17. Yüzyıl Osmanlı Devleti Zimmîlerinde Köle Azadı ve Azad Edilme Yöntemleri

Abstract

Kölelik müessesesi, eski dönemlerden itibaren hemen hemen bütün toplumlarda görülmüş ve ticari açıdan önemli bir gelir kaynağı olmuştur. Bu bağlamda, kölelik kurumu sosyal ve iktisadi hayatın ayrılmaz bir parçası haline gelmiştir. 17. yüzyılda, tüm dünyada olduğu gibi Osmanlı Devleti’nin zımmi tebaasında da bu kölelik düzeni devam etmiştir. Bu çalışmada, Osmanlı Devleti’nin 17. yüzyıldaki zımmi tebaası arasında köle azadı konusu kadı sicillerine göre ele alınmıştır. Sicil Defterlerinde yer alan mahkeme kayıtları, eleştirel bir yaklaşımla incelenerek zımmi unsurların köle azadı yöntemleri üzerine detaylı bilgiler elde edilmiştir. Kölelerin fiziki ve karakteristik özellikleri, azat edilme yöntemleri, milliyetleri ve cinsiyetleri bu çalışmanın odak noktalarıdır. Osmanlı Devleti’nde zımmi statüsünde bulunan gayrimüslim unsurlar, farklı etnik kökenlere mensup birçok köleye sahiptiler ve belirli şartlar altında bu kölelerini mahkeme huzurunda azat edebilmişlerdir. Kölelerin azat edilme yöntemleri arasında gönüllü serbest bırakma (Itk), kitabet yoluyla azatlık (Mükâtebe), şartlı olarak azatlık (Kefaret), vasiyet yoluyla azat etme ve yaşlılık nedeniyle köle azat etme gibi yöntemler bulunmaktaydı. Bu yöntemler, dönemin hukuki ve sosyal yapısıyla uyumlu bir şekilde uygulanmıştır. Çalışmanın bulguları, Osmanlı Devleti’nde köleliğin genel tarihinden ziyade, 17. yüzyılda zımmi unsurlar arasındaki köle azadı ve azat yöntemlerine odaklanmaktadır. Köle azadı ve azat yöntemlerinin hukuki ve sosyal boyutları incelenmiş, bu uygulamaların toplumsal etkileri ortaya konulmuştur. Özellikle Sicil Defterleri’nde yer alan mahkeme kayıtları, kölelerin özgürleşme süreçlerini ve bu süreçlerin toplumsal yansımalarının anlaşılmasına olanak sağlamaktadır. Sonuç olarak, bu çalışma Osmanlı Devleti’nde köle azadı konusunu dar bir perspektiften ele alarak, zımmi tebaa arasındaki kölelik ve azat yöntemlerine dair önemli bulgular sunmaktadır. Bu bulgular, Osmanlı toplumunun hukuki ve sosyal dinamikleri içinde kölelik kurumunun işleyişine dair yeni bakış açıları kazandırmaktadır.The institution of slavery has been present in almost all societies since ancient times and has been an important source of income from a commercial perspective. In this context, the institution of slavery has become an integral part of social and economic life. In the 17th century, this system of slavery continued among the dhimmi subjects of the Ottoman State, as it did worldwide. This study examines the emancipation of slaves among the dhimmi subjects of the Ottoman State in the 17th century, based on court records from the kadı registers. The court records in the Sicil Defterleri were critically analyzed to obtain detailed information on the methods of slave emancipation among the dhimmi elements. The physical and characteristic features of the slaves, their methods of emancipation, nationalities, and genders are the focus of this study. The non-Muslim elements under the dhimmi status in the Ottoman State owned many slaves of different ethnic origins and were able to emancipate these slaves in the presence of a court under certain conditions. The methods of slave emancipation included voluntary release (Itk), emancipation through a contract (Mükâtebe), conditional emancipation (Kefaret), emancipation through a will, and emancipation due to old age. These methods were applied in accordance with the legal and social structure of the period. The findings of this study focus on the emancipation of slaves and methods of manumission among the dhimmi elements in the 17th century, rather than the general history of slavery in the Ottoman State. The legal and social dimensions of slave emancipation and manumission methods were examined, and the social impacts of these practices were revealed. The court records in the Sicil Defterleri, in particular, provide an understanding of the processes of slave emancipation and their social reflections. In conclusion, this study presents important findings on the institution of slavery and methods of emancipation among the dhimmi subjects in the Ottoman State, from a narrow perspective. These findings provide new insights into the functioning of the institution of slavery within the legal and social dynamics of Ottoman society.