Metodolojik farklılıkların pratik yansımaları: hisse senedi şer’i izleme kriterleri üzerine bir inceleme

Abstract

Hisse senetleri, günümüzde İslami finansın bankacılık sektöründen sıyrılarak sermaye piyasalarında faaliyet göstermesine imkân sağlayan en önemli araçlardan birisidir. Her ne kadar İslam iktisadının fikirsel olarak konuşulmaya başlandığı ilk dönemlerde ortaklığa dayalı bir ekonomik sistem vurgusu sıkça yapılmış olsa da ortaklık yapısı ve şirket kültürü pratik sahaya aynı ölçüde yansımamıştır. İslami ilkelere göre işleyen şirket yapısının tesis edilememiş olması sermayedarların uzun süre hisse senedi yatırımlarına mesafeli durmasına yol açmıştır. Konvansiyonel sistemin zorunlu kıldığı bazı gayrimeşru şartlar sebebiyle ideal şirket yapısının kurulamamış olmasının yaşattığı bu olumsuz tabloyu bir nebze olsun ortadan kaldırarak İslami sermaye piyasalarının gelişmesine imkan sağlamak adına 1992 yılında İslam Fıkıh Akademi’si (Mecme’u’l-fıkhi’l-İslâmî ed-düvelî) tarafından sınırlı sorumluluk olgusuna şer‘i olarak izin verilerek anonim şirketlere belirli şartlarla yatırım yapılmasına müsaade edilmiştir. Bu izin çerçevesinde çeşitli görüşler ileri sürülerek hisse senedi yatırımları hususunda farklı şer‘i izleme kriterleri ortaya konulmuştur. Bireysel fikri hareketliliğin devamında hisse senedi yatırımlarına olumlu katkı sağlayacak kurumsal nitelikte adımlar da atılmaya başlanmıştır. Bu bağlamda Malezya Sermaye Piyasası Kurumu’nun (Securities Commission) 1995 yılında almış olduğu karar ve Faizsiz Finans Kuruluşları Muhasebe ve Denetleme Kurumu (AAOIFI) tarafından 2004 yılında yayınlanan 21 numaralı standart ile hisse senedi yatırımları ivme kazanmıştır. Söz konusu kriterler; endeks sağlayıcı kurumlara, endekslerin yapı ve kapsamlarına, faaliyet gösterdikleri ülkelere ve endekslerin hizmet aldıkları şer‘i danışma kurullarına göre değişkenlik göstermektedir. Ancak bu çeşitlilik üzerinde en önemli etkiye sahip olan husus, şer‘i danışma kurullarının hüküm verirken benimsemiş oldukları metodoloji farklılığıdır. Çalışma kapsamında “nas merkezli”, “fıkhi temelli” ve “karma yaklaşım” olarak tasnif edilen farklı metodolojilerin, şer‘i izleme kriterlerinin belirlenmesi üzerindeki etkisi ve pratik olarak şer‘i uyumlu şirketlerin tespitine yansımaları incelenmektedir. Söz konusu inceleme yapılırken Türkiye‘de faaliyet gösteren şirketler her üç metodolojiye göre değerlendirilerek, İslami hisse senedi endeksine dahil olabilecek şirket sayısındaki değişim gözlemlenmeye çalışılmıştır.

Stocks are one of the most important financial instruments that enable Islamic finance to get rid of the banking sector and operate in the capital markets. Although the economic system based on partnership was frequently emphasized in the early periods of modern Islamic economic discussions, this idea did not find an equal response in practice. The fact that a company structure in accordance with Islamic principles has not been established due to some conditions that are considered illegitimate in terms of Islamic law, which is required by the conventional system, has caused Muslim investors to stay away from stock investments for a long time. In order to eliminate this negative situation and allow the development of Islamic capital markets, in 1992, the Islamic Fiqh Academy allowed investment in joint-stock companies under certain conditions. Within the framework of this permission, various opinions have been put forward and different Shariah screening criteria for stocks have been determined. In the continuation of the individual intellectual activity, corporate steps were taken to contribute positively to stock investments. In this context, stock investments gained momentum with the decision taken by The Securities Commission Malaysia (SC) in 1995 and the standard numbered 21 published by The Accounting and Auditing Organization for Islamic Financial Institutions(AAOIFI) in 2004. These criteria vary according to the index provider institutions, the structure and scope of the indices, the countries in which they operate, and the Shariah boards that advise the indexes. However, the most influential factor in this diversity is the difference in the methodology adopted by the Shari'ah advisory boards when making their judgments. Within the scope of the study, the effects of different methodologies classified as "nas-centered", "fiqh-based" and "mixed approach" on the determination of Shariah screening criteria and their practical reflections on the determination of Shariah-compliant companies are examined. While conducting this analysis, companies operating in Turkey were evaluated according to all three methodologies and the change in the number of companies that could be included in the Islamic stock index was observed.