Cüveynî’nin tâlil anlayışında münasip mâna

Abstract

İlim dünyamıza ve düşünce mirasımıza yön veren âlimlerden biri olan Cüveynî, münasip mânaya ziyadesiyle önem vermekte ve onu farklı boyutlarıyla ele almaktadır. Ona göre tâlilin imkanı ve hükmün tâdiyesi, münasip bir mânanın varlığına bağlıdır, ancak münasip mâna ile tâlilin vuku bulması için birtakım şartların yerine gelmesi gerekmektedir. O, münasip mânayı, usûlün mâna yönüne tekabül eden istidlal ve özellikle de kıyas başlığı altında zikretmektedir. Bu da kıyas ve istidlalde tâlilin, çoğunlukla münasip mâna ile gerçekleştiği anlamına gelmektedir. Cüveynî, çoğunlukla kıyas başlığı altında incelediği maslahat, hikmet, garaz, kaide ve usûlü’ş-şerî‘a gibi münasip mâna merkezli kavramlar arasındaki ilişkiye değinmekte ve aralarındaki etkileşime dikkat çekmektedir. Ona göre mâna merkezli tâlil, “mâna/münasebe→maslahat→hikmet-usûlü’ş- şerî‘a aşamalarını takip eden bir süreç izlemektedir. Bu düşünceye göre mânanın münasip olması için maslahata uygun olması ve maslahatın da muteber olması için usûlü’ş- şerî‘aya dayanması gerekmektedir. Keza istidlali kavramsallaştıran usûlcü olarak bilinen Cüveynî, istidlalden istinbat edilen mânanın da usûlü’ş-şerî‘aya yakın olma (takrîb) şartını benimsemiş ve geliştirmiştir. Bu sayede mesnetsiz ve ucu açık mânalara mahal verecek riskleri de ortadan kaldırmayı hedeflemiştir. Onun yaklaşımından anlaşıldığı kadarıyla usûlü’ş-şerî‘a, kıyas ve istidlalde münasip mânanın geçerliliğini ve yürürlüğünü denetleyen bir kontrol mekanizmasıdır. Usûlü’ş-şerî‘aya (makâsidü’ş-şerî‘a) uygun/yakın olma kriteri sayesinde Cüveynî, kıyas ile istidlalin iç dinamikleri arasındaki tutarlılığı sağlamada muvaffak olmuş ve teorik düzlemde hukukun istikar ve nizamına katkıda bulunmuştur. Makasıd ilmine getirdiği katkılarla Cüveynî, maslahat/makasıd teorisyenlerinin öncülerinden biri olmuştur.

ھﻮ أﺣﺪ اﻟﻌﻠﻤﺎء اﻟﺬﯾﻦ أﺛﺮوا ﺗﺮاﺛﻨﺎ اﻟﻌﻠﻤﻲ– ﯾﻮﻟﻲ اﻟﺠﻮﯾﻨﻲ -أھﻤﯿﺔ ﻛﺒﯿﺮة ﻟﻠﻤﻌﻨﻰ اﻟﻤﻨﺎﺳﺐ. ذﻟﻚ أن اﻟﺘﻌﻠﯿﻞ ﯾﻌﺘﻤﺪ ﻋﻨﺪه ﻣﻨﮭﺎ ﻟﻠﺘﻌﻠﯿﻞ ﺑﺎﻟﻤﻌﻨﻰ اﻟﻤﻨﺎﺳﺐ ﻋﻠﻰ وﺟﻮد ﻣﻌﻨﻰ ﻣﻨﺎﺳﺐ؛ وﻟﻜﻦ ﺛﻤﺔ ﺷﺮوط ﻻ ﺑﺪﱠ .ﯾﺬﻛﺮ اﻟﺠﻮﯾﻨﻲ اﻟﻤﻌﻨﻰ اﻟﻤﻨﺎﺳﺐ ﻓﻲ ﻣﻨﮭﺠﻲ أﺻﻮل اﻟﻔﻘﮫ: ﺎ. ً اﻻﺳﺘﺪﻻل واﻟﻘﯿﺎس، ھﺬا ﯾﻌﻨﻲ أن اﻟﺘﻌﻠﯿﻞ ﻓﻲ اﻟﻘﯿﺎس واﻻﺳﺘﺪﻻل ﯾﻜﻮن ﺑﺎﻟﻤﻌﻨﻰ اﻟﻤﻨﺎﺳﺐ ﻏﺎﻟﺒ وﯾﻠﻔﺖ اﻻﻧﺘﺒﺎه إﻟﻰ اﻟﻌﻼﻗﺔ ﺑﯿﻦ اﻟﻤﺼﻄﻠﺤﺎت اﻟﻘﺎﺋﻤﺔ ﻋﻠﻰ اﻟﻤﻌﻨﻰ اﻟﻤﻨﺎﺳﺐ ﻣﻦ اﻟﻤﺼﻠﺤﺔ، واﻟﺤﻜﻤﺔ، واﻟﻐﺮض، واﻟﻘﺎﻋﺪة، وأﺻﻮل اﻟﺸﺮﯾﻌﺔ، اﻟﺘﻲ ذﻛﺮھﺎ ﻓﻲ ﺑﺎب اﻟﻘﯿﺎس. ً ﺣﻮل اﻟﻤﻌﻨﻰ ﻓﻲ ﻧﻈﺮه ﻋﻤﻠﯿﺔُ اﻟﻤﺘﻤﺤﻮرُ اﻟﺘﻌﻠﯿﻞُﻊ َ ﺒ ْ ﺘ َ وﯾ ﺎ ﻋﻠﻰ ﻧﻈﺮﺗﮫ ً - ﺗﺘﻜﻮﱠن ﻣﻦ ﺛﻼث ﻣﺮاﺣﻞ ﻣﺘﻌﺎﻗﺒﺔ ھﻲ "اﻟﻤﻌﻨﻰ اﻟﻤﻨﺎﺳﺐ/اﻟﻤﻨﺎﺳﺒﺔ-اﻟﻤﺼﻠﺤﺔ أﺻﻮل اﻟﺸﺮﯾﻌﺔ ". وﺗﺄﺳﯿﺴ ھﺬه ﻓﺈن اﻟﻤﻌﻨﻰ ﯾﺠﺐ أن ﯾﻌﺘﻤﺪ ﻋﻠﻰ اﻟﻤﺼﻠﺤﺔ ﺣﺘﻰ ﯾﻜﻮن ﻣﻨﺎﺳﺒﺎ; وﯾﺠﺐ أن ﺗﻘﻮم اﻟﻤﺼﻠﺤﺔ ﻋﻠﻰ أﺳﺎس أﺻﻮل أول ﻣﻦ أﻓﺮد اﻻﺳﺘﺪﻻل ﻛﻤﺼﻄﻠﺢ ﻣﺴﺘﻘﻞ ﻓﻲ أﺻﻮل اﻟﻔﻘﮫ – اﻟﺸﺮﯾﻌﺔ ﺣﺘﻰ ﺗﻜﻮن ﻣﻌﺘﺒﺮة. ﻟﻘﺪ أراد اﻟﺠﻮﯾﻨﻲ ﻌﺪﱡ ُاﻟﺬي ﯾ - اﻟﺸﺮط اﻟﻤﺘﻤﺜﻞ ﻓﻲ أن اﻟﻤﻌﻨﻰ اﻟﻤﺴﺘﻨﺒﻂ ﻣﻦ اﻻﺳﺘﺪﻻل ﯾﺠﺐ َ ﻻ أﺳﺎس ﻟﮭﺎ ﻓﻲ اﻟﻔﻘﮫ، ﻓﻄﻮﱠر ٍ ﺧﻄﺮ اﺳﺘﻨﺒﺎط ﻣﻌﺎنَدرء ﺎ ﻣﻦ ً أن ﯾﻜﻮن ﻗﺮﯾﺒ اﻟﺸﺮﯾﻌﺔ. ﺎ ﻓﺈن أﺻﻮل اﻟﺸﺮﯾﻌﺔ (ﻣﻘﺎﺻﺪ اﻟﺸﺮﯾﻌﺔ) ﻟﮭﺎ اﻟﻘﻮل اﻟﻔﺼﻞ ﻓﻲ ً ﻋﻠﻰ ﻣﺎ ذﻛﺮ آﻧﻔًواﺗﻜﺎء اﻟﺘﺤﻘﻖ ﻣﻦ ﺻﺤﺔ اﻟﻤﻌﻨﻰ اﻟﻤﻨﺎﺳﺐ ﻓﻲ اﻟﻘﯿﺎس واﻻﺳﺘﺪﻻل وﺑﺬﻟﻚ ﺣﺎﻓﻆ اﻟﺠﻮﯾﻨﻲ ﺑﻔﻀﻞ ﻣﻌﯿﺎر "اﻟﻤﻨﺎﺳﺒﺔ/اﻟﺘﻘﺮﯾﺐ" ﻣﻦ أﺻﻮل اﻟﺸﺮﯾﻌﺔ (ﻣﻘﺎﺻﺪ اﻟﺸﺮﯾﻌﺔ) ﻋﻠﻰ اﻻﺗﺴﺎق ﺑﯿﻦ اﻟﻘﯿﺎس واﻻﺳﺘﺪﻻل وأﺳﮭﻢ ﻓﻲ اﺳﺘﻘﺮار اﻟﻔﻘﮫ ﻋﻠﻰ اﻟﻤﺴﺘﻮى اﻟﻨﻈﺮي.

Juwaynī speaks of munāsib (appropriate) meaning particularly under the title of qiyās (analogical deduction) and istidlāl, which entails that ta‘līl is mostly achieved by munāsib meaning as far as qiyas and istidlāl are concerned. Juwaynī focuses on the relationship between such munāsib meaning-based concepts as maslahah (the puplic good), hikma (underlying reason), gharad (purpose), qāida (maxim), and usul al-sharīa, which he generally examines under the title of qiyās and draws attention to the interaction between them. For Juwaynī, a meaning-based ta‘līl follows the pattern of munāsib meaning→maslahah→usul al-sharīa. For the meaning to be appropriate, it must be suitable for maslahah and this maslahah must be based on usul al-sharīa, to achieve validity. Likewise, Juwaynī, known as the methodologist who conceptualized istidlāl, developed the notion that the meaning derived from istidlāl should be close to usul al-sharīa. As can be deduced from his approach, usul al-sharīa/maqāsid al-sharī (objectives of Islamic law) is a control mechanism that checks the validity and applicability of proper meaning as far as qiyās and istidlāl are concerned. Thanks to the criterion of maqāsid al-sharīa, Juwaynī eliminated the risks that might result in unfounded and open-ended meanings, whereby he contributed to the stability/order of the Islamic law system.