Orhon Yazılı Yazıt ve El Yazmalarının Tanıklığında Eski Türklerde Ay ve Güneş

Abstract

Birer gök cismi olarak güneş ve ay, tarih boyunca insanoğlu tarafından derin saygıyla karşılanmıştır. Görme veya dokunma duyusuna sahip tüm insanlar için varlığı yadsınamaz bir durumda bulunan güneş ve aya duyulan saygı, pek çok halkın mit, efsane, masal ve destan gibi anlatılarına da yansımıştır. Bu iki gök cismi birbirini tamamlayan bir çift gibi algılanmıştır. Güneşin batmasının hemen ardından ay belirmekte; doğmasından sonra ise ay görünmez olmaktadır. Gündüzleri güneş yeryüzündeki her noktadan görünür durumdayken geceleri bu ayrıcalık aya geçmektedir. Güneşe ve aya karşı farklı etkilerle oluşan derin saygı kimi kültürlerde tanrı edinmeye dek ulaşmıştır. Türk halkının İslam dinine geçmeden önce farklı unsurlara kutsallık yüklediği bilinmektedir. Türklerin kutlu gördüğü unsurlar arasında güneş ve ayın olup olmadığı önemli bir soru teşkil eder. Bir kültürün sözlü gelenekten gelen anlatılarının değeri tartışılmazdır. Ancak yazılı ilk belgeleri VII.-VIII. yüzyıl gibi eski sayılabilecek bir zamana ait olan Türklerin güneşe ve aya olan bakış açılarını anlamakta sözlü gelenek anlatılarından daha çok yazılı belgeleri esas almak daha doğru bir yaklaşım olacaktır. Türklerin İslam etkisinde kaleme aldıkları ilk metinlerin XI. yüzyıldan kaldığı düşünülürse üç yüzyıllık bir süreçten bugüne kalan eserlerin bu konuda yeterli veriyi sağlayacağı söylenebilir. Hiç değilse Türkler eğer güneşe ve aya bir kutsallık yüklemiş ise bunun izlerinin yazılı verimlere yansıması beklenmektedir. Tam tersi olarak yazılı metinlerde böylesi bir işaretin görülmemesi durumunda çeşitli kaynaklara dayanılarak Türklere ait olduğu değerlendirilen unsurların gözden geçirilmesi gerekecektir. Çalışmada öncelikle Türk dilinin en eski yazılı metinlerini barındıran Eski Türkçe döneminin üç evresi olan Orhon, Eski Uygur ve Karahanlı Türkçesi eserlerinde güneş ve ayın izleri sürülecektir. Sonrasında sunulan tanık cümleler üzerine bilimsel anlam çözümlemelerine yer verilecektir. Anlamsal analiz ile ortaya çıkan güneş ve aya ilişkin unsurların Türklere mi ait olduğu yoksa Türklerin kabul ettiği inanç sistemlerinin etkisiyle mi Türk kültürüne girdiği üzerinde durulacaktır. Bu yolla İslam öncesinde Türklerin güneşe ve aya olan bakış açıları anlaşılır kılınmaya çalışılacaktır.The sun and the moon, as celestial bodies, have been deeply respected by mankind throughout history. The respect for the sun and the moon, whose existence is undeniable for all people with the sense of sight or touch, is also reflected in the narratives of many peoples such as myths, legends, fairytales and epics. These two celestial bodies were perceived as a complementary couple. The moon appears immediately after sunset, and after sunrise the moon disappears. While the sun is visible from every point on the earth during the day, this privilege passes to the moon at night. The deep respect for the sun and the moon, which includes different reasons from various aspects, has reached the point of becoming a god in some cultures. It is known that the Turkish people ascribed holiness to different elements before converting to Islam. Whether the sun and the moon are among the elements that the Turks consider blessed is at an important point. The value of a culture's narratives coming from the oral tradition is indisputable. However, it would be a more correct approach to base on written documents rather than oral tradition narratives in understanding the perspectives of Turks on the sun and the moon, whose first written documents belong to an old time like the seventh-eighth century. Considering that the first texts written by the Turks under the influence of Islam are from the eleventh century, it can be said that the works surviving from a period of three centuries will provide sufficient data on this subject. At least, if the Turks attributed a sanctity to the sun and the moon, its traces are expected to be reflected in written sources. On the contrary, if such a sign is not seen in the written texts, the elements that are considered to belong to the Turks as a result of citing various sources will have to be reviewed. In this study, first of all, the sun and moon will be traced in the works of Orkhon, Old Uyghur and Karakhanid Turkid, which are the three phases of the Old Turkic period, which contains the oldest written texts of the Turkish language. Afterwards, scientific meaning analyzes will be given on the witness sentences presented. It will be emphasized whether the elements related to the sun and the moon, which emerged with the semantic analysis, belong to the Turks or whether its entered Turkish culture from the outside under the influence of the belief systems accepted by the Turks. In this way, it will be tried to make the Turks' view of the sun and the moon understandable before Islam.