Osmanlı dünyasında vakıflar ve finans

Abstract

İslam toplumunun medeniyet tasavvurunda, merkezinde cami çevresinde okul (medrese), zaviye ve çarşı (pazar) ile şehrin merkezi oluşturulmakta ve şehir yeni gelenlerin artmasıyla bu merkez etrafında büyü/tül/mektedir. Ayrıca darüşşifa (hastane), imaret, çeşme, sebil, kervansaray (otel) ve mezarlık gibi yapılar da bu merkez etrafında inşa edilmekte ve toplumun ihtiyaçları giderilmektedir. Bu yapıların inşa edilmesi ve faaliyetlerin icrasında en önemli kurumlar vakıflar olmaktadır. Yani vakıflar bu anlamda şehirdeki iktisadi, sosyal, ilmi ve kültürel faaliyetlerin gerçekleşmesinde en önemli rolü oynamaktadır. Merhum Sabahattin Zaim hoca, vakfı “özel mülkiyetin sosyal mülkiyete tahvili” olarak tavsif etmişti. Avrupalılar Haçlı savaşları sayesinde İslam medeniyeti ile tanıştılar ve vakıfların bir çok alandaki fonksiyonlarını keşfettiler. Başta ilmi kurumlar (üniversiteler) olmak üzere iktisadi, sosyal ve kültürel hizmetlerle ilgili kurumların hayata geçirilmesi ve faaliyetlerin gerçekleştirilmesinde vakıfların önemini fark eden Avrupalılar benzer yapıları hayata geçirdiler. 1264’teki Oxford Üniversitesi (Merton College), onu takip eden Cambridge Üniversitesi (1276) İslam dünyasındaki vakıflar tarafından kurulan medreseler örnek alınarak hayata geçirilen kurumlardır. 1656’da kurulan Harvard Üniversitesi de bu anlayış esas alınarak kurulmuştur.