Osmanlı arşiv belgelerinde Fenari İsa Camisi’ne İlişkin 1894 depremi kayıtları

Abstract

Amaç ve Yöntem: Fenari İsa Camisi, İstanbul’un fethinden sonra camiye çevrilen, Orta ve Geç Bizans dönemine tarihlenen Konstantinos Lips Manastır Kilisesi’dir(Eyice, 1988a)1 . Yapı günümüzde, İstanbul İli, Fatih İlçesi, Aksaray semtinde, Vatan Caddesi ile Halıcılar Caddesi’nin kesişiminde yer almaktadır (Şekil 1 ve 2). Bizans döneminde Lykos Vadisi olarak bilinen bu bölge, Osmanlı arşiv belgelerinde Halıcılar Mahallesi; Fenari İsa Camisi ise “Halıcılar Mahallesi’ndeki Kilise Camii” olarak adlandırılmaktadır (BOA, ŞD.2984.33; BOA, EV.d 14423; Ayvansarayi, 1865) (Şekil 3). Orta ve Geç Bizans dönemi mimarisinin öncülerinden olan yapı, Osmanlı döneminden günümüze kadar cami olarak kullanılmakta olup İstanbul kent kimliği açısından önemli bir anıt eserdir. Yapının Bizans ve Osmanlı dönemindeki onarımlarına ilişkin bilinen yayınlar sınırlıdır. Bu makalede, Başbakanlık Osmanlı Arşivi ve Vakıflar Genel Müdürlüğü Vakıf Kayıtları arşivinde yapılan araştırmalar sonucu ulaşılan 1894 depremine ilişkin belgeler incelenmiş; deprem sırasında yapıda oluşan tahribat nedeniyle çevre halkının ve yerel yöneticilerin yapının tamiri konusunda padişah makamından istekleri, caminin bu dönemde gerçekleştirilen onarımına ilişkin keşif defteri ve onarım kaydı ile onarım sonrasında yeniden ibadete açıldığını gösteren belgeler değerlendirilmiştir. BOA, ŞD.2984.33 numaralı, 1898 yılına ait onarım kaydında yer alan iş kalemlerinin miktarları olan Konstantinos Lips Manastırı Kilisesi’dir (Millingen5 , 1912). Kuzey kilisenin doğu cephesindeki mermer kornişte, yapının inşası ve adı ile ilgili bir kitabe yer almaktadır (Millingen, 1912; Ebersolt ve Thiers, 1913). Hasarlı durumdaki kitabede “Constantine’nin kusursuz yapısı” yazmaktadır (Millingen, 1912). İstanbul, 1261 yılında Paleo logos hanedanından İmparator Mikhael Paleologos tarafından Latinlerden geri alınmıştır. İmparatorun eşi İmparatoriçe Theodora Dukana Vatetzona, kuzey kiliseyi onararak mevcut kilisenin güneyine, kendisi ve ailesi için mezar kilisesi olarak “Hagios Ioannes Prodromos Kilisesi”ni yaptırır (Typikon of Lips6 , 1294-1301; Talbot, 1990).Fenari Isa Mosque is located at Aksaray, Fatih in Istanbul, at the corner of Vatan Street and Halıcılar Street; an important important historical monument for the Byzantine and Ottoman Period. The building is the Constantinos Lips Monastery Church which was built in the 10th century (Middle Byzantine Period). The church was extended with new buildings in the Paleologan Period. At the end of the 13th century or at the just begining of the 14th century, a new church (Hagios Ioannes Prodromos Church) was built the south side. Then, at the end of the 14th century a parecclesion and an exonartex were erected. In the 17th century, the building was converted into a mosque with new arrangements. In this article; the effects of the 1894 earthquake on the building and repair works are evaluated with the Ottoman archival documents. After the 1894 earthquake, the building was closed because it was ruined. As it was an old monument (Asar-ı Atika) and used before the earthquake; petitions by local community and authorities, were submitted to the Sultan for its renovation (According to documents BOA, BEO 517/38754 and BOA, EV.MKT 02048.00107). The repair book which is dated 1896 (BOA, İ.EV.13) shows the work items about repair and budget for them, that 27.526 kuruş. The information and quantities given by this document are checked with drawings of the building and old photographs. From the repair book, we could learn the condition of the building in the 19th century; the exterior walls of the building were plastered, the roof covering was tile except the domes were lead cover. An important information that learned; the exonarthex had served as a last prayer hall and covered with a timber roof and a timber (bağdâdî) ceiling. The dimensions of the minaret, which was recorded to repair book, show that the expansion of it was smaller that the minaret of today