Milliyetçilik ile ümmetçilik arasında bir aydın portresi: Mehmed Akif

Abstract

Bu tezin temel sorunsalı, bir Meşrutiyet aydını olan Mehmed Akif' Ersoy'un İslam birliği, millet, milliyetçilik, millet-i İslam, kavmiyetçilik, ırkçılık, ümmetçilik, hilafet gibi siyasal içerikli kavramlara nasıl baktığının araştırılması, kategorik olarak hangi ideolojik kulvara oturtulabileceği ve siyasal duruşunun ne olduğu, bu duruşa temel teşkil eden temel paradigmaların tespit edilmesidir. Çalışmada yöntem olarak nitel araştırma yönteminin iki önemli aracını oluşturan literatür analizi ve basit söylem analizi yöntemleri kullanılmıştır. Bu anlamda Mehmed Akif'in şiirleri, vaazları, makaleleri söylem analizinin imkanları kullanılarak incelenmiş, Mehmed Akif hakkında yazılmış kitap, tez, makale, gazete yazısı ve diğer nitelikli literatür taranarak konumuza veri sağlayacak her bilgi titizlikle değerlendirilmiştir. Diğer taraftan bir entelektüel tarih çalışması özelliği taşıyan araştırmada entelektüel tarih yöntemi olarak, Cambridge okulunun önemli temsilcilerinden Quentin Skinner'in yaklaşımı benimsenmiş, bu noktada hem siyaset bilimi disiplinin bilimsel yöntemlerinden hem de entelektüel tarihçiliğin yöntemlerinden yararlanılarak çift kanallı bir yöntem kullanılması tercih edilmiştir. Araştırma sonucunda Mehmed Akif'in ideolojik olarak Milliyetçilik ve İslamcılık gibi iki ana akım arasında dönemsel olarak tercihlerde bulunduğu, ancak ana akım olarak İslamcı olarak değerlendirilmekle birlikte bu ideolojik kimliğinin de nev'i şahsına münhasır özellikler taşıdığı bulgusuna ulaşılmıştır. Bu çalışmanın literatüre yaptığı özgün katkı; Mehmed Akif'in entelektüel ve siyasal biyografisi esas alınmak suretiyle, siyaset bilimi disiplininin ve entelektüel tarih yönteminin imkanları ve verileri kullanılarak yapılmış analizler ışığında Mehmed Akif'in siyasal kavramlarla olan ilişkisinin, ideolojik duruşunun ve yönelimlerinin ortaya konulmuş olmasıdır.

The main problematic of this thesis is the investigation of how Mehmed Akif Ersoy, who is 'an intellectual of the Second Constitutional Period', regards political concepts such as Islamic unity, nation, nationalism, tribalism, racism, Pan-Islamism, caliphate, and which ideological cluster can be categorically placed. What is his stance is to determine the basic paradigms that form the basis of this stance. In the study, literature analysis and simple discourse analysis methods, which form two important tools of qualitative research method, were used as the method. In this sense, poems, sermons and articles of Mehmed Akif were examined using the possibilities of discourse analysis, and all information that would provide data for our subject was carefully evaluated by scanning books, theses, articles, newspaper articles and other qualified literature about Mehmed Akif. On the other hand, in our research, which is an intellectual history study, the approach of Quentin Skinner, one of the important representatives of Cambridge School, was adopted as a method of intellectual history, and at this point, it was preferred to use a dual channel method by making use of both the scientific methods of the political science discipline and the methods of intellectual historiography. As a result of the research, it has been found that Mehmed Akif has made ideological choices between the two main currents such as Nationalism and Islamism periodically, but this ideological identity is also considered as a mainstream Islamism. The original contribution of this study to the literature; based on the intellectual and political biography of Mehmed Akif, the relationship, ideological stance and orientation of Mehmed Akif with the political concepts are revealed in the light of the analysis made using the facilities and data of the political science discipline and the intellectual history method.