XVI-XVII. Yüzyılda Osmanlı Medreselerinin Islahı Tartışmaları Üzerine Bir İnceleme

Abstract

Bizans sınırında küçük bir beylik olarak kurulan ve zamanla bir dünya gücüne dönüşen Osmanlı Devleti, oluşturduğu kurumlar sayesinde uzun süre varlığını devam ettirmeyi başarmıştır. Osmanlıların ilk dönemlerden itibaren eğitim kurumlarına önem vermesi ve ilk medreseyi kuruluşundan hemen sonra İznik’te açması, buraya devrin ünlü ulemalarını müderris olarak ataması devletin ihtiyaç duyacağı kadroların yetiştirilmesine imkân sağlamıştır. Osmanlı Devleti İstanbul’un fethinden sonra burada açtığı medreselerle İstanbul’u bir bilim, kültür merkezi haline getirmiştir. Eğitime verilen önem sayesinde ülkenin pek çok eyaletinde önemli medreseler inşa edilmiştir. Bu çalışma, 16.yüzyılın sonlarından itibaren devletin yaşadığı siyasal, toplumsal ve ekonomik sorunların medrese eğitimini nasıl etkilediği, devletin diğer alanlarında yaşanan bozulmaların medreselere yansıyıp yansımadığı ve medrese eğitiminde ıslahat hareketlerinin olup olmadığını dönemin kaynakları üzerinden incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, dönem kaynaklarından Lütfi Paşa’nın Asafnamesi, Taşköprüzade‘nin Şakayık un Numaniyyesi, Gelibolulu’lu Mustafa Ali’nin Nushatü’l Selatin’i, , Koçi Bey Risalesi ve Katip Çelebi’nin Mizan ül Hak ve Keşfüz-Zunun’u incelenmiştir. Yapılan incelemelerden devletin siyasal, sosyal ve ekonomik olarak yaşadığı sıkıntıların medreselere de yansıdığı bozulmaların medreseleri de etkilediği anlaşılmaktadır. Bozulmaların başlıca nedenleri arasında, ulema çocuklarına tanınan imtiyazlar ve kayırmalar, ulemanın bir takım teşrifat ve protokol kuralları konusunda yaşadığı anlaşmazlıklar sebebiyle ilmi çalışmayı geri plana atmış olmaları sayılabilir. Ayrıca medrese müfredatlarından akli ilimlerin çıkarılması, sık sık meydana gelen ulema azilleri sebebiyle ulemanın hakkı ve doğruyu konuşma noktasında çekingen davranması, ulemanın lüks ve israfa düşkünlüğünün artması, ilmiye teşkilatının yükselme ve adaylık sistemini belirleyen mülâzemet usulünün kötüye kullanılması, bozulmanın nedenleri olarak sıralanabilir. Çalışmadan Osmanlı Devleti’nin XVI. yüzyılın son çeyreğinden itibaren yaşamaya başladığı siyasal, sosyal, askeri ve ekonomik bozulmaların medreseleri de etkilediği, medreselerin de bu bozulmalardan paylarını aldıkları sonucuna ulaşılabilir.The Ottoman State, which was founded as a small principality on the Byzantine border and eventually became a world power, managed to maintain its existence for a long time thanks to the institutions it established. The Ottomans' emphasis on educational institutions from the early periods, the opening of the first madrasah in Iznik immediately after its establishment, and the appointment of famous scholars of the period as teachers, made it possible to train the cadres that the state would need. After the conquest of Istanbul, the Ottoman State made Istanbul into a center of science and culture with the madrasahs it opened here. Thanks to the importance given to education, important madrasahs were built in many provinces of the country. This study aims to examine how the political, social and economic problems experienced by the state since the end of the 16th century affected madrasah education, whether the deteriorations experienced in other areas of the state were reflected in madrasahs, and whether there were reform movements in madrasah education through the sources of the period. In the study, the period sources such as Lütfi Pasha's Asafname, Taşköprüzade's Şakayık un Numaniyye, Gelibolulu'lu Mustafa Ali's Nushatü'l Selatin, Koçi Bey Risalesi and Katip Çelebi's Mizan-ül Hak and Keşfüz-Zunun were examined. From the examinations, it is understood that the political, social and economic difficulties experienced by the state were reflected in the madrasahs and the deteriorations affected the madrasahs as well. The main reasons for the corruption can be listed as the privileges and favoritism granted to the children of ulemas, the fact that the ulemas have put scientific studies in the background due to disagreements they have had regarding some rules of ceremonial and protocol, the removal of rational sciences from the curricula of the madrasahs, the ulemas being hesitant to speak the truth and right due to the frequent dismissals of the ulemas, the ulemas’ increasing fondness for luxury and extravagance, and the misuse of the mülâzemet method, which determines the promotion and candidacy system of the ulema organization. It can be concluded from the study that the political, social, military and economic corruptions that the Ottoman Empire began to experience from the last quarter of the 16th century also affected the madrasahs and that the madrasahs also received their share of these corruptions.