Orhon Türkçesinde Yerleşim Birimi Adları

Abstract

Türklere ait en eski yazılı kaynaklar sekizinci yüzyıla kadar gitmektedir. Sekizinci yüzyıl, yazılı kaynakların varlığı açısından yeni kabul edilemeyecek bir zamana işaret etmektedir. Bir milletin tarihi - coğrafi - siyasi - sosyal - ekonomik - kültürel ögeleri üzerine araştırmalar yürütülürken o milletin kendi yazılı kaynaklarının değeri pahayla ölçülemeyecek durumdadır. Elbette sözlü gelenek unsurları ve o milletle ilgili kayıt tutmuş yabancı milletlerin verdiği bilgiler yadsınamaz. Bununla birlikte ilk olarak odaklanılması gerekenin bir milletin kendi yazılı kaynakları olduğu açıktır. Bu itibarla dünden bugüne Türk milletinin kendi elinden çıkma eski Türk yazıt ve el yazmaları üzerine pek çok araştırma yapılmış ve yapılmaya da devam etmektedir. Bu çalışmalardan sık işlenenleri arasında Türklerin kent anlayışı ve kent sözü yerine kullandıkları sözcükler, önemli bir yer tutmaktadır. Ne var ki bu araştırmalardan pek azında kent kavramını karşılamak üzere Türkler tarafından kullanılmış sözcükler arasında herhangi farkın olup olmadığı tartışılmıştır. Dahası konu yalnızca kent kavramıyla sınırlı da tutulmamalı eski Türk yazıt ve el yazmalarında geçen yerleşim birimi adı olabilecek sözcükler kapsamları açısından da karşılaştırılmalıdır. Bilim dünyasında bu yönde bir eksiklik söz konusudur. Yapılan bu çalışma, eski Türk yazısının (runik / runiform) kullanılmasıyla oluşturulmuş yazıt ve el yazmalarında geçen ve yerleşim birimi adı olabilecek sözlerin tespitini amaçlamaktadır. Yazıda, bu tespit sonrasında yalnızca dil bilimsel bakış açısına göre yazılı metinlere yansıyan verilerin yorumlanmasına geçilecektir. Bu yolla Orhon Türkçesinde yerleşim birimi adı olarak geçen sözlerin karşıladığı yerleşim birimi biçimlerinin birbirine göre benzer ve ayrı yönleri ortaya çıkarılmaya çalışılacaktır.

The oldest written sources belonging to the Turks go back to the eighth century. The eighth century marks a time that cannot be considered new in terms of the existence of written sources. While conducting research on the historical-geographic-political-socioeconomic-cultural elements of a nation, the value of that nation’s own written resources is immeasurable. Of course, elements of oral tradition and the information provided by foreign nations that have kept records about that nation cannot be denied. However, it is clear that the first thing to focus on is a nation’s own written sources. In this respect, from past to present, many researches have been done and continue to be done on old Turkic inscriptions and manuscripts made by the Turkic nation. Among the most frequently studied of these studies, Turks’ urbanism and the words they use instead of urbanism have an important place. However, in very few of these studies, it has been discussed whether there are any differences between the words used by the Turks to describe the concept of city. Moreover, the subject should not be limited to the concept of city alone, but the words that could be the name of a settlement in old Turkic inscriptions and manuscripts should also be compared in terms of its scope. There is a deficiency in this regard in the scientific world. This study aims to identify words that may be the name of a settlement in inscriptions and manuscripts created using the old Turkic script (runic / runiform). After this determination, the article will move on to interpreting the data reflected in the written texts only from a linguistic perspective. In this way, it will be tried to reveal the similar and different aspects of the settlement forms corresponding to the words used as settlement names in Orkhon Turkic.