Bânet süâd üzerine yazılan şerh-hâşiye geleneğinde İbn Hişâm şerhinin kurucu rolü

Abstract

Kaʿb b. Züheyr (ö.24/645), Bânet Süâd ve Kasidetü’l-Bürde adlarıyla bilinen kasidesini, peygamberden özür dileyip onu övmek için yazmıştır. Konusu ve edebî üslûbu ile dikkat çeken bu kaside üzerine birçok şerh, hâşiye, tahmis ve taştîr kaleme alınmıştır. Yazılan bu eserler arasında İbn Hişâm (ö. 761/1360) şerhi, aldığı atıfların çokluğu, yaygın etkisi, Abdülkâdir el-Bağdâdî (ö. 1093/1682)’nin hâşiyesi, el-Lahmî eş-Şâtibî (ö. 790/1388) ve Cemâleddin el-Ümyûti (ö. 790/1388)’nin ihtisâr çalışmaları ile öne çıkmıştır. Bu makalenin iddiası, İbn Hişâm’a ait Bânet Süâd şerhinin, Kasidetü’l-Bürde şerh-hâşiye geleneğindeki kurucu rolünü ortaya koymaktır. Bu bağlamda çalışmada öncelikle Bânet Süâd kasidesinin yazılış gayesi ve muhtevasını içeren bir giriş yapıldıktan sonra birinci başlıkta, İbn Hişâm şerhinin içeriği ve önemine dair bilgi verilmiştir. Son olarak ikinci başlıkta İbn Hişâm şerhini diğer Bânet Süâd şerhleri arasında öne çıkaran özellikler üzerinde durulmuş, Kasidetü’l-Bürde şerh-hâşiye geleneğindeki kurucu rolü ortaya koyulmuştur. İbn Hişâm şerhinin uygulamalı bir nahiv kitabı şeklinde yazılması, ihtilâflı nahvî meselelerin tartışılıp görüş beyân edilmesi gibi kendine özgü bir takım özelliklerine işaret edilmiştir.

Kaʿb ibn Zuhayr (d. 24/645) wrote his poem, known as Bānat Suʿād and Qasīdat al-Burda, to apologize to the prophet and praise him. Many commentaries (sharḥ), annotations (ḥashiya), takhmīs and tashtīr have been written on this poem, which attracts attention with its subject and literary style. Among these written works, the sharḥ of Ibn Hishām (d. 761/1360), the abundance of citations he received, his widespread influence, the ḥashiya of al-Baġdādī (d. 1093/1682) and mukhtaṣar of al-Laḥmī (d. 790/1388) and al-Umyūtī (d. 790/1388) on it. The claim of this article is to reveal the constructive role of Ibn Hishām's sharḥ in the tradition of Qasīdat al-Burda sharḥ. In this study, after an introduction including the purpose and content of the poem, information will be given about the content and importance of Ibn Hishām's sharḥ. In the final chapter, the features that make this sharḥ stand out among the other Bānat Suʿād commentaries will be emphasized, and its constructive role in the Qasīdat al-Burda commentary tradition will be revealed. It will be pointed out that it is written in the form of an applied syntax book, and some peculiar features of it, such as discussing and expressing opinions on controversial syntax issues.

كتب كعب بن زهير (تـ. ٢٤ ه.) قصيدته المعروفة باسم بانت سعاد و قصيدة البردة للاعتذار للنبي والثناء إليه. تمت كتابة العديد من الشروح والحواشي والتخميسات والتشطيرات على هذه القصيدة التي تجذب الانتباه بموضوعها وأسلوبها الأدبي. ومن بين هذه الأعمال المكتوبة تميز شرح ابن هشام النحوي (ت ٧٦١ ه) بتعدد الاستشهادات التي وردت إليه وانتشار تأثيره و وجود الحاشية لعبد القادر البغدادي (تـ. ١٠٩٣ ه.) المكتوبة عليه والمختصري المهمي لعالمي اللحمي الشاطبي (تـ. ٧٩٠ ه) وجمال الدين الأميوطي (تـ. ٧٩٠ ه). والهدف من هذا البحث هو الكشف عن الدور التأسيسي لشرح ابن هشام لقصيدة البردة. ومن هذا المنطلق، في المبحث الأول سيتم تقديم معلومات حول محتوى وأهمية شرح ابن هشام بعد المقدمة التي تتضمن الغرض من قصيدة بانت سعاد ومحتواها. وفي المبحث الثاني سيتم التأكيد على الميزات التي تجعل شرح ابن هشام بارزا بين شروح بانت سعاد الأخرى، وبعده سيتم الكشف عن دورها التأسيسي في تقليد الشروح على قصيدة البردة. وأخيرا سيشير البحث إلى أن شرح ابن هشام كُتِب حسب منهجية الكتب النحوية التطبيقية، وبعض السمات المميزة له،كالمناقشة والتعبير عن الرأي في مسائل نحوية مثيرة للجدل