Mudârabede tarafların kâr üzerindeki haklarının hukukî niteliği

Abstract

Mudârabe işletim sürecindeyken tarafların oluşmuş ya da oluşacak kâr üzerinde hakları sabit olmaktadır. Söz konusu haklar, klasik fıkıh eserlerinde üç farklı durum ve düzeyde ifade edilmektedir. Birincisi, mudârabe sermayesinin ticari mala dönüşmesiyle meydana gelen haktır. Bu durumda taraflar ticari mal üzerinde hak sahibi olmakta ve bu hak “hakku’t-temellük” diye adlandırılmaktadır. İkincisi, mudârabe varlıklarının sermayenin değerini aşmasıyla oluşan haktır ki bu durumda taraflar, bu artış üzerinde milk hakkını elde etmektedir. Fakihler söz konusu hakkı “hakku’l-milk” olarak isimlendirmektedir. Üçüncüsü ise kârın paylaşılmasıyla elde edilen bir haktır. Bu durumda taraflar kâr hisselerine malik olmaktadır. Tarafların kâr üzerindeki bu hakkına “milk” denilmektedir. Fakat paylaşılan kârların tarafların zimmetinde istikrar kazanması için sermayenin sahibine teslim edilmesi ya da akdin feshedilmesi gerekmektedir. Bu çalışmada söz konusu hakların hukukî niteliği Hanefî fürû-ı fıkıh kaynakları üzerinden ayrıntılı olarak ele alınacak ardından tarafların söz konusu kârlar üzerinde ne gibi tasarruflar yapabileceği ortaya konulacaktır. Böylece mudârabe temelli çalışan katılma hesabı kârı üzerinde yapılacak tasarrufların sınırı belirlenmeye çalışılacaktır.

Parties to mudaraba, while it is in operational process, have rights to profits that yielded or will yield. In the classical fiqh books, these rights are expressed on three different levels and aspects. The first of them is the right that is realized with transformation of capital of mudaraba into commercial commodity. In that case the parties have rights on the commodity and this right is called as “ḥaqq al-tamalluk”. The second one is the rigt that is realized with exceeding of mudaraba possessions value of the capital, in which case the parties obtain “milk right” on the basis of the rise. Faqīhs call this right as “ḥaqq al-milk”. The third one is the right that is realized when the profit is divided. In that case the parties possess dividends. This right of the parties on profit is called as “milk”. However, for passing divided profits into possession of parties, it is necessary that the capital must be delivered back to capital owner or the contract must be annuled. In this work, legal characteristic of aforementioned rights on the basis of Hanafite furû‘ al-fiqh sources will be elaborately discussed and then it will be presented that what kind of disposition can be made on the profits in question. Thus, limits of dispositions that are made on participation account profits that operate as based on mudaraba, will be determined

في أثناء المضاربة يثبت للطرفين الحقُ في الربح المحقق وغير المحقق. حقوق المضاربة في الربح يذكرها الفقهاء على ثلاث مراحل. يثبت في المرحلة الأولى لطَرَفَي المضاربة حق؛ إذا تحول رأس المالُ إلى عروض، وفي هذه الحال يثبت لرب المال والمضارب حق؛ لتوهم الربح، ويسمى: حق التَّملُّكِ. والمرحلة الثانية تثبت إذا زادت قيمة عروض المضاربة على رأس المال، وفي هذه الحال يثبت للطرفين حق بهذه الزيادة. ويُطْلِقُ عليه الفقهاء: حق الملك. بعد تقسيم الربح تنتهي المرحلة الثالثة، والتي ينتقل فيها الحق إلى ملك لطَرَفَي المضاربة، وهذا الملك لا يثبت إلا بأحد الشرطين: فسخ العقد، أو إعادة رأس المال لصاحبه. تناولتُ في هذا البحث –بالتفصيل- الحقوق التي يذكرها فقهاء الحنفية؛ وتوصلتُ إلى أن هذه الحقوق تُقسم إلى ثلاث مراحل، بناء عليه يكون لكل من طَرَفَي المضاربة حقا بحسب هذه المراحل. وجدوى هذا التقسيم تظهر في ضبط حساب الربح في حسابات الاستثمار في المصارف الإسلامية.