Dîvânü Lugâti't-Türk'ün Muhteva ve Kavram Analizi

Abstract

Dîvânü Lugâti’t-Türk, adlı Türkçe-Arapça sözlük, Karahanlılar döneminde yaşamış ve Türk dilinin sistematik yapısını ilmî bir çerçevede ortaya koymayı amaçlayan âlim Kaşgarlı Mahmud tarafından kaleme alınmıştır. Eser, her ne kadar Türk diline dair kapsamlı bir kaynak olarak tanınsa da pek çok kısminin Arap diliyle yazılmış olması ve dönemin dil anlayışı içinde Arap okuyuculara hitap etmesi bakımından Arap dili açısından da önemli bir sözlükbilim örneği olarak değerlendirilmelidir. Mukaddimesinde açıkça ifade edildiği üzere, bu sözlüğün temel amacı yalnızca Türkçeyi tanıtmak değil; Türkçenin ses zenginliği, yapısal sağlamlığı ve dilsel sistematiğini, Arap okuyucular nezdinde ilmî bir değerle sunmaktır. Kaşgarlı Mahmud, eser boyunca sergilediği dilsel tahliller ve kıyaslamalarla, Arapçanın ilmî derinliğine yaklaşan bir sistemle Türkçeyi ele almış; bu yönüyle Arap dilinde sözlük yazım geleneğine özgü metodolojik bir yaklaşım benimsemiştir. “İki asil atın yarışması” benzetmesiyle Türkçeyle Arapçayı aynı düzeyde değerlendirerek, Arapça karşısında Türkçenin ifade kudretini savunmuştur. Arapça yazılmış bu eser, sadece Türk diliyle ilgili bir sözlük olmanın ötesinde, Arap dilinde sözlükbilimin klasik dönem uygulamalarını ve bunun etki alanlarını da yansıtan ansiklopedik bir mahiyet taşımaktadır. Eserin, Karahanlı hanedanına mensup bir Türk müellif tarafından kaleme alınarak Bağdat’ta Abbâsî halifesine takdim edilmesi hem ilmî hem siyasî bir tercihi yansıtmaktadır. Aynı zamanda Arapça ilim dili olarak merkeze alınarak sözlük yazımı geleneğine katkı sunma niyetini göstermektedir. Bu doktora çalışması, “Giriş”, iki ana bölüm ve “Sonuç” kısmından oluşmaktadır. Giriş bölümünde; çalışmanın konusu, amacı, önemi ve yöntemi hakkında genel bilgiler verilmiştir. Birinci bölümde, eserin ortaya çıktığı tarihî ve kültürel zemin analiz edilerek; Karahanlılar dönemi ile Abbâsîler dönemi arasındaki ilmî etkileşimler incelenmiş; Kaşgarlı Mahmud’un hayatı, seyahatleri, ilmî yönü ve eseri kaleme alma amacı değerlendirilmiştir. Ayrıca, eserin Arapça sözlük bilimiyle olan ilişkisi ve bu bağlamda kullanılan dilsel yöntemler ele alınmıştır. İkinci bölümde Dîvânü Lugâti’t-Türk’ün içerik yapısı detaylı bir biçimde analiz edilmiştir. Bu bağlamda, eserdeki söz varlığı, içerdiği Arapça kavramlar, bu kavramların seçilişindeki kriterler ve düzenlenme biçimi incelenmiş; Arap dilinin etkisiyle şekillenen sistematik yaklaşımlar üzerinde durulmuştur. Sonuç bölümünde ise çalışmada ulaşılan bulgular ve değerlendirmeler ile gelecekteki çalışmalara yönelik önerilere yer verilmiştir. Bu tez, Dîvânü Lugâti’t-Türk’ün Arap diliyle yazılmış bir eser olarak, klasik sözlük bilimi içerisinde nasıl konumlandığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu yönüyle Arap dilinde sözlük yazımı geleneğine katkı sunmakla birlikte karşılaştırmalı dilbilim açısından önemli tespitler içermektedir.Dîvânü Lugâti’t-Türk, a Turkish-Arabic dictionary, was authored by the renowned linguist of the Karakhanid period, Mahmud al-Kashgari, with the aim of presenting the systematic structure of the Turkish language within a scholarly framework. Although widely recognized as a comprehensive source on the Turkish language, the work is written in Arabic and was intended for an Arabic-speaking audience. Therefore, it should also be regarded as a significant example of lexicography within the Arabic linguistic tradition. As explicitly stated in the preface, the primary objective of the dictionary is not merely to introduce Turkish but to present its phonetic richness, structural robustness, and linguistic systematicity with scholarly value to Arabic readers. Through his linguistic analyses and comparative methods, al-Kashgari approaches the Turkish language with a system comparable to the scientific depth of Arabic. In doing so, he adopts a methodological approach characteristic of the Arabic lexicographical tradition. The metaphor of “a race between two noble horses” is employed to illustrate the parity between Turkish and Arabic, thereby affirming the expressive power of Turkish in relation to Arabic. Written in Arabic, this work is more than a mere lexicon of the Turkish language; it bears an encyclopedic character that reflects the classical practices of Arabic lexicography and the influence of this discipline. The presentation of the work to the Abbasid caliph in Baghdad indicates both an intellectual and political choice, while also signaling an intent to contribute to the tradition of Arabic-language lexicography by centering Arabic as the primary language of scholarship. This doctoral dissertation consists of an “Introduction,” two main chapters, and a “Conclusion” section. The Introduction provides general information about the subject, purpose, significance, and methodology of the study. The first chapter examines the historical and cultural context in which the work was composed, exploring the scholarly interactions between the Karakhanid and Abbasid periods. It also includes a biographical analysis of Mahmud al-Kashgari’s life, travels, scholarly persona, and his motivation for writing the work. Furthermore, the chapter assesses the relationship between the dictionary and the science of Arabic lexicography, along with the linguistic methods employed. The second chapter provides a detailed analysis of the content structure of Dīwān Lughāt al-Turk. It investigates the vocabulary included in the work, the Arabic terms it contains, the criteria for selecting those terms, and the organization of the entries. Particular emphasis is placed on the systematic approaches shaped by the influence of the Arabic language. In the Conclusion, the study's main findings, evaluations, and suggestions for future research are presented. This dissertation aims to reveal how Dīwān Lughāt al-Turk, as a work written in Arabic, is positioned within the tradition of classical lexicography. In this respect, it contributes to the Arabic lexicographical tradition and provides valuable insights for comparative linguistics.