Çağdaş Ortadoğu Romanında Irak‑İran Savaşı ve Yoksulluk Teması: Arapça es‑Sebîliyyât ve Farsça Dâ Romanlarının Anlatıbilimsel Karşılaştırılması

Abstract

Bu çalışma, karşılaştırmalı edebiyat yöntemiyle ele alınarak iki farklı edebi eseri savaşın kadınlar, çocuklar ve siviller üzerindeki yıkıcı etkilerini nasıl temsil ettiğini incelemektedir. Dâ adlı eser, İranlı bir kadının tanıklığı üzerinden savaşın bireysel psikoloji ve toplumsal yapı üzerindeki etkilerini gözler önüne sererken, es-Sebîliyyât adlı roman, yaşlı bir Iraklı kadının gözünden savaşın kırsal yaşamı ve iç göçü nasıl şekillendirdiğini edebi bir anlatıya dönüştürmektedir. Her iki romanda kadın karakterlerin anlatının merkezine yerleştirilmesi, savaşın yalnızca cephelerle sınırlı olmadığını; aynı zamanda ev içi mekânlarda, aile yapısında ve gündelik yaşantıda sürdüğünü göstermektedir. Kadın bedeni ve belleği, savaşın kolektif hafızadaki izlerini taşıyan bir anlatı zemini hâline gelirken, bireysel deneyimler, kuşaklararası bir hafıza aktarımına dönüşmektedir. Tez ayrıca savaşın tarihsel arka planına odaklanarak İran ve Irak’ın siyasi, ekonomik ve toplumsal dönüşümlerini değerlendirmekte; bu ülkeler arasındaki çatışmaların gerekçeleri, seyri ve sonuçlarını sosyo-politik bir çerçevede ele almaktadır. Uluslararası müdahalelerin bölgedeki insani krizi derinleştirdiği vurgulanarak, edebiyatın yalnızca bir estetik ifade biçimi değil; aynı zamanda tanıklık, direniş ve toplumsal hafıza üretme aracı olduğu savunulmaktadır. Arap ve Fars edebi gelenekleri arasındaki karşılaştırmalı okuma, kadın merkezli bir savaş anlatısının nasıl şekillendiğini ortaya koyarken; savaşın sadece stratejik ve politik bir olgu değil, aynı zamanda uzun vadeli bireysel ve toplumsal travmaların kaynağı olduğunu da göstermektedir. Bu bağlamda, çalışma yalnızca çatışma süreçlerini değil; savaşın gündelik hayata, duygusal yaşama ve zihinsel sürekliliğe etkisini de göz önünde bulundurarak, askeri tarihin ötesinde insan merkezli bir anlatım önermektedir.

This study uses comparative literature methods to examine how two different literary works represent the devastating effects of war on women, children, and civilians. The work titled Dâ reveals the effects of war on individual psychology and social structure through the testimony of an Iranian woman, while the novel es-Sebîliyât transforms the way war has shaped rural life and internal migration into a literary narrative through the eyes of an elderly Iraqi woman. In both novels, the placement of female characters at the center of the narrative shows that war is not limited to the front lines, but also continues in domestic spaces, family structures, and everyday life. The female body and memory become a narrative ground that carries the traces of war in the collective memory, while individual experiences are transformed into intergenerational memory transfer. The thesis also focuses on the historical background of the war, evaluating the political, economic, and social transformations of Iran and Iraq, and addressing the reasons, course, and consequences of the conflicts between these countries within a socio-political framework. Emphasizing that international interventions have deepened the humanitarian crisis in the region, the thesis argues that literature is not only an aesthetic form of expression but also a means of witnessing, resistance, and producing social memory. A comparative reading of Arab and Persian literary traditions reveals how a female-centered narrative of war has taken shape, while also showing that war is not only a strategic and political phenomenon, but also a source of long-term individual and social trauma. In this context, the study goes beyond military history to propose a human-centered narrative that takes into account not only the processes of conflict but also the impact of war on daily life, emotional life, and mental continuity.