı ve etrafındaki çerçeve altın varaklıdır. ”Sultan Hamîd etdi binâ bu cilve-gâh-ı sâ‘ati“ سلطان حميد ايتدى بنا بو جلوه كاه ساعتى“ 316 ifâdesiyle târih düşülmüştür. Kitâbede 1308 yazdığı halde ebcedle 1309 çıkmaktadır. 402 SARIYER KARAKOLHÂNESİ Sarıyer, Büyükdere Caddesi 296 numarada kayıtlı bu karakol binâsı 1327/1911 târihinde Sultan Mehmed Reşad ve Sadrazam İbrahim Hakkı Paşa zamanında yapılmıştır. İki katlı olup, doksan santimetre kalınlığında Sarıyer Karakolhânesi taş duvarları, iki küçük kulesi arasındaki terası ve üst mazgalları vardır. 954 metrekare arazi üzerindeki bu yapının yüzölçümü dıştan dışa 289 metrekaredir. Eskiden soba ile ısıtılan karakolhâneye kalorifer tesisatı döşenmiştir. Ortaçağ etkisinde kargîr bir binâdır. Sekiz satırlık kitâbesinde geçen “Bu mebnâda yapıldı bu karakol-hâne-i bâlâ” ifâdesinden de anlaşılacağı üzere âsâyişi korumak için karakolhâne olarak yapılmıştır.317 3.98. SARIYER KARAKOLHÂNESİ İNŞÂ KİTÂBESİ 317 Orhan Erdenen, Boğaziçi Sahilhaneleri 3, (İstanbul: İBB Kültür İşleri Daire Başkanlığı Yayınları, 1994), C. 3, 408-409. 403 Kitâbenin Yeri: Kitâbe, karakolun giriş kapısının üzerindeki pencerenin üstünde bulunmaktadır. Kitâbenin Metni: جهانبان معظم حضرت محمد رشاد خان قوام ملك دولت مايهء آسايش دنيا نه سويه يوز چويرسه ك پيش انظار تماشاده انك آسار شوكت پروريدر روشن و پيدا اساس الحكمته آسايشى تأييد ايچون قيلدى بو موقعده مكمل جايكاه عسكرى انشا تماشا ايليوبمختار يازدى بويله بر تاريخ بو مبناده ياپلدى بو قره قولخانهء باال ۱۳۲۷ Okunuşu: Cihân-bân-ı muʻazzam Hazret-i Mehmed Reşâd Hân Kıvâm-ı mülk ü devlet mâye-i âsâyiş-i dünyâ Ne sûye yüz çevirsek pîş-i enzâr-ı temâşâda Onun âsâr-ı şevket-perveridir rûşen ü peydâ Esâsü’l-hikmete âsâyişi te’yîd içün kıldı Bu mevkiʻde mükemmel câygâh-ı ʻaskerî inşâ Temâşâ eyleyip Muhtâr yazdı böyle bir târîh Bu mebnâda yapıldı bu karakol-hâne-i bâlâ 1327 Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Kitâbede hattat imzası bulunmamaktadır. Târih Kaydı: 1327/1909-1910318 ”Bu mebnâda yapıldı bu karakol-hâne-i bâlâ“ ”بو مبناده ياپلدى بو قره قولخانهء باال“ 318 ifâdesiyle ebced düşülmüştür. 404 Dili: Türkçe, manzum kitâbe Mefâʻîlün mefâʻîlün mefâʻîlün mefâʻîlün Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Dört satır ve sekiz dilimden meydana gelen kitâbe, mermer zemîn üzerine celî taʻlîk ile yazılmıştır. Yazıda harfler, satır çizgileri ve yazının çerçevesi altın varaklıdır. Ayrıca yazı alanlarının geniş tutulması yazının ön plana çıkmasını sağlamıştır. Gerek istif ve gerekse harf anatomileri düzgündür. Yazı dengeli ve âhenkli bir görüntü arzetmektedir. Bununla beraber birinci dilimde yazılı olan “Sultan Reşâd Hân” “ساطان رشاد خان” kısmı kötü bir yazı ile yazılmıştır. Celî taʻlîk olmayan bu yazı çeşidi, bu kısmın kazındığını ve sonradan yazıldığını düşündürmektedir. Kitâbenin her diliminde keşîdeli harf bulunmaktadır. Keşîdeli harf kullanımı ve yâ-yı maʻkûslar yazıyı canlı ve dinamik kılmıştır. Târih kaydı son dilime yazılmıştır. KAPALIÇARŞI Bu çarşı Nuruosmâniye ile Bayezid arasını kapsayan alana, nüvesi II. Mehmed tarafından câmiye çevirdiği Ayasofya’ya gelir olması maksadıyla yan yana iki taş bedesten ile kurulmuş, zamanla onları çevreleyen pazarlar, yine zamanla üstleri kiremitli tonozlu çatılarla kapatılarak galeriler haline Kapalıçarşı gelmiştir. II. Mehmed’in kurduğu vakfın ana senedinin Arapça nüshasında “Dârü’l-Bezzâziyeti cedîdeti’l- mârifeti” ibâresi binânın Hammer ve onun gibi düşünen Celâl Esad Arseven, M. Z. Pakalın, Osman Ergin’in aksine Bizans yapısı olmadığının açık kanıtıdır. Bizanslı 405 Kritovulos da “sarayın kurbunda hâricen surlarla çevrili bir çarşu-yı kebîr vücuda getirildi” demektedir. Bu dönemin târihçisi Tursun Bey de “515 Bezzâzistan ve çarşular ve bazargâhlar yaptılar” ifâdesini kullanmaktadır. Günümüzde 30,7 hektar yüzölçümüne oturmuş ve 61 sokaktan oluşmuştur. Kapalıçarşı üç ana bölümde ele alınmaktadır. İç bedesten, Kapalıçarşı içinde ilk yükselen binâ olup çarşının çekirdeğini oluşturan Eski Bedesten’dir. Diğer adları İç Bedesten, Cevâhir Bedesteni’dir. Yapılış sırasına göre çarşının ikinci bedesteni Sandal Bedesteni’dir. Yeni Bedesten, Bedesten-i Cedîd, Küçük Bedesten adlarıyla da bilinir. Kapalıçarşı’nın bitişik dört yanı ve yakın çevresi hanlarla çevrilidir. Bunların başlıcaları, Paçavracı Hanı, Sarnıçlı Han, Ali Paşa Hanı, Câmili Han, Çuhacı Han, Yağcı Hanı, Rabia Hanı, Baltacı Hanı, Mercan Ağa Hanı, Tarakçılar Hanı, Sorguçlu Han, Sepetçi Hanı, Tarakçılar Hanı, Astarcı Hanı, Evliya Hanı, Kızlarağası Hanı, Sarraf Hanı, İmâmeli Han, Zincirli Han, Cebeci Hanı, Kuyumcular Hanı, Pastırmacı Hanı, Yolgeçen Hanı idi. Nâfia Nâzırı Mahmûd Celâleddin Paşa yönetiminde çarşının bazı kısımları kapatılarak sınırları daraltıldı. Çadırcılar, Kürkcüler kapıları kaldırıldı. Bayezid ile Nuruosmâniye arasını birleştiren ana caddenin iki ucuna birer kapı yaptırıldı. Nuruosmâniye Kapısı Türk neoklasiği stilindedir. Alınlığında silahlı, kitaplı, bayraklı bir Osmanlı arması bulunmaktadır. Altında onarımı belirleyen bir kitâbe bulunmaktadır. Bayezid Kapısı’nın üzerinde ise II. Abdülhamîd’in tuğrası bulunmaktadır.319 1894 senesi İstanbul depreminden büyük zarar gören Kapalıçarşı’yı zamanın padişahı II. Abdülhamîd Nuruosmaniye Kapısı büyük bir kısmını kendi özel hazinesinden karşılayarak tamir ettirmiş ve Nuruosmaniye girişi üzerindeki sivri kemerli kapının üzerine dönemin en meşhur hattatı Sâmi Efendi’ye yazdırılan tamir 319 Çelik Gülersoy, “Kapalıçarşı”, Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, (İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994), C. 4, 422-430. 406 kitâbesi konulmuştur. Ancak bu yazı daha sonra kazınmıştır. 26 Kasım 1954 yılındaki yangından sonra kitâbe yeniden yazdırılarak buraya konmak istenmiştir. Yazması için sipariş verilen hattat kötü bir yazı ve imlâ hatalarıyla dolu bir kitâbe hazırlamış başta Necmeddin Okyay, Ekrem Hakkı Ayverdi ve Refii Cevat Ulunay olmak üzere sanat ve kültür erbabınca kitâbedeki yazı ve imlâ hataları fark edilmiş ve hatalı kitâbe kaldırtılmıştır. Daha sonra Sâmi Efendi’nin Necmeddin Okyay’da bulunan kitâbesinin orijinal kalıbı taşçı Yusuf Usta tarafından mermere hâkkedilerek 1960’ların başında Nuruosmaniye Kapısı’ndaki yerine konulmuştur.320 3.99. KAPALIÇARŞI NURUOSMÂNİYE KAPISI TAMİR KİTÂBESİ Kitâbenin Yeri: Kapalıçarşı’nın Nuruosmâniye girişinin sivri kemerli kapısının üzerindedir. Kitâbenin Metni: زينت افزاى مقام معالى خالفت اسالميه و اريكه پيراى سلطنت سنيه ء عثمانيه السلطان ابن السلطان السلطان الغازى عبد الحميد ان ثانى حضرتلرينك جمله ء ماثرعمران كسترى همايونلرندن اولمق اوزره اشبو چارسوى كبيرى بيك اوچ يوز اون درت سنه ء هجريه سى ربيع االولنده مجددا تعمير اولنمشدر Okunuşu: 320 Ali Rıza Özcan, İstanbul’un 100 Kitabesi, (İstanbul: İBB Kültür A.Ş. Yayınları, 2011), 86. 407 Zînet-efzâ-yı makam-ı muʻallâ-yı hilâfet-i İslâmiyye ve erîke-pîrâ-yı saltanat-ı seniyye-i ‘Osmâniyye es-Sultan ibnü’s-Sultan es-Sultan el-Gâzî ʻAbdülhamîd Hân-ı Sânî Hazretlerinin cümle-i meâsir-i ʻumrân–güsterî-i hümâyûnlarından olmak üzere işbu çârsû-yı kebîr bin üç yüz on dört sene-i Hicriyyesi Rebîʻul-evvelinde müceddeden taʻmir olunmuştur. Sâmî Yazı Türü: Celî taʻlîk Hattatı: Sâmî Efendi Târih Kaydı: 1314/1896-1897 Kitâbenin Dili: Türkçe Yazının Hat San‘atı Açısından Değerlendirilmesi: Kapalıçarşı’nın Nuruosmâniye girişinin sivri kemerli kapısının üzerinde bulunan kitâbe, dönemin en önemli hattatlarından olan Sâmi Efendi tarafından yazılmıştır. Mermer zemîn üzerine iki satır olarak celî taʻlîk ile kabartma tekniği kullanılarak hâkkolunmuştur. Yazı, satır çizgisi ve etrafındaki çerçeve altın varaklı, zemîn koyu yeşildir. Kitâbenin hattatı Sâmi Efendi, Yesârizâde Mustafa İzzet Efendi’den sonra İran nestalik yazısının Türk zevkine uygun hâle getirilmesindeki ikinci isim olmuştur. Satırların geniş tutulması yazının öne çıkmasını ve istifteki mükemmeliyetin fark edilmesini sağlamıştır. Hattat, yazı kaleminin kalınlığının üçte bir nispetinde olan bir kalemle imzasını atmıştır. Kitâbedeki “ السلطان ابن السلطان السلطان الغازى عبد الحميد ان ثانى” “es- Sultan ibnü’s-sultan es-Sultan el-Gâzi Abdülhamid Sânî” kısmının imlâsındaki harflerin duruş ve dizilişleri son derece nizâmî ve canlı bir disiplinin müteyakkız hâlini çağrıştırmaktadır. Adeta diğer harfler de bu disiplin ve intizâma tâbi olmuş gibi bir duruş sergilemektedir. 408 DÖRDÜNCÜ BÖLÜM DEĞERLENDİRME VE SONUÇ 1453 yılından 1923 yılına kadar geçen 470 yıl Osmanlı Devleti’ne başkent olan İstanbul’da nice mimârî eserler inşâ edilmiş, bu eserler şehre estetik değer katmış ve şehrin kimliği olma vasfı yanında tapusu olma özelliğini de deruhte etmiştir. Çalışmamıza konu olan bu eserlerdeki kitâbeler (inşa-tamir) bu yapıların kimliği niteliğindedir. Bu çalışmada; • Câmii, medrese, kütüphâne, mektep, şadırvan, çeşme, sebîl, hamam, tekke, dergâh, imâret, güneş saati, saat kulesi, köprü, kasır, kışla, çarşı, karakol ve nişan taşı kitâbesi olmak üzere 76 farklı mimârî esere ait 99 adet inşâ ve tamir kitâbesi değerlendirmeye tâbi tutulmuştur. • İncelenen kitâbelerin 63 tanesi inşâ, 36 tanesi tamir kitâbesidir. • Hat sanʻatı, İstanbul’un fethiyle başlayan süreçte her geçen gün zirveye doğru ilerlerken XIX. yüzyılda şâhikaya ulaşmıştır. • Kitâbelerdeki celî sülüs yazılarda dikey harflerin birbirine yakın ve paralel sıralanması, dikey harflerin uç kısımlarının keskin ve zayıf bir şekilde bitmesi Selçuklu tarzı yazısının özelliği olarak bilinmektedir. • İstanbul’un fethiyle başlayan süreç hat sanatında da bir fetih şeklinde tezâhür etmiştir. Hat tarihinde kendisine “kıbletü’l-küttâb” yani “hattatların kıblesi” denilmiş ve Türk yazı üslûbunun başlangıcı sayılmış olan Şeyh Hamdullah ile yazı sanatının yeni başkenti İstanbul olmuş ve bu sanatın merkezi kabul edilen Bağdat önemini yitirmiştir. XV. yüzyıla kadar Osmanlı hat sanʻatında görülen Anadolu Selçuklu, İran ve Arap etkisi XV. yüzyılın sonlarına doğru Amasyalı Şeyh Hamdullah ile ortadan kalkmış ve Osmanlı aklâm-ı sittesinin kurulması böylelikle gerçekleşmiştir. 409 • Hat san‘atındaki Türk hâkimiyetinin Şeyh Hamdullah ile başlayan gelişimi Karahisârî ile devam etmiştir. Bu çalışmadaki kitâbelerde Karahisârî’nin talebesi Hasan Çelebi’nin imzasına rastlanmaktadır. • Fâtih Câmii kitâbeleri, Fâtih devrinde başlayan yazıdaki gelişimin celî sülüs tarzındaki ilk örneğidir. • Selçuklu sülüsünün hususiyetlerinden olan kâf, lâm, elif gibi dikey harflerin boylarının nispeten kısa ve küt oluşu, fethi müteâkib inşâ edilen mimârî eserlerin kitâbelerinde karşımıza çıkmaktadır. • Selçuklu tarzının diğer bir özelliği olan harflerin birbirine çok yakın olarak istiflenmesi ve dikey harflerin genellikle grup hâlinde yan yana dizilmesi Sultan Ahmed Câmii’nin inşâ târihi olan 1025/1616 târihine kadar devam etmiştir. • Bu kitâbelerin muhteviyât ve lisan olarak farklı metinlerden oluştuğu görülmüştür. • Kitâbelerin bazıları Arapça’dır. Mahmûd Paşa Câmii, Mahmûd Paşa Hamamı, Fâtih Câmii, Rum Mehmed Paşa Câmii, Murad Paşa Câmii, Davud Paşa Câmii, Davud Paşa Çeşmesi, Firûz Ağa Câmii, Çandarlı İbrahim Paşa Câmii, Bayezid Câmii, Dizdâriye Câmii, Üsküdar Mihrimâh Sultan Câmii, Sinan Paşa Câmii, Süleymâniye Câmii, Büyükçekmece Köprüsü, Yeni Câmii, Aziz Mahmûd Hüdâyi Çeşmesi, Sultan Ahmed Câmii, III. Ahmed Kütüphânesi, Fâtih Kütüphânesi, Mihrimâh Sultan Câmii Güneş Saati, Zeynep Sultan Câmii ve Lâleli Câmii’nin kitâbeleri Arapça’dır. • Bu çalışmada, yukarıda sıralananların dışındaki 70 kitâbe Türkçe olarak yazılmıştır. • Aynı mimârî esere ait inşâ kitâbelerinden biri Arapça diğeri Türkçe olarak yazılmıştır. Büyükçekmece Köprüsü’nün kitâbesinde bu durum görülmektedir. • Bazı kitâbelerde Türkçe ve Arapça birlikte kullanılmıştır. Koca Mustafa Paşa Câmii inşâ kitâbesinde her iki lisan birlikte kullanılmıştır. • Bazı kitâbelerde Farsça ve Arapça birlikte kullanılmıştır. Şehzâde Câmii kitâbesinde bu durum görülmektedir. 410 • Bazı kitâbelerde mimârî eserin inşâ amacına uygun âyet metni bulunmaktadır. Zeynep Sultan Câmii kitâbesinde Zümer Sûresi’nin 10. âyeti “İnnemâ yüveffâ’s-sâbirûne ecrahüm bi-gayri hesâb” “Allah sabredenlerin ecrini hesâba kitâba sığmayacak kadar bol verecek” yazılıdır. • 1271 târihli Kalenderhâne Câmii tamir kitâbesinde “Hayrü’l-mâl men enfaka fî sebîlillâh” “Malın hayırlısı Allah yolunda harcanandır” mealinde hadis yazılıdır. • Besmelenin yazılı olduğu kitâbe sadece Sinan Paşa Câmii inşâ kitâbesidir. • Kelime-i Tevhîd sadece Hürrem Sultan Hamamı inşâ kitâbesinde yazılıdır. • Bazı mimârî eserlerde kitâbenin üstünde tuğra bulunmaktadır. Eyüp Sultan Câmii inşâ ve tamir kitâbelerinin üstünde Sultan Selîm Hân’ın, Koca Mustafa Paşa Câmii tamir kitâbelerinin üstünde Abdülmecid Hân’ın, Cihangîr Câmii tamir kitâbesinin üstünde Kānûnî Sultan Süleymân’ın, III. Selîm Nişan Taşı inşâ kitâbesi üzerinde III. Selîm’in, Aynalı Kavak Kasrı inşâ kitâbesinin üstünde II. Mahmûd’un, Topkapı Sarayı Kubbealtı tamir kitâbesinin solda olanında II. Mahmûd’un ve sağda olanında Selîm Hân’ın, Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyûn tamir kitâbesinin üstünde III. Selim’in, Nureddin Cerrâhî Dergâhı tamir kitâbesinin üstünde Abdülmecid Hân’ın, Selîmiye Câmii inşâ kitâbesi üstünde III. Selîm’in, Yeni Câmii Muvakkithânesi’nin üstünde Sultan Mahmûd Adlî’nin, İstanbul Müftülüğü ana kapı dış kısmındaki tamir kitâbesinin üstünde Abdülhamid Hân’ın, Harbiye Mektebi tamir kitâbesinin üstünde Osmanlı arması içinde Abdülhamid Hân’ın, Bâb-ı Âli tamir kitâbesinin üstünde Abdülmecid Hân’ın, Fâtih Sultan Mehmed Çeşmesi tamir kitâbesinin üstünde Mahmûd Hân Adlî’nin, Yenikapı Mevlevîhânesi tamir kitâbesinin üstünde Sultan Mahmûd’un, Kuleli Kışlası tamir kitâbesinin üstünde Sultan Abdülmecid’in, Kapalıçarşı Nuruosmâniye Kapısı tamir kitâbesinin üstünde Osmanlı armasının içinde II. Abdülhamid Hân’ın, Sarıyer Karakolhânesi inşâ kitâbesinin üstünde Sultan Mehmed Reşad’ın, Aziz Mahmûd Hüdâyi Câmii tamir kitâbesinde 411 kitâbenin orta kısmında Abdülmecid Hân’ın, Gümüşsuyu Kışlası inşâ kitâbesinin üstünde Abdülazîz Hân’ın tuğrası bulunmaktadır. Darphâne-i Âmire tamir kitâbesinin tam ortasındaki tuğra ise sökülmüş ve yerine ay yıldız konulmuştur. Daha önceleri kitâbeler üzerinde tuğra bulunmazken bu gelenek daha sonra başlamıştır. Mevcut en eski kitâbe üzerinde tuğra örneği de 1724 yılında III. Ahmed tarafından yaptırılan Sarıyer’deki su bendi üzerinde bulunmaktadır. Dolayısıyla bu gelenek için 18. yüzyıl geleneği denilebilir. • Topkapı Sarayı Kubbealtı tamir kitâbelerinden sol tarafta olanının üzerinde Hattat Mustafa Râkım Efendi’nin kaleminden çıkmış bir tuğra bulunmaktadır. Mustafa Râkım Efendi, 19. yüzyılın ilk yıllarında tuğra tertîbinde köklü bir değişiklik yaparak Osmanlı’nın yıkılışına kadar kullanılan klasik tuğra formunu ihdâs etmiştir. • Çalışmadaki kitâbelerin çoğu mermer zemîn üzerine hâkkolunmuştur. Bununla birlikte çini üzerine yazılmış kitâbeler de mevcuttur. Bunlar; III. Selîm Türbesi inşâ ve Topkapı Sarayı Zülüflü Baltacılar Koğuşu Teberdâr Odası tamir kitâbeleridir. • Kitâbelerin çoğu celî taʻlîk ve celî sülüs yazı çeşidi ile yazılmıştır. Buna ilâveten celî rikʻa ve celî nesih ile yazılmış kitâbeler de mevcuttur. Bunlar; Şah Sultan Câmii kitâbesi celî nesih, Dizdâriye Câmii ve Harbiye Mektebi kitâbeleri celî rikʻa ile yazılmıştır. • Bazı kitâbelerde celî sülüs ve celî taʻlîk yazı çeşitleri birlikte kullanılmıştır. Bunlar; III. Ahmed Çeşmesi ve Ayazma Câmii kitâbeleridir. • Kitâbelerde târih kaydı muhtelif şekillerde belirtilmiştir. Rakamla târih belirtildiği gibi Arapça kitâbelerde yazı ile de ifâde edilmiştir. Ayrıca rakamla târih kaydı kitâbenin sonunda olduğu gibi manzum kitâbelerde son iki satırda da görülmektedir. Şehzâde Câmii inşâ kitâbesinde ara satırlarda da rakamla târih kaydı karşımıza çıkmaktadır. • Târih belirtilirken bazı kitâbelerde “sene” kelimesi de yazılmıştır. Bu kelimenin imlâsında “sin” harfi hem dişli hem de dişsiz olarak yazılmıştır. 412 • III. Selîm, II. Mahmûd ve I. Abdülmecid devrinde inşâ ve tamir edilen çoğu binâların kitâbelerini yazmış olan Yesârîzâde Mustafa İzzet Efendi bu çalışmada da en çok kitâbeyi yazan hattattır. • Kitâbelerde imzasının en fazla olduğu hattat olarak karşımıza çıkan Yesârîzâde Mustafa İzzet Efendi “Türk Ta’lîk Ekolü”nün kurucusudur. Onun gayretleriyle Türk zevkinin hâkim kılındığı bir ekol oluşmuş ve hattatlar İran’ın nestalik üslûbunu terk etmişlerdir. • Mustafa Râkım Efendi’nin celî sülüs yazıda gerçekleştirdiği inkişâf ve terakkîyi taʻlîk yazıda Yesârîzâde Mustafa İzzet gerçekleştirmiştir. • Kapalıçarşı Nuruosmaniye Kapısı üzerindeki tamir kitâbesinin hattatı Sâmi Efendi, Yesârîzâde Mustafa İzzet Efendi’nin ekolündeki eksik noktaları tamamlayarak Türk tarzı taʻlîk hattının oluşmasına yardımcı olmuştur. • Bu çalışmada değerlendirmeye tâbi tutulan 99 kitâbenin 77 tanesine ebced hesâbıyla târih düşürülmüştür. Ebcedle târih düşürme Fâtih döneminde başlamış ve son yıllara kadar devam etmiştir. • Kitâbelerin 73 tanesi manzum, 26 tanesi mensurdur. İstanbul’un fethini müteâkib Şeyh Hamdullah’ın Sultan II. Bayezid’in daveti üzerine İstanbul’a gelmesi ile başlayan hat sanatındaki değişim ve gelişim, Hattat Mustafa Râkım Efendi’nin getirmiş olduğu zirve noktaya kadar mütemâdiyen bir tekâmül süreci içinde olmuştur. Celî sülüste söz konusu olan bu inkılâbı celî ta’lîk yazıda Yesârizâde Mustafa İzzet Efendi gerçekleştirmiştir. Türk estetik ve bedi‘ anlayışına uygun olarak şekillenen bu yazı tarzları artık tüm hattatların benimsediği ve takip ettiği yol olmuştur. Yazı alanında boşluk-doluluk dengesi sağlanmış, harflerin birbirine çok yakın olarak yazılması terk edilip harfler arasında gerekli nefes payı bırakılmış, harf anatomilerinde ve harekelerdeki sertlik ve kütlüğe son verilerek son derece estetik seviyeye ulaşılmış ve muhtelif ekollerle kitâbelerdeki yazı zirve seviyesine taşınmıştır. Geçirdiği bu safahât ile 19. yüzyıl, hat sanatında şaheserler üretildiği dönem olmuştur. Bununla birlikte Osmanlı Devleti’nin yıkılışı süreci de hat sanatında şâhika eserler ortaya konulduğu süreç olarak yaşanmıştır. 1453 yılı itibariyle değerlendirmeye tâbi tutulan kitabelere bakıldığında 15. yüzyıl kitâbesi ile 18 ve 19. yüzyıl kitabeleri arasındaki ölçü ve estetik açısından ortaya çıkan tekâmül 413 âşikârdır. Aradaki süreç muhtelif hattatların ekoller ihdâsıyla sürekli bir arayış ve gelişim süreci olarak yaşanmıştır. Amasya’da şehzâdeliği esnâsında Şeyh Hamdullah’a talebe olan Sultan II. Bayezid, padişah olduktan sonra Şeyh Hamdullah’ı İstanbul’a davet ederek “Kur’an Mekke’de nâzil oldu, Mısır’da okundu, İstanbul’da yazıldı” sözünün gerçekleşmesinin temellerini atmıştır. Bu temeli Sultan III. Murad, Sultan III. Ahmed, Sultan II. Mahmûd, Sultan Abdülmecid ve Sultan Abdülazîz de hattat olarak tahkîm etmiş, ayrıca hâmîlikleriyle de nice sanatkâr yetişmesine ve şaheserler meydana getirilmesine vesîle olmuşlardır. İncelenen kitâbelerle bu hakikat ortaya konulmuştur. 414 KAYNAKÇA Acar, M. Şinasi. İstanbul’un Son Nişan Taşları. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2007. -------., M. Şinasi. Osmanlı’da Sportif Atıcılık Nişan Taşları. İstanbul: Yapı Endüstri Merkezi Yayını, 2013. Açıkgözoğlu, Ahmet Sacit. “Zeynep Sultan Külliyesi”. İslâm Ansiklopedisi. 44: 362-364. İstanbul: TDVY, 2013. Aksoy, Şule. “Osmanlı Sultanlarının Tuğraları ve Tuğralı Belgeler” .Osmanlı. 11: 67. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999. Akşit, İlhan. İstanbul Sarayları, Kasırları, Köşkleri ve Yalıları. İstanbul: Akşit Kültür ve Turizm Yayıncılık, 2014. Aktan, Ali. Osmanlı Paleografyası ve Siyasî Yazışmalar. İstanbul: Osmanlılar İlim ve İrfan Vakfı, 1995. Alparslan, Ali. “Kitâbe”, İslâm Ansiklopedisi. 26: 78. Ankara: TDVY, 2002. -------., Ali. Osmanlı Hat Sanatı Tarihi. İstanbul: YKY, 2004. -------., Ali. Hat ve Tezhip Sanatı. İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2009. -------., Ali. “Türk Dünyasında Hat Sanatı”. Türkler. 12: 269. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2014. Alpay, İ. Birol. “Abdülhamid I Medresesi”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 1: 36. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. Altun, Ara. “Cihangir Camii”. İslâm Ansiklopedisi. 7: 539-540. İstanbul: TDVY, 1993. Arık, Oluş. “Osmanlı Mimarisinin Gelişimine Genel Bakış”. Osmanlı. 10: 110. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999. Artan, Tülay. “Aynalıkavak Kasrı”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 1: 485- 486. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. Aslanapa, Oktay. Türk Sanatı. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1997. Ayvansarâyî Hüseyin Efendi, Hadikatü’l-Cevâmiʻ, (İstanbul: İşâret Yayınları, 2001), s. 220-228. Ayverdi, Ekrem Hakkı. Fatih Devri Hattatları ve Hat Sanatı. İstanbul: İstanbul Fetih Derneği Neşriyatı, 1953. -------., Ekrem Hakkı. “Ali b. Yahyâ es-Sûfi”. İslâm Ansiklopedisi. 2: 458. 415 İstanbul: TDVY, 1989. -------., Ekrem Hakkı. “Ayazma Camii”. İstanbul Ansiklopedisi. 3: 1505-1511. İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi, 1960. -------., Ekrem Hakkı. “Davud Paşa Cami”. İstanbul Ansiklopedisi. 8: 4291-4296. İstanbul: Koçu Yayınları, 1966. -------., Ekrem Hakkı. Osmanlı Mimârisinde Fâtih Devri. III. cilt. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayını, 1989. Ayverdi, Sâmiha. Edebî ve Mânevî Dünyâsı İçinde Fâtih. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayını, 1990. Baltacıoğlu, İ. Hakkı. Türkler’de Yazı Sanatı. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1993. Batur, Afife. “Yıldız Saat Kulesi”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 7: 527. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. Batur, Selçuk. “Selimiye Cami”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 6: 512- 515. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. Beydilli, Kemal. “Mühendishane-i Berrî-i Hümayun”. İslâm Ansiklopedisi. 31: 516- 518. İstanbul: TDVY, 2006. Binan, Demet. Mimar Sinan’ın İstanbul’u. İstanbul, TTOK, 2016. Boydaş, Nihat. “Osmanlı Tuğralarına Eleştiri Açısından Bir Bakış”. Osmanlı. 11: 76. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999. Can, Cengiz. “Darphane-i Amira”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 2: 553- 555. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. Carbognano, C. C.. 18. Yüzyılın Sonunda İstanbul. çev. Erendiz Özbayoğlu. İstanbul: Eren Yayıncılık, 1993. Çeçen, C., S. N. Nirven ve S. Ünver. “Azebkapusu Çeşme ve Sebili”. İstanbul Ansiklopedisi. 3: 1679-1683. İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi, 1960. Çobanoğlu, Ahmet Vefa. “Çinili Külliyesi”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 2: 519-522. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. -------., Ahmet Vefa. “Laleli Cami”. İslâm Ansiklopedisi. 27: 86-88. Ankara: TDVY, 2003. 416 -------., Ahmet Vefa. “Sultan Ahmed Cami ve Külliyesi”. İslâm Ansiklopedisi. 37: 497-503. İstanbul: TDVY, 2009. -------., Ahmet Vefa. “Yenicami Külliyesi”. İslâm Ansiklopedisi. 43: 439-442. İstanbul: TDVY, 2013. Çoruhlu, Tülin. “Harbiye Mektebi”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 5: 372- 374. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. Derman, M. Uğur. Türk Hat Sanatının Şaheserleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1983. -------., M. Uğur. İslâm Kültür Mirâsında Hat San’atı, İstanbul: IRCICA, 1992. -------., M. Uğur. “Hat”. İslâm Ansiklopedisi. 16: 427-428. İstanbul, TDVY, 1997. Doğan, Sema. “Haseki Külliyesi”. İslâm Ansiklopedisi. 16: 370-372. İstanbul: TDVY, 1997. -------., M. Uğur. “Osmanlı Türklerinde Hat Sanatı”. Osmanlı. 11: 20. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999. -------., M. Uğur. “Osmanlı İstanbul’unda Hat Sanʻatı”, I. Uluslararası Osmanlı İstanbulu Sempozyumu. İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi, İBB Kültür A.Ş. Yayınları, (2014): s. 475-493. Doğanay, Aziz. “Şeyh Vefâ Külliyesi”. İslâm Ansiklopedisi. 39: 72-74. İstanbul: TDVY, 2010. Egemen, Affan. İstanbul’un Çeşme ve Sebilleri. İstanbul: Arıtan Yayınevi, 1993. Eraktan, Hâlid. “Firuzağa Camii”. İstanbul Ansiklopedisi. 11: 5794- 5796. İstanbul: Koçu Yayınları, 1971. Erdenen, Orhan. Boğaziçi Sahilhaneleri 3. 3. cilt. İstanbul: İBB Kültür İşleri Daire Başkanlığı Yayınları, 1994. Erol, Gülçin. “Çinili Camii Külliyesi”. İslâm Ansiklopedisi. 8: 335-337. İstanbul: TDVY, 1993. Erzincan, Tuğba. “Mesih Paşa Külliyesi”. İslâm Ansiklopedisi. 29: 310-312. Ankara: TDVY, 2004. Ethem, Halil. Câmilerimiz. İstanbul: Kanaat Kütüphanesi, 1932. Eyice, Semavi. “Ayasofya İmareti”. İslâm Ansiklopedisi. 4: 212. İstanbul: TDVY, 1991. -------., Semavi. “Ayasofya”, İslâm Ansiklopedisi. 4: 206-210. İstanbul: TDVY, 1991. 417 -------., Semavi. “Beyazıt II Câmii ve Külliyesi”. İslâm Ansiklopedisi. 6: 45-49. İstanbul: TDVY, 1992. -------., Semavi. “Ayasofya İmareti”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 1: 459. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1993. -------., Semavi. “Dâvud Paşa Külliyesi”. İslâm Ansiklopedisi. 9: 42-43. İstanbul: TDVY, 1994. -------., Semavi. “Ayazma Cami”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 1: 471- 472. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. -------., Semavi. “Ahmed III Kütüphanesi”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 1: 115-116. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. -------., Semavi. “Fatih Külliyesi”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 3: 267- 268. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. -------., Semavi. “Eyüp Sultan Külliyesi”. İslâm Ansiklopedisi. 12: 9-11. İstanbul: TDVY, 1995. -------., Semavi. “Firûz Ağa Camii”. İslâm Ansiklopedisi. 13: 135-137. İstanbul: TDVY, 1996. -------., Semavi. “Koca Mustafa Paşa Cami ve Külliyesi”. İslâm Ansiklopedisi. 26: 133-135. Ankara: TDVY, 2002. Genim, Sinan. Mimar Sinan’ın İstanbul’u. İstanbul: TTOK, 2016. Göktürk, Hakkı. “Dırağman Camii”. İstanbul Ansiklopedisi. 8: 4540-4542. İstanbul: Koçu Yayınları, 1966. Göncüoğlu, Süleyman Faruk, Zeliha Kumbasar. Gelenekten Geleceğe Câmiler. İstanbul: KİPTAŞ, 2006. Gülersoy, Çelik. “Kapalıçarşı”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 4: 422-430. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. Gülsoy, Ufuk. İstanbul Ticaret Borsası. İstanbul: İstanbul Ticaret Borsası Yayını, 2015. Gündüz, Filiz. “Mahmud Paşa Külliyesi”. İslâm Ansiklopedisi. 27: 380-381. Ankara: TDVY, 2003. -------., Filiz. “Sinan Paşa Külliyesi”, İslâm Ansiklopedisi. 37: 232-233. İstanbul: TDVY, 2009. Günüç, Fevzi. Türk Kültür ve Medeniyet Târihinde Fâtih Külliyesi. 1. cilt. İstanbul: 418 Kültür A.Ş. Yayınları, 2007. -------., Fevzi. “Klâsik Dönem Osmanlı Mimârisinde Celî Yazılar”. Türkler. 12: 276. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2014. Hancıoğlu, Tahsin. “Konya’daki Selçuklu Çini Dekorasyonunda Yazı Sanatı.” Yayınlanmamış Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi, 1986. Haskan, Mehmet Nermi. Eyüpsultan Tarihi. 1.cilt. Ankara: Eyüp Belediyesi Kültür Yayınları, 1996. -------., Mehmet Nermi. İstanbul Hamamları. İstanbul: Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Yayınları, 1995. İhsanoğlu, Ekmeleddin. “Fâtih Külliyesi Medreseleri Ne değildi! Târih Yazıcılığı Bakımından Tenkit ve Değerlendirme Denemesi”, İstanbul Armağanı. İstanbul: İBB Kültür İşleri Daire Başkanlığı Yayını, 1995. İnal, Mahmud Kemal. Son Hattatlar. İstanbul: Maarif Basımevi, 1955. İnalcık, Halil. Fatih, “Fetih ve İstanbul’un Yeniden İnşası”, Dünya Kenti İstanbul. İstanbul: Tarih Vakfı Yayını, 1996. İnançer, Ömer Tuğrul ve M. Baha Tanman. “Cerrahîlik”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 2: 414-416. İstanbul: Kültür Bakanlığı Ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. İpşirli, Mehmet. “Bâb-ı Meşîhat”. İslâm Ansiklopedisi. 4: 363. İstanbul: TDVY, 1991. Kara, H. Fahrünnisa (Ensari), Esra Ertuğrul. “Osmanlı Dönemi’nde İstanbul’u Planlama Süreci”, Kültür Başkenti İstanbul. İstanbul: Türk Kültürüne Hizmet Vakfı, 2010. Karakaya, Ebru. “Şemsi Paşa Külliyesi”. İslâm Ansiklopedisi. 38: 529-530. İstanbul: TDVY, 2010. Kargı, Haluk. “Zevki Kadın Sıbyan Mektebi”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 7: 549. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. Koçu, Reşat Ekrem. “Ayasofya Şadırvanı”. İstanbul Ansiklopedisi. 3: 1484-1486. İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi, 1960. -------., Reşat Ekrem. “Bayazıd Camii”. İstanbul Ansiklopedisi. 4: 2229-2235. İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi, 1960. -------., Reşat Ekrem. “Beylerbeyi Cami”. İstanbul Ansiklopedisi. 5: 2676-2681. 419 İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi, 1961. -------., Reşat Ekrem. “Fatih Sultan Mehmed Camii Kebiri ve Külliyesi”. İstanbul Ansiklopedisi. 10: 5552. İstanbul: Koçu Yayınları, 1971. Kolay, İlknur Aktuğ. Mimar Sinan’ın İstanbul’u. İstanbul: TTOK, 2016. Konyalı, İbrahim Hakkı. “Büyükçekmece Köprüsü”. İstanbul Ansiklopedisi. 6: 3230-3234. İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi, 1963. Kuban, Doğan. “Kalenderhane Camii”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 4: 396-398. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. -------., Doğan. “Mahmud Paşa Külliyesi”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 5: 268-271. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. Kubilay, Ayşe Yetişkin. “Gümüşsuyu Kışlası”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 3: 450. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. Kurtbil, Zeynep Hatice. “Murad Paşa Külliyesi”. İslâm Ansiklopedisi. 31: 191- 192.İstanbul: TDVY, 2006. -------., Zeynep Hatice. “Selim II Türbesi”. İslâm Ansiklopedisi. 36: 418-419. İstanbul: TDVY, 2009. Meyer, Wolfgang. İstanbul’daki Güneş Saatleri. İstanbul: Sandoz Kültür Yayınları, 1985. “Mısrîzâde Ali Rızâ Üsküdârî”, https://ketebe.org/sanatkar/misrizade-ali-riza-efendi-640 [17.08.2018]. Mülâyim, Selçuk. “Beylerbeyi Cami”. İslâm Ansiklopedisi. 6: 75-77. İstanbul: TDVY, 1992. -------., Selçuk. “Süleymaniye Camii ve Külliyesi”. İslâm Ansiklopedisi. 38: 118. İstanbul: TDVY, 2010. Müstakimzâde. Tuhfe-i Hattâtîn, Haz. Mustafa Koç, İstanbul: Klasik Yayınları, 2011. Ertuğ, Necdet (Edit.). İstanbul Târihî Çeşmeler Külliyatı. 3. cilt. İstanbul: İSKİ Yayını, 2006. Nirven, Nuriye. “Davudpaşa Çeşmesi”. İstanbul Ansiklopedisi. 8: 4299. İstanbul: Koçu Yayınları, 1966. Okçuoğlu, Tarkan. “Hadım İbrahim Paşa Camii”. Dünden Bugüne İstanbul 420 Ansiklopedisi. 3: 490-491. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. -------., Tarkan. “Kubbealtı”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 5: 111- 112. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. Orman, İsmail. “Şehzade Külliyesi”. İslâm Ansiklopedisi. 38: 483-485. İstanbul: TDVY, 2010. “Osmanlı Kitâbeleri Projesi” http://www.ottomaninscriptions.com/verse.aspx?ref=list&bid=873&hid=965 [26.07.2018]. “Osmanlı Kitâbeleri Projesi” http://www.ottomaninscriptions.com/verse.aspx?ref=list&bid=873&hid=964 [15.08.2018]. Ödekan, Ayla. “Ahmed III Çeşme ve Sebili”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 1: 117. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1993. Önder, Mehmet. Şaheserler Konuştukça. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 1996. Öz, Tahsin. İstanbul Camileri. 1. Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1987. Özcan, Ali Rıza. İstanbul’un 100 Kitabesi. İstanbul: İBB Kültür A.Ş. Yayınları, 2011. Özcan, Abdülkadir. “Beşir Ağa, Moralı”. İslâm Ansiklopedisi. 5: 555-556. İstanbul: TDVY, 1992. Özkök, Rüknü. İstanbul’un Sessiz Kitâbeleri. İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları, 2016. Özkurt, Kemal, Abdülhamit Tüfekçioğlu. “Türk-İslam Sanatında Kitâbeler”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 7, sy. 14 (2009): 276. Özsayıner, Zübeyde Cihan. “Türk Vakıf Hat Sanatları Müzesi’ndeki Osmanlı Sultanlarının Hatları”. Osmanlı. 11: 62. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999. Pakalın, Mehmet Zeki. Osmanlı Târih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. 2.cilt. İstanbul: MEB Yayını, 1946. Ramazanoğlu, M. Gözde. “Selimiye Cami”. İslâm Ansiklopedisi. 36: 434-436. İstanbul: TDVY, 2009. Rado, Şevket. Türk Hattatları, İstanbul: Tifdruk Matbaacılık, 1984. Saatçi, Suphi. Mimar Sinan’ın Yapılarındaki Kitâbeler. İstanbul: İBB Kültür A.Ş. Yayınları, 1988. 421 -------., Suphi. Mimar Sinan’ın İstanbul’u. İstanbul: TTOK, 2016. Serin, Muhittin. Hat Sanatı ve Meşhur Hattatlar. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 1999. Subaşı, Hüsrev. “Hattat Osmanlı Padişahları”. Osmanlı. 11: 53. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999. Şehsüvaroğlu, Halûk Y.. “Aynalıkavak Kasrı”. İstanbul Ansiklopedisi. 3: 1610- 1615. İstanbul: İstanbul Ansiklopedisi ve Neşriyat Kollektif Şirketi, 1960. Şimşirgil, Ahmet. Bir Müstakil Dünya Topkapı Sarayı. İstanbul: Timaş Yayınları, 2016. Tanman, M. Baha. “Aziz Mahmud Hüdayi Külliyesi”. İslâm Ansiklopedisi. 4: 340- 343. İstanbul: TDVY, 1991. -------., M. Baha. “Dırağman Külliyesi”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 3: 49-51. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. -------., M. Baha. “Şah Sultan Camii ve Tekkesi”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 7: 125-127. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. -------., M. Baha. “Özbekler Tekkesi”. İslâm Ansiklopedisi. 34: 121-122. İstanbul: TDVY, 2007. -------., M. Baha. “Sokullu Mehmed Paşa Külliyesi”. İslâm Ansiklopedisi. 37: 360-363. İstanbul: TDVY, 2009. -------., M. Baha. “Şah Sultan Camii ve Tekkesi”. İslâm Ansiklopedisi. 37: 360- 363. İstanbul: TDVY, 2009. -------., M. Baha. “Yahya Efendi Külliyesi”. İslâm Ansiklopedisi. 43: 246-249. İstanbul: TDVY, 2013. -------., M. Baha. “Yenikapı Mevlevihanesi”. İslâm Ansiklopedisi. 43: 463-467. İstanbul: TDVY, 2013. Toprak, Zafer. “Babıali”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 1: 519-523. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1993. Tüfekçioğlu, Abdülhamit. Osmanlı Döneminde Hat Sanatı, Osmanlı. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 1999. Umur, Suha. Osmanlı Padişah Tuğraları. İstanbul: Cem Yayınevi, 2011. Yazır, Mahmud Bedreddin. Kalem Güzeli. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı 422 Yayınları, 1981. Yenen, Mehmet. “Kuleli Kışlası”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 5: 115- 117. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. Yılmaz, Coşkun. Mimar Sinan’ın İstanbul’u. İstanbul: TTOK, 2016. Yücel, Erdem. “Dizdariye Camii”. İstanbul Ansiklopedisi. 9: 4633-4634. İstanbul: Koçu Yayınları, 1968. -------., Erdem. “Büyükçekmece Köprüsü”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 2: 358. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. Yüksel, İ. Aydın. “Çandarlı İbrahim Paşa Cami”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 2: 468. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. -------., İ. Aydın. “Dizdariye Cami”. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. 3: 73. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayını, 1994. -------., İ. Aydın. Osmanlı Mimârisinde II. Bâyezid Yavuz Selîm Devri. V. cilt. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti Yayını, 2006. 423 424 425 426 ÖZGEÇMİŞ Cavide Pala A. EĞİTİM Yüksek Lisans: İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Tarih ve Medeniyet Araştırmaları Anabilim Dalı Tarih ve Medeniyet Araştırmaları Bölümü, 2016, İstanbul Lisans: Anadolu Üniversitesi Türk Dili ve Edebiyatı, 2015, Eskişehir Hat Eğitimi: Hattat Hüseyin Kutlu’dan sülüs ve nesih yazı icâzeti, 1996 B. MESLEKÎ DENEYİM 2005-2018 Uygulamalı Türk-İslam Sanatları Kütüphânesi Osmanlı Türkçesi dersi, Öğretmen- Kütüphâne Sorumlusu 2003 Gül Sergisi, İstanbul, Hattat 2004 Hz. Mevlânâ’nın 731. Vuslat Yıldönümü Sergisi, Konya, Hattat 2006 Efe Hazretleri 50. Vuslat Yıldönümü Sergisi, İstanbul, Hattat 2009 “Gönülden Yansımalar Sergisi” Ördekli Kültür Merkezi, Bursa, Hattat 2012-2015 İBB Kütüphâne Müzeler Müdürlüğü Havâdis Yüzyıl Önce Projesi, Küratör-Proje Danışmanı 2013-2018 Eyüpsultan Belediyesi Osmanlı Türkçesi dersi, Öğretmen 2014-2016 KASAV Osmanlı Türkçesi ve Hat Sanatı dersleri, Öğretmen 427 2014 “Aşk-ı Nebî” Sergisi, Ayasofya Müzesi, Hattat 2014 “Aşk-ı Nebî” Sergisi, New York, Hattat 2014 Eyüp Sultan, Ümmi Sinan Hazîresi mezar taşlarının okunması 2014 Bilim Kültür ve Sanat Derneği (BİKSAD), Başkan 2016 Bilim Kültür ve Sanat Derneği (BİKSAD), Başkan Yardımcısı 2016 İstanbul Valiliği Yatırım İzlenme Koordinasyon Başkanlığı Doğal Kaynaklar, Kültür Varlıkları, Ruhsat Denetim Müdürlüğü, Osmanlı Türkçesi dersi, Öğretmen 2016 Kutlu Doğum Sergisi, Mimar Sinan Câmii, Ataşehir, Hattat 2017 Pendik Belediyesi, Hat’ta Buluşma Noktası Sergisi, Küratör-Hattat 2018 Karma Sergi, Tiflis, Hattat 2018 Karma Sergi, Bakü, Hattat C. YAYINLAR 2012 Havâdis Yüz Yıl Önce Sergi Kataloğu 2013 Havâdis Yüz Yıl Önce Sergi Kataloğu 2014-2015 Havâdis Yüz Yıl Önce Sergi Kataloğu 2017 Mehmet Ziya Bey’in “İstanbul ve Boğaziçi” isimli eserinin transkripsiyonu 428 429