Şeyhülislâmlık’tan İlk Siyasî-Dinî Beyannâme: İlmiye, Meşrutiyet Ve Muhalefet

Abstract

Şeyhülislâmlık, halife-sultanın iki büyük vekilinden biri olarak (diğeri malum olduğu üzere sadrazamdır) medreselerin, mahkemelerin, dinî hizmetlerin ve neredeyse bütün sosyal faaliyetlere uzanan vakıfların başında olan, bunlarla irtibatlı olarak geniş ve yaygın, ayrıca etkili bir insan unsuruna, bürokrasiye; bu meyanda talebe-i ulûma (medrese talebelerine), her kademedeki müderrislere ve kadılara, müftülere, imam ve müezzinlere, vakıf görevlilerine (Meclis-i Meşâyih tecrübesine kadar vakıflar başta olmak üzere dolaylı vasıtalarla tasavvuf ve tarikat çevrelerine) riyaset eden bir mües sese. Bilginin-ilmin-dinî ve siyasî yorumun, değerlerin aktarılması, yeniden üretilmesi ve tedris-telif-irşad kanallarıyla sürdürülmesi süreçlerinin de en üst kademesi. Ayrıca ilmiyenin müderrislik ve naiplik gibi en alt kademelerinden en üst müderrisliklere, büyük kadılıklara, İstanbul Kadılığı’na, kazaskerliklere kadar en yukarı kademelerinde yıllarca fiilen görev yapmış biri olarak halife-padişahın kılıç kuşanması ve azli dahil hukukî ve siyasî birçok konuda fetva veren, görüş bildiren, tavır takınan bir şahsiyet ve makam. Mânevî otoritesi ve toplumsal itibarı da var.