Osmanlı müesseselerinin yazılı kaynakları

Abstract

GİRİŞ: Bilindiği gibi her bilim dalının kendisi ile ilgili temel kaynakları bulunur. Bir bilim disiplinin herhangi bir dalında (branch) araştırma yapmak isteyen kimse, o bilim dalının kaynaklarına müracaat etmek zorundadır. Bu temel kaynaklara müracaat edilmeden yapılan bir çalışmada sağlam bir değerlendirme yapmak mümkün değildir. Zira her kaynağın kendine göre bir özelliği bulunur. Bu özellik, bazen fark edilmeyecek derecede küçük olan bir ayrıntıda bulunabilir. Bunun için araştırmacı, kaynakları görmek ve ona göre bir hüküm vermek zorundadır. Kaynaklara inilmeden yapılan bir araştırma, doğru bile olsa en azından eksik kalır. Bundan dolayı, Osmanlı medeniyeti, müesseseleri veya o dönemde yaşamış herhangi bir kişi hakkında araştırma yapacak olan kimselerin her şeyden önce Osmanlı kaynaklarına inmesi gerekir. Gerçekten, yalan tarihimizdeki birçok olayın, bunlara karışan veya etken olanlarca bize farklı şekillerde sunulduğu ve bu yüzden de yanlış bazı değerlendirmelere yol açtığı bilinmektedir. Hatta bu sebeple bazılarının haksız yere, sırf zamanlarında anlaşılamamalarından dolayı yerildiği veya siyasî hayatta bu türden olan insanların sade küçümsenmekle kalmayıp ağır itham ve cezalara çarpıldıkları görülmüştür. Böyle bir gerekçe ile haksızlığa uğrayanlar için sonradan yapılmak istenen tamirlerin ise insanlara hayatlarını iade edemediği de hemen herkesin hafızasında canlı birer örnek olarak bulunmaktadır. Bazen yokluk, hor görüşmüşlük, hatta hapishanede geçen durumları da bu tamirlerle değişmemektedir. Osmanlı döneminin herhangi bir müessesesi üzerinde çalışmak isteyen bir kişinin her şeyden önce Osmanlı Türkçesini bilmesi gerekir. Böylece Osmanlı döneminden kalma yazma matbu eserleri okuyup anlayabilsin. İş bununla da bitmiyor. Zira Osmanlı medeniyeti veya müesseseleri demek bir bakıma arşiv belgeleri demektir. Devlet kayıt ve yazışmaları dediğimiz bu belgeler, hemen her sahada kendilerini gösterirler. İşte bunun için arşiv belgelerine dayanmayan bir Osmanlı çalışması da eksiktir. Bununla, beraber Osmanlı araştırmaları sadece arşiv belgelerine değil daha başka kaynaklara da muhtaçtırlar. Bu kaynaklardan önemli gördüklerimizi şöyle sıralayabiliriz: 1. Devlet Kayıt ve Yazışmaları (Arşiv Belgeleri) 2. Kanunnâmeler 3. Şer’iyye sicilleri 4. Vakfiyeler 5. Tarihler 6. Selimnâmeler 7. Süleymannâmeler 8. Vekayinâmeler 9. Salnâmeler 10. Siyasetnâmeler 11. Tereke Defterleri 12. Seyahatnâmeler 13. Hatıratlar 14. Teşrifatnâmeler 15. Tabakat Kitapları 16. Kitâbeler