Müzik Terimleri Sözlüğü: Kâzım Uz

Abstract

Bu kitap, 1873-1943 yılları arasında yaşamış; mûsikî ilmi ve sanatı ile ilgili çeşitli çalışmalar yapmış; Muallim Kâzım Bey, Sakallı Kâzım Bey ve İsmail Kâzım Uz olarak da anılan Kâzım Uz’un hayatı, neşrettiği eserler ve bu eserlerin incelemesi hakkındadır. Tespit edebildiğimiz kadarıyla daha önce günümüz Türkçesi ile neşredilmeyen Osmanlı Gençlerine Tuhfe, Notalı Mektep Şarkıları, Mûsikî, İbtidai Nota Dersleri, Mûsikî Istılahatı adlı eserlerinin incelenmesi ve son olarak Kazım Uz’a ait olduğu tespit edilen 104 bestenin notasının ortaya konulması bu çalışmanın özgünlüğü olup aynı zamanda temel gayesidir.1 Kazım Uz, Osmanlı Devle ti’nin sonu ve Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk dönemleri arasında yaşamış ve mûsikî eğitimi hakkında hummalı çalışmalarda bulunmuştur. Uz’un özellikle neşredilmeyen eserlerinin ele alındığı bu çalışma, bir geçiş süreci olarak adlandırılabilecek olan 20. yüzyılın mûsikî kültüründeki değişimlerin anlamlandırılması adına spesifik bir önem arz etmektedir. Ay rıca kitabın sonunda yer alan Kâzım Uz’a ait bestelerin tarafımızca ulaşılmış notalarının yeniden yazılmış ve günümüz Türkçesine transkribe edilmiş hallerinin verilmesi, Kâzım Uz repertuvarının derli toplu olarak ortaya konulması adına önemlidir. Kâzım Uz’un neşredilmeyen tüm eserlerinin günümüz Türkçesine çevrimi ve anlam landırılması olarak da değerlendirilebilecek bu çalışmada ilk olarak, Uz’un yaşadığı mûsikî ortamının daha iyi anlaşılması adına II. Meşrutiyet ve erken Cumhuriyet dönemlerinde mû sikî meselesi muhtasar olarak ele alınacaktır. Kaleme aldığı eserlerden faydalanılarak Kâzım Uz’un mûsikî karakterinin ortaya konulması da hedeflenmektedir. Nitel araştırma yöntem lerinden doküman incelemesi ve veri analizi yöntemlerinin kullanıldığı bu çalışma Kâzım Uz’un latinize edilmemiş eserleri ve muhtelif dergilerdeki makaleleri ile sınırlandırılmıştır.Bu kitapta giriş bölümünün ardından sırasıyla Türk mûsikîsinin ilk sözlüğü olarak anılan Mûsikî Istılahatı, ardından diyez ve bemollerin anlatıldığı Mûsikî Risalesi, gençlerin ve çocukların vatanî duygularını geliştirmeyi hedefleyen Notalı Mektep Şarkıları ve Osmanlı Gençlerine Tuhfe, son olarak özellikle ilkokul seviyesindeki çocuklara mûsikî ilmini anlatan İbtidai Nota Dersleri3 eserlerine yer verilmiştir. Kitabın genişçe bir bölümünü kapsayan Mûsikî Istılahatı isimli eserin transkripsiyo nu, 1964 yılında Gültekin Oransay tarafından “düzeltilip genişletilmiş yeni basımı” şeklinde yayınlanmış ise de bu baskı, orijinal metinden oldukça farklıdır.4 Oransay, 1964 tarihli bu eserde orijinalinden farklı olarak ek 500 madde kaleme almıştır. Tarafımızca ele alınan ça lışmada ise Mûsikî Istılahatı’nın transkripsiyonunda Oransay’dan farklı olarak, Kâzım Uz tarafından yayınlanmış orijinal metne sadık kalınmıştır. Bunun dışında, içerikteki madde ler mûsikîşinasların okuyuşunu kolaylaştırmak hasebiyle, günümüz Türkçesinin alfabetik sıralamasına uygun olarak düzenlenmiş, her madde başlığı Osmanlıca orijinal hali gösteri lerek yazılmıştır. Ayrıca Uz’un bazı maddelerde yeterince açık olmadığına kanaat getirilip bu eksiklikleri giderici çeşitli açıklamalara yer verilmiştir. Her bir maddenin Osmanlıca metninin transkripti, sadeleşmiş hâli ve günümüz mûsikî anlayışındaki karşılıkları ortaya konulmuştur. Ancak bazı maddelerde, orijinali anlaşılır olduğu için, sadeleştirilme yapıl mamıştır. Bu açıklamalar okuyucunun dikkatinin dağılmaması adına kitabın sonu yerine ilgili maddenin hemen altına yapılmıştır. Bu noktada, özellikle nazarî bilgiler içeren mad deler Arel-Ezgi-Uzdilek Sistemi üzerinden, diğer maddeler ise güncel literatürden yararla nılarak ele alınmıştır. Son olarak, kitabın hazırlanmasında temel olarak Kâzım Uz’un neşrettiği orijinal eserlerden, Gültekin Oransay’ın yayınladığı Mûsikî Istılahatı başlıklı eserden, Ahmet Say, Mehmet Tıraşçı, Mustafa Rona, Nazmi Özalp, Nuri Özcan, Yılmaz Öztuna gibi isimlerin Kâzım Uz’un biyografisine dair yazmış oldukları ansiklopedik maddelerden, Emrah Hati poğlu’nun Mûsikî Nazariyâtı isimli eserinden, Kubilay Kolukırık’ın “Muallim Kâzım Uz’un “Mûsıkî Nazariyâtı” Adlı Eserinin İncelenmesi”, Yavuz Demirtaş’ın “Muallim Kâzım Uz ve Mûsikî” ve Ubeydullah Sezikli’nin “İsmail Kâzım Uz ve İbtidâî Nota Dersleri İsimli Ese ri” başlıklı makalesinden, Faysal Arpaguş’un “‘Ma’lûmât’ Mecmuası’nın 1-500 Sayılarında Yer Alan Türk Mûsikîsi ile İlgili Makâleler” başlıklı yüksek lisans tezinden yararlanılmıştır. Bunlara ek olarak Gattas Abdülmelik Haşebe’nin 5 ciltlik Mu’cemu’l-Mûsikâ’sı, Lois Ibsen al Faruqi’nin An Annotated Glassory of Arabic Musical Terms’i, Ibrahim ed-Dâkûkî’nin Ka zım Uz’un eserini Arapça’ya çevirdiği ve çeşitli izahatlarda bulunduğu eseri el-Müstedrek alâ Kitâbi’l-Istılahâti’l-Mûsikîyye, İsmail Hakkı Özkan’ın Türk Musikisi Nazariyatı ve Usulleri isimli eseri, Hurşit Ungay’ın Türk Mûsikîsinde Usuller ve Kudüm adlı eseri yararlanılan temel kaynaklar arasındadır. Ayrıca Uz’un bestelerinin orijinallerinin tespitinde Aytaç Ergen’in arşivinden, www.divanmakam.com internet sitesinden, Şamlı İskender’in Müntehabât-ı Mûsiki eserinden, T.R.T. ve Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nden de istifade edilmiştir