XVIII. ve XIX. yüzyıllarda tezhip sanatında Osmanlı modernleşmesinin izleri: Osmanlı sarayında Türk rokokosu üslûbu ve ser-mücellidân-ı hassa hezargradlı zâde es-seyyid ahmed atâullah

Abstract

Osmanlı sanatının en görkemli ve mükemmel eserlerinin yapıldığı klasik dönemin hemen ardından görülen batı etkisi farklı eserlerin ortaya çıkmasını sağlamış, zamanla bu eserler çoğalıp beğenilerek sanatkarların yeni sanat akımları oluşturmalarına imkân vermiştir. Avrupa sanat üslupları olan barok ve rokoko üsluplarının etkileri mimari ve dekorasyonun yanı sıra Osmanlı tezhip sanatında da etkili olmuştur. XVIII. ve XIX. yy. tezhip sanatçıları Avrupa kaynaklı sanat tesirlerine kendi zevk ve klasik Osmanlı üslubunu yorumlayarak Türk Rokokosu adı ile anılan yeni bir sanat üslubunu meydana getirmişler, İslam sanatına uyarladıkları bu modern tezhip üslubunu Osmanlı medeniyetine mâl etmişlerdir. XVIII. yy ’da modernleşmenin her dalında olduğu gibi sarayda, tezhip sanatçılarının başlattığı İslam sanatında modernleşme XIX. yüzyılda eserleriyle tanınan, Sultan II. Mahmud dönemi (1808-1839) ve sonrasında da Ser Mücellidan-ı Hassa olan dönemin en önemli müzehhibi Hezargradlızade Es-Seyyid Ahmed Ataullah Efendi tarafından devam ettirilmiştir. Ataullah Efendi İslam sanatında uygulanan Türk Rokokosu üslubunun öncüleri arasında yer almış ve yetiştirdiği öğrenciler aracılığıyla bu üslubu ilerleterek sarayda orijinal eserler vermişlerdir. Bu çalışma Ataullah Efendi’nin saray baş mücellidi olarak imza attığı eserlerden ve bu üslupta eser vermiş sanatçıların eserlerinden örnekleri inceleyerek “Türk Rokokosu’’ üslubunu tanıtmayı ve Osmanlı modernleşmesinin İslam sanatını da içine alacak kadar büyük ve köklü bir dönüşüm olduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır.

The Western influence, which was seen right after the classical period when the most magnificent and perfect works of Ottoman art were made, led to the emergence of different works, and these works were multiplied and admired over time, allowing the artists to create new art movements. The effects of baroque and rococo styles, which are peculiar to European art, were seen in Ottoman illumination art as well as architecture and decoration. In the 18th and 19th centuries, illumination artists created a new art style known as “Turkish Rococo” by blending their taste with the European-origin art influences and interpreting the classical Ottoman style, and they attributed this modern illumination style, which they adapted to the Islamic art, to the Ottoman civilization. The modernization in Islamic art initiated by illumination artists in the 18th century was carried on by Hezargradlı Zâde Es-Seyyid Ahmed Atâullah Efendi, who was the most important illuminator of the period, known for his works in the 19th century and served as the imperial chief bookbinder during and after the reign of Sultan Mahmud II (18081839). Atâullah Efendi was among the pioneers of the Turkish Rococo style in Islamic art, developed this style through the students he trained and produced original works in the palace. This article aims to introduce the aforementioned style by examining examples of the works of artists who worked in the Turkish Rococo style, especially Ataullah Efendi, the imperial chief bookbinder, and also to reveal that the Ottoman modernization was a major and radical transformation which even included the Islamic art.