Gazzâlî ve öncesi ilk dönem sûfîlerin namaz algısı - Sözbir, Mesude (İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi, 2023)
İslâm dininde, pek çok âyetle ve başta Cibril Hadisi olmak üzere çok sayıda hadis ile bildirilen başlıca ibadet namazdır. Namazda hedeflenen, Allah ile kalbî buluşmayı sağlayabilmek ve "miraç" dediğimiz ruhani boyutu yaşayabilmektir. Bu boyut rükünlerdeki huşû, münacat, ta'zim, müşahede gibi haller ile sağlanır. İslam'da inanç ve ibadet sisteminin zâhir ve bâtın boyutları vardır. Namaz ibadetinin fıkıh hudutları içinde maddi yönü olduğu gibi, iç manalarını ve esrarını ifade eden kalbi yönü de vardır. Sufiler namazın zâhiri boyutuna anlam veren bâtini/kalbî boyutuyla ilgilenmişlerdir. Allah'a kulluğu daha iyi anlayabilmek için bütün ibadetlerde olduğu gibi namazın da şekli ve ruhâni boyutunu beraber yorumlamışlardır. İçinde bulundukları meşreb, hal ve makamlara göre namazın şartlarına ve rükünlerine manalar vermişlerdir. Tasavvuf geleneği içinde, sufîlerin namaz ibadetini yorumlamaları, Allah ile manevi yakınlıklarının ilahi tecellileri olarak anlaşılmıştır. Tezimizde daha çok Gazzâli ve ilk dönem müellif sufîlerin namazın beden ve kalp boyutu hakkındaki algıları aktarılmıştır. Çalışmamızda giriş, üç ana bölüm ve sonuç bölümü bulunmaktadır. Giriş bölümünde konunun amacı, kapsamı, yöntemleri, önemi ve kaynakları belirtilmiştir. Birinci bölümde namazın kavramsal mahiyeti, Kur'ân ve Hadisler'deki ifadeleri ve namazın tarihsel sürecine yer verilmiştir. İkinci bölümde, tasavvuf ilmine kaynak teşkil eden müellif sufîlerin eserlerinde müstakil olarak ifade ettikleri namaz görüşleri detaylı bir şekilde anlatılmıştır. Üçüncü bölümde, Gazzâli'nin İhya isimli eserinden hareketle namazın sırları, namazda kalb huzuru ve huşû tasavvuf kavramları ile açıklanmıştır.

Salat is the primary act of worship in Islam, which was announced in the Hadith of Jibril. The aim of the salat is to experience the spiritual dimension called miraj in which the heart is meeting with Allah through hushû, munâjat and the physical rituals. The belief system in Islam has zâhiri (exoteric) and bâtini (esoteric) dimensions. The salat has a material aspect within the boundaries of fiqh, as well as a spiritual aspect expressing its inner meanings and mysteries. Sufis were interested in the spiritual dimension of salat, and to better understand the servitude to Allah, they interpreted the formal and spiritual dimensions of prayer together, as in all worships. They gave meanings to the conditions and rituals of the prayer according to the disposition(meşreb), the state (hal) and maqam they were in. Within the Sufi tradition, salat was understood as the divine manifestation of their spiritual closeness with Allah. In our thesis, the perceptions of the early Sufi authors about the material and spiritual dimensions of Salat are presented. Our study includes an introduction, three main chapters and a conclusion. In the introduction, the aim, scope, methods, sources as well as the importance of the subject matter are stated. In the first chapter, the conceptual nature of salat, its expressions in the Qur'an and Hadiths, along with its history are given. In the second chapter, the understanding of salat expressed in the works of the Sufi authors, which constitute a source for the discipline of Sufism, is presented. In the third part, the secrets of salat, and the peace of the heart and the state of hushû (awe) in salat are explained with the Sufi concepts based on al-Ghazāli's Ihya.
The perception of salat in al-Ghazali and the early sufis
Gazâlî ve öncesi ilk dönem sûfîlerin namaz algısı
Keywords: Tasavvuf; İbadet; Namaz; Huşû; Sufî; Worship; Prayer; Awe; Heart