Kişilik Bozukluklarının Ahlaki Doğasının Çocukluk Çağı Travmaları ve Özgür İrade Açısından İncelenmesi

Abstract

Kişilik bozukluklarının ahlaki doğası, 1800’lü yıllardan bu yana psikoloji, psikiyatri, hukuk ve felsefe gibi disiplinlerde tartışma konusu olmuştur. Öte yandan, kişilik bozukluklarının etiyolojisinde çocukluk çağı travmalarının önemli bir risk etmeni olduğu bilinmektedir. Bu çalışmada, kişilik bozukluklarının etiyolojisinde çocukluk çağı travmaları, irade ve ahlaki süreçlerin işleyişi bilişsel davranışçı kavramlar çerçevesinde anlaşılmaya çalışılmıştır. Bu doğrultuda, çocukluk çağı travmaları ile kişilik bozuklukları arasındaki ilişkide psikolojik katılık, özgür irade inancı ve ahlaki uzaklaşma değişkenlerinin aracı rolünün incelenmesi amaçlanmaktadır. Çalışmanın örneklemini, Türkiye’nin farklı illerinden çevrim içi olarak erişilen, 18–65 yaş aralığındaki 869 yetişkin birey oluşturmuştur. Veri toplama sürecinde; çocukluk çağı travmaları için Çocukluk Çağı Travmaları Ölçeği-33, psikolojik katılık için Kabul ve Eylem Formu-II, özgür irade inancı için Özgür İrade ve Belirlenimcilik Ölçeği, ahlaki uzaklaşma için Ahlaki Uzaklaşma Ölçeği ve kişilik bozuklukları için Coolidge Eksen II Kişilik Bozuklukları Envanteri (CATI+ TR-KF) kullanılmıştır. Değişkenler arasındaki ilişkiler Pearson ve Spearman korelasyon analizleriyle, demografik değişkenler, kişilik bozuklukları ve psikolojik katılık düzeylerine göre grup farkları ise bağımsız gruplar t-testi, tek yönlü varyans analizi (ANOVA) ve Welch ANOVA ile değerlendirilmiştir. Ayrıca, çocukluk çağı travmalarının kişilik bozuklukları üzerindeki etkisinde psikolojik katılık, özgür irade inancı ve ahlaki uzaklaşmanın sıralı aracılık rolünü test etmek amacıyla Hayes’in PROCESS Macro (Model 6) ile aracılık analizleri gerçekleştirilmiştir. Çalışma bulguları, çocukluk çağı travma puanları arttıkça kişilik bozukluğu belirtileri psikolojik katılık, özgür irade inancı ve ahlaki uzaklaşmanın da arttığını göstermiştir. Psikolojik katılığın yüksek olduğu bireylerde ahlaki uzaklaşma ve özgür irade inancı da yüksek bulunmuştur. Değişkenler arasında genel olarak düşük-orta düzeyde anlamlı ilişkiler saptanırken, özgür irade ve belirlenimcilik inançlarının çocukluk çağı travmalarıyla büyük ölçüde ilişkili olmadığı görülmüştür. Sıralı aracılık analizleri çocukluk çağı travmalarının kişilik bozukluğu belirtileri üzerindeki etkisinin hem doğrudan hem de psikolojik katılık, özgür irade inancı ve ahlaki uzaklaşma değişkenleri aracılığıyla dolaylı yollarla gerçekleştiğini göstermiştir. Bu sonuçlar, kişilik bozukluklarının travma temelli bir zemin üzerinde geliştiğini; ancak travmayı izleyen bilişsel bozulmaların sorumluluk algısını zayıflatarak ahlaki uzaklaşma örüntülerine zemin hazırlayabileceğini düşündürmektedir.

The moral nature of personality disorders has been a subject of interdisciplinary debate in psychology, psychiatry, law, and philosophy since the 1800s. On the other hand, childhood trauma is known to be a significant risk factor in the etiology of personality disorders. This study aimed to understand the role of childhood trauma, belief in free will and moral processes in the development of personality disorders within the framework of cognitive-behavioral constructs. Accordingly, the study examined whether psychological inflexibility, belief in free will, and moral disengagement mediate the relationship between childhood trauma and personality disorders. The sample consisted of 869 adults aged 18–65, reached online from various provinces across Türkiye. Data were collected using the Childhood Trauma Questionnaire-33, Acceptance and Action Questionnaire-II for psychological inflexibility, the Free Will and Determinism Scale, the Moral Disengagement Scale, The relationships between variables were examined using Pearson and Spearman correlation analyses, while group differences based on demographic variables, personality disorders, and levels of psychological inflexibility were evaluated using independent samples t-test, one-way analysis of variance (ANOVA), and Welch ANOVA. Additionally, serial mediation analyses were conducted using Hayes’ PROCESS Macro (Model 6). Findings indicated that as personality disorder symptoms increased, levels of childhood trauma, psychological inflexibility, belief in free will, and moral disengagement also increased. Individuals with high psychological inflexibility also showed elevated levels of moral disengagement and belief in free will. While the variables showed generally low-to-moderate significant correlations, beliefs about free will and determinism were largely unrelated to childhood trauma. The mediation analyses demonstrated that the effects of childhood trauma on personality disorder symptoms occurred both directly and indirectly through psychological inflexibility, belief in free will, and moral disengagement. These findings suggest that personality disorders develop on a trauma-based foundation, but subsequent cognitive disruptions may weaken the sense of responsibility, contributing to patterns of moral disengagement.