Mevlevîlikte Merkeziyetçilik: Çelebilik Makamı ve Tevcihâtı

Abstract

Tarihî süreçte üç kıtaya yayılmış olan Mevlevîliğin merkeziyetçi yapıda olmasını sağlayan en önemli unsur, Mevlâna Celâleddîn-i Rûmî’nin (ö. 672/1273) makamını temsil eden Konya Mevlâna Âsitânesi Çelebilik Makamıdır. Gerek devlet gerek Mevlevîlik içerisindeki statüsü gerekse yapılan tevcihât bakımından Çelebilik Makamını konu edinen bu makale, ilgili literatürde yer yer belirsiz ve kısmen de eksik bırakılan tevcihât meselesini açıklığa kavuşturma amacı taşımaktadır. Özel statü ve yetkilere sahip olan Çelebilik Makamına hangi yolla geçildiği ve yine hangi tarihten itibaren Çelebi Efendi tayininin devlet eliyle gerçekleştirildiği ve bunların keyfiyeti meselesini belirginleştirmeye çalışan bu makale, Çelebilik Makamına yapılan tevcihâtın verâset dâhilinde şûra, istihlâf ve devlet dahli gibi farklı usûllerin bulunduğu bir yapı arz ettiğini ortaya koymaktadır. Ayrıca ilgili kaynaklarda tarih kaydedilmeksizin belirtilen Çelebilik Makamına yapılan tevcihâta devletin de müdahil olduğu bilgisinin 17. yüzyıldan itibaren gerçekleştiği tespit edilmiştir. Devletin söz konusu müdahalesi önceleri Çelebilerce hoş karşılanmazken 18. asır itibariyle onların söz konusu müdahaleyi destekleyen bir tavır takınabildikleri görülmüştür.

Mawlawiyya, which is a widespread order over three continents in the historical process, possesses a centralistic structure. The most important factor enabling this is Chalabi Rank (Maqam Chalabi), the hereditary leader of the Mawlawi Order. Chalabi is a term that indicates a direct descendant of Mawlana Rumi and Chalabi Efendi is the highest ranking member of the Mawlawi Order by representing the authority of Rumi. This article discusses the Chalabi Rank in terms of its status in the Ottoman State and the Mawlawi order as well as its appointment to Konya Mawlana Lodge. Furthermore, it tries to clarify the appointment methods and further details related to Chalabi Efendi. Based on the historical records the article concludes that the appointment of Chalabi Efendi has a structure consisting of various methods such as consultation, inheritance, testacy, as well as, state intervention. Besides, according to these records indicating Chalabi appointment without any date, it reveals that the state intervention of the appointment of Chalabi Efendi starts in the 17th century. Despite the fact that the Chalabis, at first, did not welcome these interventions, we can see that sometimes they can pose an attitude in favor of the interventions as of the 18th century.