Türkiye'de hat san'atının toplumsal yansımaları (Cumhuriyet'in kuruluşundan günümüze)

Abstract

Çok fonksiyonlu bir sosyal gerçekleşme olan san'at insanın yeryüzünde oluşturduğu en önemli sosyal pratiklerden birisidir. San'at bireylerin kendilerini ifâde etme aracı olduğu gibi aynı zamanda toplumların düşünce seyrini de ortaya koymaktadır. Birey, toplum ve san'at ilişkisi çok yönlülük arz etmekte, toplumların medeniyet tasavvurlarına dayanan san'at ortak değerleri forma aktararak görünür kılmaktadır. İslâm medeniyetinin önemli bir san'atı olan hat san'atı özgün yapısı, güçlü gelenek ve birikimi ile Müslüman toplumlar için "bir san'attan çok öteye" anlamlar taşımaktadır. Hat san'atı tarihte "İslam insanı"nın estetik ve duygu dünyasının inşasında önemli fonksiyonlar icra ettiği gibi günümüzde de birey ve toplum bazında pek çok fayda üretebilecek potansiyele sahiptir. "Türkiye'de Hat San'atının Toplumsal Yansımaları (Cumhuriyet'in Kuruluşundan Günümüze)" konulu bu araştırma nitel araştırma tekniklerinden "durum çalışması" ile gerçekleştirilmiş, hat san'atının söz konusu süreçte yaşadığı gelişmeler bizzat şahit olanlar ve onların öğrencileri ile görüşülerek anlaşılmaya çalışılmıştır. Akademik usullerle elde edilen bulgu ve gözlemler alan taraması yapılarak ilgili literatürle karşılaştırılmıştır. Elde edilen bulgulara göre Cumhuriyet'in kuruluşundan bugüne kadar geçen süre zarfında dünya genelinde ve Türkiye'de yaşanan gelişmeler hat san'atını etkilemiş, göreceli olarak toplumsal görünürlük ve meşruiyetini kaybetmiş olan bu san'at neredeyse unutulmaya yüz tutmuştur. Fakat aradan yaklaşık yarım yüzyıl geçtikten sonra Türkiye'de hat san'atı tekrar toplum gündemine gelerek ilgi ve itibar görmeye başlamıştır. Özellikle 1980'li yıllardan sonra hat san'atına yönelik olarak başlayan ilgi artışı 1990'lı yılların ortalarından itibaren hızlanmıştır. Söz konusu artışta sayıları bir elin parmaklarını geçmeyen birkaç hat san'atkârının özverili çabalarının yanında, IRCICA ve İSMEK kurum olarak etkili olmuş, Sakıp Sabancı koleksiyonu ülkenin sermaye sahiplerinin bu alana yönelmesine katkı sağlamıştır. Anlaşıldığı üzere hat san'atı Türkiye'de bir san'at olmaktan çok öteye anlamlar taşımaktadır.

Art, which is a multifunctional social realization, is one of the most important social practices created by human beings on the earth. In addition to being a means of self-expression for individuals, art also reveals the course of thought of societies. The relation among individual, society, and art is multidirectional, and the art that is based on the civilization imagination of societies makes common values visible by transferring them to form. Islamic calligraphy that is an important art of the Islamic civilization "means much more than a mere art" for the Muslim communities thanks to its original structure, strong tradition, and accumulation. Islamic calligraphy that has performed important functions in construction of the aesthetic and emotional world of the "homo Islamicus" throughout history, also has the potential to generate numerous benefits today on individual and social basis. This research on "Social Reflections of Islamic Calligraphy in Turkey (from Establishment of the Republic to Present Day)" is based on "case study", which is one of the qualitative research techniques, and includes an effort to understand the developments of Islamic calligraphy in the said period through the interviews made with the primary witnesses of such developments and their students. The findings and observations collected through academic methods have been compared with the relevant literature by performing a field scanning. According to the findings obtained, the events that have occurred across the globe as well as Turkey since the establishment of the Republic have affected Islamic calligraphy, and losing its social visibility and legitimacy relatively, this art was about to sink into oblivion. However, after almost half a century, Islamic calligraphy has become a current issue for the society in Turkey again, and started to gain attention and respect. The rising interest in Islamic calligraphy after the 1980s in particular has gained speed starting from the mid-1990s. In this increase, in addition to self-sacrificing efforts of a few Islamic calligraphers, who can be counted on the fingers of one hand, IRCICA and ISMEK have been effective as institutions, and Sakıp Sabancı collection has encouraged the capital owners of the country to show interest in this field. As it is seen, Islamic calligraphy has meanings that go beyond being a mere art in Turkey.