Şizoid kişilik bozukluğunda duygulanım: sistematik bir derleme

Abstract

Şizoid Kişilik Bozukluğu (ŞzKB) DSM-5’te (1) bireyin kendi aile üyeleri de dahil olmak üzere hiçbir yakın ilişkiye girmeyi istememe, kendisine karşı yapılan bu girişimlerden hoşlanmama ve bunun sonucunda birinci dereceden akrabalar haricinde hiçbir yakın arkadaşa sahip olmama; cinsel yakınlaşmaya ya çok az ya da hiç ilgi ve istek durmama; yaptığı çok az etkinlikten ya çok az haz alma ya da hiç haz almama; yakınlarından yahut yabancılardan gelen övgü ya da yergilere aldırmama; duygusal olarak soğuk, kopuk ve tekdüze olma; yalnız olabileceği etkinlikleri ve meslekleri tercih etme kriterleri ile karakterize, A kümesi kişilik bozuklukları arasında yer alan bir kişilik bozukluğudur. Literatürde genellikle Şizotipal Kişilik Bozukluğu (ŞtKB) ile beraber Şizofreni Skeptrum Bozuklukları (ŞSB) çerçevesinde araştırılmakta olan ŞzKB, yapılan araştırmalarının gösterdiği %1 ila %3,8 aralığındaki yüksek yaygınlık oranlarına rağmen (2,3) genellikle ŞtKB’nin ŞSB’ye olan yakınlığı sebebi ile ŞtKB’nin gölgesinde kalmış ve klinik özellikleri yeterince araştırılmamıştır. ŞzKB’nin literatürdeki en erken izlerine Ribot’un (4) Duyguların Psikolojisi adlı kitabında anhedoni kavramı tanımlanırken rastlanmaktadır. Ribot haz alma kavramının sadece acının yokluğu olarak tanımlanamayacağının altını çizmiş, genelde birbirinin zıttı olarak görülen acı ve haz kavramlarının aslında temelden farklı kavramlar olmadığını ve aradaki farklılığın bireyin yaşamsal fonksiyonlar ve enerjisinin derecesinden kaynaklandığı hipotezini savunmuştur. Bu bağlamda Ribot, acı yitimi anlamına gelen analjezi kavramına karşı bir kavram olarak anhedoni kavramını ortaya koymuş ve anhedoniyi haz alma yetisinin zayıflaması, körelmesi yahut yitmesi olarak tanımlamıştır. Bu bakımdan Ribot’un anhedoni kavramının ŞzKB’nin duygulanım boyutunun en temel kavramlarından birisi olduğu söylenebilir. Chapman, Chapman ve Raulin (5), ölçek çalışmalarında ilerlemeci şizofreninin semptomlarından birisi olan mesleki ilgi alanları, spor ve hobiler, iş ve eğlencedeki geri çekilmenin sebebinin anhedoni olabileceğini, bunun nedeninin ise bu bireylerin bahsedilen uğraşlardan zevk almaması olabileceğini öne sürmüştür. Bu gibi sosyal geri çekilme semptomlarıyla karakterize olan anhedoniyi “sosyal anhedoni” olarak adlandıran ölçek, genel olarak haz alma yetisindeki bozuklukla karakterize anhedoniyi “fiziksel ahnedoni” olarak isimlendirmiştir. Günümüzdeki çalışmalar Ribot ve Chapman Sosyal ve Fiziksel Anhedoni Ölçeğin’den farklı olarak anhedoninin sadece haz alma yetisinin körelmesiyle sınırlandırılmasının yanlış olduğunu ve anhedoninin motivasyonel boyutunun göz ardı edilmemesi gerektiğini iddia etmektedir. Treadway ve Zald’a göre (6) anhedoninin hazzın deneyimlenmesi ile ilgili boyutu “tüketimsel anhedoni”, hazzın elde edilmesi için dopaminerjik sistem aktivitesi ile ilgili bozukluklardan dolayı bireyin güdülenememesi ile ilgili boyutu ise “motivasyonel anhedoni”dir. Treadway ve Zald, anhedoni kavramının daha bütüncül bir şekilde ele alınması amacı ile anhedoninin özellikle ödül bağlamında karar verme mekanizması üzerindeki etkisini vurgulayan ve anhedoninin daha çok davranış ile ilgili boyutunu “kararsal anhedoni” kavramı ile ifade etmiştir. - Giriş'ten