إعفاء اآلالت والمعدات اإلنتاجية من الزكاة: دراسة مقاصدية اقتصادية

Abstract

Günümüz meseleleri ve yeni gelişmeler – ister tamamen yeni ortaya çıkan konular olsun, isterse zaman, mekân, örf ve hâllerin değişmesiyle farklılık kazanan meseleler olsun – hâlâ âlimleri ve araştırmacıları bu konular üzerinde derinlemesine düşünmeye, hüküm çıkarmaya ve şeriatın hükümlerini bu meselelere uygulamaya teşvik etmektedir. Şeriatın maksatlarını göz önünde bulundurarak, bu çalışmanın konusu olan mesele de bu bağlamda ele alınmıştır. Çalışma, İslam hukuku ve ekonomi alanında uzmanlaşmış bazı kişilerin, modern üretim araçları ve makinelerinin zekâta tabi olması gerektiği ve bu araçların zekâttan muaf tutulmaması gerektiği yönündeki görüşlerinin yaygınlaşmasını ele almaktadır. Bu görüş, zahirî olarak Peygamber Efendimizin صلى الله عليه وسلم 'Müslümanın kölesi ve atı için zekât gerekmez' hadisine ve risalet döneminden beri genelde araç ve gereçlerin zekâttan muaf tutulmasına aykırı görünmektedir. Bu çalışma, meseleyi ele alırken metinlerin ve uygulamaların delaletine dayanan hükmü tercih etmiş, eleştirel, analitik ve maksatlı bir yaklaşımla çeşitli delilleri incelemiştir. Tartışılan gerekçeler arasında, şeriatın indirildiği dönemde araçların fakirliği sembolize ettiği, araçların üretici mallar olarak kabul edilmesi gerektiği, günümüz şartlarında şekillerinin farklı olduğu ve dolayısıyla hükmün değişmesi gerektiği,dönen ve sabit varlıklar arasında zekât açısından bir ayrım yapılmaması, üretim araçlarının kâr elde etmeye yönelik yatırım malları olduğu gibi görüşler yer almıştır. Araştırma, meselede zekâtın aslen bütün malları kapsadığı, ancak şeriatın metinlerinde istisna edilenler veya icma ile sabit olanların dışında tutulması gerektiği üzerine kurulmuştur. Meselenin detayları ele alınmış ve ilgili deliller birer birer tartışılmıştır. Araştırma, öne sürülen bütün gerekçeleri reddederek, bazı malların zekâttan muaf tutulmasının hikmetine uygun olarak, üretim araçlarının da zekâttan muaf tutulmasının yerinde olduğunu teyit etmiştir. Ayrıca, bu hükmün, zekâtın borçlar üzerindeki uygulanmasında çoğunluğun görüşü ile uyumlu olduğunu ve bu meselenin gerçekte benzer olan iki şey arasında zahirî bir fark olduğu, ancak bunun hükmün dayanağı olmadığı gerekçesiyle inşa edildiğini belirtmiştir. Öte yandan, farklı olan iki şey arasında zahirî bir benzerlik bulunduğu, ancak bunun da hükme esas teşkil etmediği gerekçesiyle birleştirildiği ifade edilmiştir. Araştırma sonucunda, üretim araçlarının zekâttan muaf tutulmasının genel olarak ekonomiyi, özellikle de sanayiyi güçlendirdiği, üretimi doğrudan desteklediği ve dolaylı olarak fakirlerin menfaatini de sağladığı sonucuna varılmıştır.