Dırâr B. Amr'ın Kelam İlmine Dair Görüşleri ve Katkıları

Abstract

Bu tez, İslam kelâm tarihinin erken dönemlerinde önemli bir yer tutan düşünür ve kelâmcı Dirar b. Amr’ın (ö. 190/805) kişiliği üzerine yapılan analitik bir incelemedir. Çalışma, Dirar’ın bağımsız düşünce yapısını, kelâm ilmine katkılarını ve özellikle Mu’tezile ile Eş’arîlik üzerindeki etkilerini ele almaktadır. Ayrıca onun karmaşık kelâmî kavramlarının İslam kelâmının gelişimindeki rolü ve büyük kelâm ekollerinin oluşumu sürecindeki köprü işlevi vurgulanmaktadır. Çalışma üç ana bölümden oluşmaktadır. İlk bölümde, Dirar’ın biyografisi ve kişiliği ile ilgili kavramlar analiz edilmiştir. Bu bölümde, Dirar’ın yetiştiği çevre, ilmî oluşumu, dönemin kültürel ve siyasi atmosferi incelenmiş, üzerine atılan lakaplar ve Şuûbîlik, Nasb gibi suçlamalar ele alınmıştır. İkinci bölümde, Dirar’ın ilâhiyat ve nübüvvet konusundaki görüşleri sunulmuştur. Bu bölümde Allah’ın mahiyeti, sıfatlar, nübüvvetin nakil ve akıl ile ilişkisi, ve hüsün ve kubuh gibi temel konular işlenmiştir. Üçüncü bölümde ise, Dirar’ın sem’iyyat ve kozmoloji alanındaki görüşleri tartışılmıştır. Bu bölümde, Dirar’ın kabir azabı ve melek anlayışı gibi cesur fikirleri eleştirilmiş ve hatta ölümle sonuçlanabilecek fetvalara yol açmıştır. Ayrıca, insan tanımı ve kesb teorisi gibi önemli kelâmî kavramları da detaylı bir şekilde incelenmiştir. Sonuç olarak, Dirar b. Amr’ın bağımsız bir düşünür olarak özgün bir kelâmî sistem inşa ettiği, geç dönem kaynakları tarafından ihmal edilen önemli katkılar sunduğu ve bu sebeple İslam düşünce tarihindeki yerinin yeniden değerlendirilmesi gerektiği vurgulanmıştır.

This thesis provides an analytical study of Dirar b. Amr (d. 190 AH), a prominent early Islamic theologian who played a vital role in the development of ʿIlm al-Kalām. As an independent thinker, Dirar significantly contributed to foundational theological concepts that later influenced schools such as the Muʿtazila and Ashʿarīs. The study focuses on his intellectual and doctrinal legacy and explores his impact on bridging early Islamic theology with the formation of later theological traditions. The thesis is structured into three main chapters. The first chapter presents his biography, intellectual formation, and engagement with the political and cultural context of his time, including a discussion of the accusations of Shuʿūbīyah and Nasb against him. The second chapter examines his theological views on the divine essence, God’s attributes, prophethood, the balance between reason and transmission, and the problem of good and evil. The third chapter addresses his eschatological and cosmological ideas, such as his controversial stances on grave punishment and angels, as well as his theory of acquisition (Kasb), a central concept in his theology. The study concludes that Dirar was a pioneering and often overlooked thinker whose contributions merit deeper academic attention and a reevaluation of his place in Islamic intellectual history.