İslam İktisadı Perspektifinden Katılım Endeksi Şirketlerinde Arındırma Uygulamaları ve Merkezi Hesaplama Sistemi Önerisi

Abstract

Bu çalışma, Borsa İstanbul katılım endeksinde yer alan şirketlerde gayrimeşru gelirlerin arındırılması sürecini İslam iktisadı perspektifinden ele almakta ve mevcut yöntemlerin yatırımcılar açısından yeterliliğini incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, arındırma uygulamalarının teorik temellerini ortaya koymak, mevcut yöntemlerin zayıf yönlerini tespit etmek ve yatırımcıların karşılaştığı sorunlara çözüm sunabilecek merkezi bir hesaplama sistemi önermektir. Bu kapsamda, önerilen modelin uygulanabilirliğini ve gerekliliğini bilimsel olarak test edebilmek amacıyla karma yöntem araştırma desenine başvurulmuştur. Bu yaklaşım, hem geniş bir örneklem üzerinden genellenebilir nicel veriler elde etmeyi hem de bu verilerin arka planını nitel olarak derinlemesine analiz etmeyi mümkün kılmıştır. Nicel veriler, 479 yatırımcının katılımıyla çevrim içi anket yoluyla toplanmış; katılımcıların arındırma konusundaki bilgi düzeylerinin yanı sıra, bu bilgiyi uygulamaya dönüştürme sürecinde karşılaştıkları zorluklar, deneyimleri ve önerilen sisteme yönelik tutumları ölçülmüştür. Elde edilen veriler, katılımcı yanıtlarını özetlemek ve altta yatan örüntüleri belirlemek amacıyla SPSS programı kullanılarak betimsel istatistikler, frekans analizi ve çapraz tablolar yoluyla analiz edilmiştir. Nitel veriler ise, amaçlı örnekleme yöntemiyle belirlenen 10 yatırımcıyla yapılan yarı yapılandırılmış mülakatlarla elde edilmiş ve içerik analiziyle değerlendirilmiştir. Bulgular, yatırımcıların arındırma kavramına genel olarak aşina olduklarını ancak uygulamada hesaplamaya dair bilgi eksiklikleri, yöntem karmaşası ve rehber yetersizliği nedeniyle sorun yaşadıklarını göstermektedir. Mevcut sistemin bireysel yatırımcılara ağır bir sorumluluk yüklediği; buna karşılık önerilen merkezi hesaplama sisteminin süreçleri kolaylaştıracağı ve güvenilirliği artıracağı yönünde güçlü bir beklenti olduğu tespit edilmiştir. Bu doğrultuda, arındırma işlemlerinin standardize edilmesini ve yatırımcı yükümlülüğünü azaltacak şekilde merkezi bir yapıya kavuşturulmasını öneren bir sistem geliştirilmiştir. Bu çalışma, arındırma uygulamalarının iyileştirilmesine yönelik önerileriyle, katılım endeksine uygun yatırım süreçlerinin geliştirilmesine katkı sağlamaktadır.

This study examines the purification process of non-compliant (unlawful) income in companies listed in the Borsa Istanbul participation index from the perspective of Islamic economics and assesses the adequacy of current purification methods from the viewpoint of individual investors. The main objective of the study is to establish the theoretical foundations of purification practices, identify the weaknesses of existing methods, and propose a centralized calculation system that could address the challenges faced by investors. In this context, a mixed-method research design was employed to scientifically test the feasibility and necessity of the proposed model. This approach enabled the collection of generalizable quantitative data from a large sample, as well as an in-depth qualitative analysis of the background behind these findings. Quantitative data were gathered through an online survey with 479 investors, aiming to measure their level of knowledge regarding purification, the challenges they encounter when attempting to apply this knowledge, their practical experiences, and their attitudes toward the proposed system. The data were analysed using SPSS software through descriptive statistics, frequency analysis, and cross-tabulations to summarize participant responses and identify underlying patterns. Qualitative data were obtained through semi-structured interviews with 10 investors selected via purposive sampling and analysed using content analysis. The findings indicate that while investors are generally familiar with the concept of purification, they face difficulties in practice due to a lack of knowledge regarding calculations, methodological inconsistencies, and insufficient guidance. It has been observed that the current system places a heavy burden on individual investors, whereas the proposed centralized calculation system is expected to simplify processes and enhance reliability. Accordingly, a system has been developed that advocates for the standardization of purification procedures and the establishment of a centralized structure to reduce the responsibilities of investors. This study contributes to the improvement of purification practices and the development of investment processes aligned with the participation index.