Azerbaycan Milli Uyanışı ve Bağımsızlığa Giden Yol

Abstract

1828’de yaşanan Rus işgalinden 28 Mayıs 1918’de bağımsızlığın ilanına kadar geçen zaman, Azerbaycan milliyetçiliğinin gelişiminde önemli bir evreyi temsil etmektedir. Bu süreç, Azerbaycan toplumunun siyasi ve kültürel dönüşümünde kritik bir rol oynamıştır. Aynı zamanda bugünkü Azerbaycan kimliğinin temellerinin de bu dönemde atıldığı görülmektedir. Bu zaman zarfında Mirza Feteli Ahundov ve Mirza Şafi Vazeh gibi önemli aydınlar, aydınlanmanın, batıdan gelen milliyetçilik fikirlerinin doğuşuna ve yayılmasına büyük katkıda bulunmuşlardır. Devamında Çar II. Aleksandr'ın 1860’lı yıllarda gerçekleştirdiği reformlar, basın özgürlüğünün sağlanmasını ve Azerbaycan'da düşünce ve ifade alanında büyük bir ilerleme kaydedilmesini mümkün kılmıştır. Bu dönemde Hasan Bey Zerdabi gibi gazeteci ve düşünürler “Ekinçi” ve “Şergi-Rus” gazeteleri ile “Keşkül” dergisini Azerbaycan Türkçesiyle yayımlayarak süreli yayınlar anlamında ilki başarmış ve Azerbaycan toplumunun siyasi ve kültürel bilincinin gelişmesine önemli katkılar sağlamışlardır. Şubat 1905’te meydana gelen Rus devriminden sonra ortaya çıkan siyasi parti ve hareketler, Azerbaycan halkının bilinçlenmesine ve siyasi mücadeleye katılımına yeni bir basamak sağlamışlardır. “Hümmet”, “Müsavat” ve “Difai” gibi partilerin kurulması, Azerbaycan toplumunun siyasi çeşitlilik ve milli düşünce etrafındaki değerlere olan bağlılığının artmasına yol açmıştır. 1914’te başlayan I. Dünya Savaşı ile zayıflamış Rus Çarlığı, dünya tarihini sarsacak büyük olaylara gebeydi. Bunların sonucunda 1917’de gerçekleşen Şubat ve Ekim devrimleriyle Moskova’da Bolşevikler iktidarı ele geçirmişlerdir. Yeni iktidarın meydana getirdiği politik ortamda demokratik özgürlükler kaybolmuş ve bunun sonuçlarından biri olarak 22 Nisan 1918’de Kafkasya Federatif Cumhuriyeti kurulmuştur. Yeni oluşturulan Kafkasya Federatif Cumhuriyeti, politik gerilimler ve etnik gruplar arasındaki çatışmalar ile zayıflamıştır. Kafkasya Federasyonu’nu oluşturan Gürcü, Ermeni ve Azerbaycanlıların arasında milli ve dini farklılığın oluşturduğu siyasi gerginlik ortamı Azerbaycan için bağımsız bir devlet kurma fikrine yol açmıştır. Bu süreçte, Osmanlı İmparatorluğu'nun Azerbaycan'a verdiği siyasi ve kültürel destek de Azerbaycan’ın bağımsızlık mücadelesinde etkili olmuş ve sonuç olarak 28 Mayıs 1918’de bağımsız Azerbaycan kurulmuştur.