Gülşehrî’nin Mantiku’t-tayr’inda ideal öğretmen

Abstract

Doğu edebiyatlarının şaheserlerinden biri olan Mantıku’t-tayr, 1187 yılında İranlı şairi Ferîdüddin Attâr tarafından kaleme alınmış tasavvufî bir mesnevidir. Terim anlamı itibariyle “kuşların dili” demek olan Mantıku’t-tayr, muhteva olarak, Hüdhüd önderliğinde yola çıkan binlerce kuşun Sîmurg’a, yani Hakk’a varmak için yedi zorlu vadiyi aşma çabalarını ele almaktadır. Alegorik mahiyette olan bu eser, her biri farklı insan tiplerini temsil eden kuşlar üzerinden tasavvufta seyr-i sülûk yolu ile kâmil olmayı ve Hakk’a ulaşmayı gaye edinen insanın hikâyesini anlatmaktadır. Attâr’ın Mantıku’t-tayr’ının Türk edebiyatındaki ilk tercümesi, Kırşehirli şair ve mutasavvıf Gülşehrî tarafından yapılmıştır. Eski Anadolu Türkçesinin önemli örneklerinden olan eser, sağlam bir dil şuuruyla Türkçe olarak yazılmış ve Gülşehrî’ye “Anadolu’da Türkçecilik cereyanını başlatan ve Türkçeye hiç bırakmamak kaydıyla sahip çıkan ilk şair” unvanını kazandırmıştır. Mesnevi nazım şekliyle yazılan eser, şairin yapı ve muhtevada yaptığı yenilik ve değişiklikler ile tercümeden çok telifî özelliğe sahiptir. Sanat değeri yüksek, insanları ahlaki faziletlere yönlendirip kötülüklerden sakındıran öğretici yönü ağır basan bir ahlak kitabıdır. Bu araştırma ile zengin bir sembolik bir dile sahip olan Mantıku’t Tayr eserinde Hüdhüd karakteri üzerinden ideal bir öğretmen modelinin değerlendirilmesi hedeflenmiştir. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden belge tarama yöntemiyle beyitler tasnif ve tahlil edilmiştir. Elde edilen bulgulara göre, Hüdhüd kuşu, farklı karakter özellikleri ile sembolize edilen, isteği ve gayreti az olan kuşlara, hakikat yolculuğunda rehberlik ederek öğretici kimliğiyle ön plana çıkmaktadır. Kuşların özlerine yaptıkları tekâmül yolculuğunda öncelikle varılacak hedefi açıklayarak onları hakikate davet etmektedir. Hikâye boyunca anlatım, soru-cevap, hikâyeleştirme, örnek olay gibi farklı öğretim yöntem ve teknikleri kullanılmaktadır. Çeşitli bahaneler ileri süren kuşların itirazlarına cevaplar verilip yolculuğa ikna edilmekte, gereksinimlere uygun zengin içerikli hikâyeler ile soyut kavramlar somutlaştırılmakta ve öğretimin bireyselleştirilmesi sağlanmaktadır. Bu çerçevede ideal öğretmen tartışmalarına farklı bir bakış açısı getirmek, Türk Edebiyatının önemli bir hazinesi olan Mantıku’t Tayr’ı günümüze taşımak ve millî kimliğimizin inşasına katkı sağlamak amaçlanmaktadır.