Öz denetimi güçlendirici bir vasıta olarak Kur’an’da şehâdet, ru‘yet, basîret ve murâkabe

Abstract

Nefsin arzularının sınırsızlığı, iç ve dış çevrelerin zaman zaman hedef saptırıcı vesveseleri ve ayartmaları karşısında sorumlulukların önem sırasına göre yerine getirilme zarureti, güçlü bir öz denetimi gerekli kılmaktadır. Hayatın tecrübeleri, ilim ve aklın gerekleri, öz denetimin lüzumunu hissettirse bile gerçekleşmesi için yeterli motivasyonu ve imkânı temin edemeyebilecektir. Yarattığı insanı en iyi bilen Yüce Mevlâ, rahmetinin bir sonucu olarak, Kur’an hidayetiyle insana öz denetimi güçlendirici vasıtalar vermiştir. Bunlardan biri de şehâdet ve murâkabe şuurudur. Görülmek ve izlenmek, kimi zaman rahatsız edici olsa da murakabe-i nefs için yardımcı bir unsurdur. Bu makale, şehâdet, murakabe, ru’yet, basar ve basîret gibi Kur’an kelimeleri etrafında oluşan murakabe dairelerini konu edinmektedir. Öncelikle ilgili kavramlar kısaca açıklanmış ve sonra da bu kavramların içeriğinden oluşan beş murakabe dairesinden söz edilmiştir. Bunlar: Öz benliğin şehâdeti, insanların şehâdeti, eşyanın şehâdeti, meleklerin şehâdet ve tescilleri ve nihâyet Hak Teâlâ’nın murakabe ve şehâdeti olarak sıralanmıştır. Daha çok âyetlerden yola çıkılmış, açıklayıcı rivayetlere yer verilmiş, zaman zaman tefsirlerimize müracaat edilmiş ve kimi zaman da konuyla ilgili sosyal psikoloji ve psikoloji alanındaki kaynaklara atıfta bulunulmuştur. Bu çalışmanın, kişilik eğitimi ve irade yönetimi alanında yapılan çalışmalara mütevazı bir katkı sunacağı düşünülmektedir.

The infinite desires of the soul, the target-diverting delusions and temptations of the inner and outer circles, and the corresponding fulfilment of responsibilities in the proper order of importance necessitate a strong self-control. As a manifestation of His mercy, God Almighty, Who knows best the human being He has created, has informed man in the Qur’ān about the means of strengthening self-control. The consciousness of testimony and watchfulness is among these means. This article focuses on the watchfulness circles formed around the Qur'ānic words such as testimony, watchfulness, vision, sight and insight. We first explain the related concepts briefly and then analyse the five circles of watchfulness consisting of the contents of these concepts. These are listed as the testimony of the core self, the testimony of people, the testimony of things, the testimony and registration of angels, and finally the testimony and awareness of God. Throughout our analyses, for the most part we examine these notions on the basis of the Qur'ānic statements, and then on explanatory narrations, on exegetical references and on theories found in the field of social psychology and psychology on the subject.

رغبات النفس اللامحدودة، ووجوب الوفاء بالمسؤوليات وفق أولوياتها في مواجهة الإغراءات التي تحمل الفرد بين الحين والآخر على الانحراف عن غايته، تجعل من الضرورة بمكان امتلاك الإنسان القدرة على ضبط الذات والسيطرة عليها. فالله تعالى الأعلم بمن خلق، قد زود الإنسان -تفضلا منه ورحمة- من خلال ما جاء في القرآن الكريم بوسائل تساعده على التحكم بالذات وضبط توجهاتها، ومن هذه الوسائل شعور الشهادة والمراقبة. وسنلقي الضوء في هذه المقالة للمصطلحات القرآنية الخمس الآتية: الشهادة، المراقبة، الرؤية، البصر، البصيرة، والتي تشكل مفهوم المراقبة وتحدد هويتها، فنعرض بداية للمصطلحات السابقة بإيجاز، ثم نتناول درجات المراقبة التي تشكلها هذه المصطلحات والتي نحددها فيما يلي: شهادة الذات، شهادة الناس، شهادة الخلق، شهادة الملائكة، ونهاية شهادة الحق سبحانه وتعالى. وقد اعتمدنا في كلامنا حول هذه المصطلحات على الآيات القرآنية بقراءاتها المختلفة وما ورد حولها من آراء في التفسير، مع الاستفادة من مصادر علم النفس وعلم الاجتماع فيما يلقي الضوء على هذه المصطلحات. وأرجو أن تساهم هذه الدراسة بإضافة متواضعة في مجال الدراسات القرآنية النفسية من خلال تسليط الضوء على التربية الذاتية وضبط الإرادة.