الدور الاجتماعي لرأس المال في التاريخ الإسلام يدراسة مقارنة بين الوقف والمسؤلية الاجتماعية

Abstract

تهدف هذه الدراسة إلى إجلاء حقيقة الوقف كواحد من معالم الحضارة الإسلامية العظيمة، ومنتج اقتصادي، واجتماعي، وإنساني يشهد للمسلمين الأوائل بسمو الروح ومعاني الكمال، فقد ظهر الوقف مع بدايات الدعوة الإسلامية في دولة الإسلام الأولى في المدينة المنورة، ثم تطور وانتشر حتى صار مؤسسة عظمى، لها أبعاد متشعبة دين ي ا واجتماع ي ا واقتصاد ي ا وثقاف ي ا، انتشرت ثقافة الوقف مع انسياح الإسلام في الأرض شرق ا وغر ب ا، وتنوعت نماذج تطبيقاته حتى غطت كل صور النشاط الإنساني، فشملت المساجد والمرافق التابعة لها، ومؤسسات الدعوة والجهاد، والتعليم ودور العلم، والمكتبات والملاجيء، والمصحات، بل إن عطاء الوقف امتد ليغطي المرافق، مثل: الحمامات، والطرق، والحدائق، وكافة صور العمران. وإن كان الوقف قد سجل تاري خ ا عظي م ا من العطاء في ماضي الأمة الإسلامية؛ فإن الواقع لا يزال- رغم التحديات- يشهد للوقف بديمومة العطاء وتنوعه، فمن خلاله يتم توفير الحاجات الأساسية للفقراء من ملبس، وغذاء، ومأوى، وتوفير عدد من السلع والخدمات العامة، مثل: التعليم، والصحة، في كثير من حواضر البلدان وبواديها. ولم يكن لهذه المنجزات أن تتحقق لولا أن الإسلام قد أعاد صياغة الأفكار وتصحيح التصورات الجاهلية، فنزل بمرتبة حب المال والحرص عليه، وحبب للمسلمين صنوف البذل، ورغّبهم في العطاء، ولذا خصص البحث فص لا عن مفهوم المال في ميزان الإسلام، وتعرض البحث لبيان مفهوم الاستخلاف وما يفرضه من قيود على الملكية المطلقة، وأثر ذلك على إقبال المسلمين على البذل في سبيل مرضاة الله تعالى. وفي الشق الثاني من الدراسة، تعرض البحث لمفهوم فكرة المسؤولية الاجتماعية لرأس المال، وظروف نشأة هذه الفكرة، وأسباب الاهتمام بالمسؤولية الاجتماعية، ثم عقد مقارنة بين الوقف والمسؤولية الاجتماعية بهدف التقريب بين المفهومين، مبي ن ا أوجة التشابه والتمايز بينهما، من خلال استقراء عدد من الدراسات تناولت موضوع البحث وما توافر من مراجع. وفي بعض الجزئيات وفي التوصيات تم استنباط أفكار يقترحها الباحث في ختام دراسته، كنتيجة لما تكشّ فت عنه خلاصة بحثه، والباحث يرجو الله تعالى أن يتقبل هذا الجهد، وأن يعفو عن الزلل والقصور، وأن يتقبل جهد الأساتذة الفضلاء الذين أشرفوا وصححوا ونصحوا، إنه سبحانه ولي الهدى والرشاد، وهو الهادي إلى سواء السبيل.

This study aims to reveal the importance of Awqaf as one of the great Islamic cultural landmarks and as an economic and social product. It is a historical proof showing how the earlier Muslims had the superiority of organizing and enriching mercy and solidarity principles within the society. As Islam was expanding and spreading globally, the culture of Waqf also was shaping and developing until it became a powerful institution. Its applications covered all the charity activities, including mosques and its annexes, Jihad, Dawah (preaching of Islam), schools, libraries, hospitals, and shelters. Not only that, even public bathrooms, parks and roads were the outcomes of Waqf donations. It still plays a vital economic role to provide the basic needs of poor people, such as food and shelter and to provide also public services such as education and health, that reflects directly on improving human resources and develop their abilities, hence their productivity. These achievements would not have been accomplished without Islam, as Islam did reshape and modify the way we value money. Unfortunately, after Islam came under attack, we have been not been giving the best preferable behavior anymore. Earlier, Islam motivated Muslim individuals to give up some of their money to people whoever needs, to get Allah’s grace The Second part of this study presents the concept of social responsibility, its emergence and its applications compared with Awqaf. Most importantly, it demonstrates how to integrate both Awqaf and social responsibility in Muslim societies today, to get better results, bearing in mind that the Islamic society has been suffering from intellectual invasion which affected to some extent its identity and standards.

Bu araştırmada İslam dini sayesinde dini, sosyal, ekonomik, kültürel ve insani gibi alanlarda muazzam bir rol alan vakıfların işleyiş sistemleri tanıtılacaktır. Bu tür kuruluşlar İslam medeniyeti sayesinde anlayış, hoşgörü, cömertlik, dayanışma, yardımlaşma gibi değerleri canlandırmaktadır. Vakıfların faaliyetleri insanla ilgili sair faaliyetleri kapsamıştur. Vakıflar camiler, camilerin Allah yolunda kurulan sosyal tesisleri, okullar, ilimevleri, kütüphaneler inşa etti. Dolayısıyla vakıfların günümüze kadar müthiş bir ekonomik rolü bulunmaktadır. Vakıflar sayesinde ihtiyaç sahiplerine giysi, yemek, barınma ve çeşitli temel ihtiyaçlar, eğitim, sağlık gibi genel hizmetler ulaştrılmaktadır. Bu faaliyetler direkt insan gücünün gelişimine yansımakta olup insan gücünün üretimini ve verimliliğini arttırmaktadır. Bu araştırmada İslam dininde paranın anlamına ışık tuttum. Servet ve sermaye arasındaki farkları ele aldım. Araştırmam esnasında sosyal sorumluluğun tanımı ve önemi üzerinde durdum. Aynı zamanda vakıflar ile sermayenin sosyal sorumluluğu arasındaki ortak noktalar ve ihtilafları saydım. Tümevarım metoduyla hazırladığm bu araştırmada; bilgi toplama aşamalarındaki araştırmanın sorunları, araştırma sorunlarının özellikleri ve yönlerini ele almayı hedefliyorum. Bu adımlar araştırma sorunuyla ilgili gerekli bütün bilgileri sair kaynaklardan özellikle aynı konulu geçmiş araştrmalardan toplama, bilgileri masaüstü tarama ve ilgili dayanakları tespit etmeyle gerçekleşecektir. Tümdengelim yaklaşımı ile araştırma sorunu kapsamında araştırmadan elde edilen sonuçlar, tavsiyeler ve önerilen stratejiler, araştırmadan elde edilen tespitlerle zihinsel muhakeme yoluyla belirlenecektir. Araştırmanın bölümlerinde tümevarım yaklaşımı kullanıldı. Araştırma bir takım önerilerle sonlandırıldı. Araştırmacı dinimizin amaçlarına uygun klasik yönlerden ziyade uygulamalı bilimsel yönlerinin aktifleştirilmesini öneriyor. Mali uygulamalarla ilgili güncel fıkhi meselelerin ele alınmasını ve uygulanmasını öneriyor. Araştırmacı, islam dinine uygun hüküm ve kaidelerin çıkarılmasını ve bu yönde bankacılık ve mali işlemlerle ilgili dini ictihadların bir arada toplanılmasının gerekliliğini vurguluyor. Ayn şekilde İslami bankacılıkla ilgili güncel kaideler ve dini gereksinimler hakkında yoğun araştırmaların yapılmasını öngörüyor. İslami bankalardaki dini denetimcilerinin dini kriterlere uymalarını, bu alanla ilgili dini meseleleri doğru yorumlamaları gerektiğine varıyor.