Çatalcalı Ali Efendi'nin fetvalarına göre 17. yüzyıl Osmanlı toplum hiyerarşisinde kul, köle ve cariyelerin statüleri

Abstract

17. yüzyıl fıkıh alimlerinden Çatalcalı Ali Efendi, üç Osmanlı Sultanı döneminde memuriyetler üstlenmiş ve 1632'den 1692 yılındaki vefatına dek süren 60 yıllık bir dönemde ifta makamında sayısız vakaya şahitlik etmiştir. Sultan 2. Süleyman, Sultan 4.Mehmed ve Sultan 2.Ahmed'in hükümdarlıkları süresince, kadılık ve şeyhülislamlık da dahil olmak üzere çeşitli meşihat görevlerinde bulunan Çatalcalı Ali Efendi hem ulema hem de avam tarafından farklı konularda başvurulan önemli bir şahsiyet haline gelmiştir. Çatalcalı Ali Efendi'nin "Fetâvâ-yı Âli" adlı eseri, görevlerinin etkisini ve fetvalarının muteberliğini yansıtan, döneminin ve sonrasının meşihat kadroları arasında temel bir referans kaynağı olarak değerlendirilen bir fıkıh kitabıdır. Bu çalışma, özellikle saray erkanının hizmetlerinde kullanılan kul ve kölelerin dışında, avam arasındaki yansımaları, toplum içindeki yerleşimi, hangi hizmetler için kimlerin kullanıldığı, bu hiyerarşik düzenin nasıl sağlandığı ve şer'i sınırlar çerçevesindeki kanunların bu konudaki yerini detaylı bir şekilde incelemeyi amaçlamaktadır. 17. yüzyıl Osmanlı sosyal yapısında sınıfsal düzen hakkında bilgiler sunacak olan bu çalışma, Fetâvâ-yı Âli Efendi'deki fetvalardan yararlanarak bu hiyerarşinin toplum üzerindeki yansımalarını ortaya koymayı hedeflemektedir.

Çatalcalı Ali Efendi, one of the 17th centuries fiqh scholars, held civil servant positions during the reign of three Ottoman Sultans and witnessed numerous cases in the ifta office during a 60-year period from 1632 until his death in 1692. During the reigns of Sultan Suleiman II, Sultan Mehmed IV and Sultan Ahmed II, Çatalcalı Ali Efendi, who held various sheikhat positions, including judgeship and sheikhulislam, became an important figure consulted by both ulema and common people on different issues. Çatalcalı Ali Efendi's work called "Fetâvâ-yı Âli" is a fiqh book that reflects the impact of his duties and the validity of his fatwas and is considered as a basic reference source among the sheikh cadres of his period and afterwards. This study aims to examine in detail, in addition to the servants and slaves used in the services of the palace officials, their reflections among the common people, their settlement in the society, who was used for which services, how this hierarchical order was achieved, and the place of the laws within the framework of religious boundaries in this regard. This study, which will provide information about the class order in the 17th century Ottoman social structure, aims to reveal the reflections of this hierarchy on society by making use of the fatwas in Fetâvâ-yı Âli Efendi.