Fıkıh-sosyoloji ilişkisi çerçevesinde Şatıbi’nin “Makasıd Modeli”nin tahlili - Canatan, Kadir; Canatan, Kadir (Eski Yeni Yayınları, 2022)
Fıkıh-sosyolojisi ilişkisinin mahiyetine girmeden önce, bu disiplinlerin karakteri hakkında birkaç şey söylemekle başlamak yerinde olacaktır. Hem konu hem de yöntem ve yaklaşım olarak bu iki disiplin birbirinden temelden farklıdır. Fıkıh, normatif bir disiplin iken sosyoloji betimleyici bir bilimdir. Başka bir deyişle fıkıh neyin nasıl olması gerektiğine dair normlar (daha teknik bir ifadeyle “hükümler”) koymak isterken, sosyoloji olgularla ilgili veriler toplar ve bu veriler yoluyla olay ve olguları resmeder. Fıkhın konusu, insan davranışlarını düzenleyen hükümlerdir. Hükümler ise kaynaklardan (teknik tabiriyle “deliller”den) çıkarsanır. Bu çıkarsama (istinbat) işlemi Usul-ü Fıkıh yoluyla yapılır. Usul-ü Fıkıh, Fıkıh ilminin yöntemidir. Sosyoloji ise toplumsal olay ve olgularla meşgul olur, bunlar hakkında nitel ve nicel yöntemlerle veri toplar ve yorum yapar. Sosyolojide yorum, veriler tabanında yapılır ve veriler yoruma belirli bir objektiflik (nesnellik) sağlar. İlk etapta, konu ve yöntemsel farklılıklarından dolayı bu iki disiplin arasında bir ilişki kurmak zor görünmektedir. Ancak fıkhın çalışma biçimine biraz daha yakından bakarsak, bu iki disiplinin bir ortak nesnesi bulunmaktadır. Bu da hiç şüphesiz “insan davranışları ya da eylemleri”dir. Sosyoloji insan eylemlerini anlamak ve açıklamak için uğraşırken, fıkıh daha çok “düzenlemek”le meşguldür. Fakat, düzenleme işleminin yaIIpılması için iki şeye ihtiyaç vardır: Olayın anlaşılması ve olayı düzenleyecek fıkhi hükmün çıkarsanması. İlk olarak, giderek karmaşıklaşan bir toplumda iyi bir sosyoloji bilgisi elzemdir. Bu bakımdan fıkıh kesinlikle sosyoloji olmadan yol alamaz. Fıkıh sosyolojiye olan bağımlılığını iki şekilde çözümleyebilir. En kolay yol, fakihin bir uzman sosyoloğa danışması ve ondan konuyla alakalı bilgi almasıdır. Geçmişte buna pek gerek duyulmamıştır, çünkü oldukça basit bir sosyal yapıya sahip olan geleneksel toplumlarda hayatın içinde olan bir fakih, özel bir toplum bilgisine gereksinim olmadan kendi deneyim ve gözlemlerine dayalı olarak bu işi başarabiliyordu. Ama bugün bu işi başarabilmesi neredeyse imkânsızdır. İkinci olarak fakih, hem klasik dini ilimleri hem de modern sosyal bilimleri, bütünleştirilmiş olarak öğrenmeli ve iki işlemi birden yapabilecek bir formasyona kavuşturulmalıdır. Biz şimdilik ilk yöntemin daha hızlı ve etkin olarak kullanılabileceği kanaatindeyiz, ama bir gün çağdaş bir İslami ilimler ve bunun eğitimini verecek bir çağdaş İslami ilimler programı geliştirilirse, ikincisi de mümkün hale gelebilir.Fıkıh ve fakih, sadece insan davranışları ya da sosyal olaylar/olgular hakkında bilgi sahibi olmak için değil, aynı zamanda hükümlerin dayandığı antropolojik ve sosyolojik gerçeklikleri de anlamak için sosyoloji ile kendi disiplini arasında ilişki kurmak zorundadır. Bu nokta, tam da bizim fıkıh-sosyolojisi ilişkisi çerçevesinde ele almak istediğimiz ve çoğu zaman göz ardı edilen bir husustur. Bu konuyu, biraz sonra Şatıbi’nin “makasıd modeli”ni esas alan fıkıh metodolojisini ele alırken genişçe analiz edeceğiz. Fakat bu konuya girmeden önce olgu ve nass arasındaki ilişkiler konusunda farklı seçeneklerin ve yaklaşımların olabileceğini hatırlatmak istiyoruz.
Keywords: Makasıd Modeli; Fıkıh; Sosyoloji; Şatıbi