Fahreddin er-Râzî'nin Mefâtîhu'l-Ğayb Adlı Tefsirinde Ahlak Anlayışının Temel Kavramları

Abstract

Bu çalışma, çok yönlü bir âlim olan Fahreddin er-Râzî’nin ahlak anlayışını Mefâtîhu’lğayb’da temel kavramlar üzerinden analiz etmeyi amaçlamaktadır. Onun kelâm, mantık, felsefe ve tıp disiplinlerine dair geniş ilmî birikimi, ahlak anlayışına da disiplinler arası bir zenginlik kazandırmıştır. Râzî’nin nefs, ruh, akıl, kalp anlayışının şevk, lezzet, güdü, kemâl ve saadet gibi kavramların etrafında şekillenmekte olduğu görülmüştür. İlgili kavramların geçtiği ayet-i kerimeler tespit ve analiz edilerek içeriklerine göre tasnif edilmiştir. Mefâtîhu’l-ğayb, felsefî, kelâmî, tasavvufî, anatomik ve psikolojik tahlilleri içeren, epistemolojik ve ontolojik çıkarımların mevcut olduğu çok yönlü bir tefsirdir. Onun ahlak anlayışında varoluş paradigması dikkat çekmektedir. Davranışlarla ilgili çözümlemeler güdü ve irade anlayışıyla, insanın kemâle ulaşma süreci, içsel dönüşümüyle temellendirilir. Sonuç olarak bu çalışma, Râzî’nin ahlak anlayışının İslâm ahlakı içindeki özgünlüğünü ortaya koymayı ve sistematik yaklaşımının günümüz ahlak tartışmalarına sağlayabileceği katkıyı değerlendirmeyi amaçlamaktadır.

This study aims to analyze the ethical understanding of the multifaceted scholar Fakhr al-dîn al-Râzî through the fundamental concepts presented in his Mafâtîh al-Ghayb. Râzî’s extensive intellectual background in the disciplines of kalām, logic, philosophy, and medicine has imparted an interdisciplinary depth to his ethical thought. It is observed that his understanding of the soul, spirit, intellect, and heart is shaped around key concepts such as longing, pleasure, motivation, perfection, and happiness. The Qur’anic verses in which these concepts appear have been identified, analyzed, and systematically classified based on their thematic content. Mafâtîh al-Ghayb is a multi-dimensional exegetical work that incorporates philosophical, theological, Sufi, anatomical, and psychological analyses, and includes epistemological and ontological reflections. A distinctive ontological paradigm underlies al-Râzî’s ethical framework. His analysis of human behavior is grounded in the concepts of motivation and will, while the process of attaining perfection is rooted in an inner moral and spiritual transformation. Ultimately, this study seeks to reveal the originality of al-Râzî’s ethical approach within the broader tradition of Islamic ethics and to assess the potential contributions of his systematic method to contemporary moral discourse.