Yenisey Yazıtlarından Uybat III'te Görülen Bilinmedim Sözü

Abstract

Bir dilin yapı bilgisi (morfoloji) ile anlam bilgisi (semantik) birbirinden temellenen ve birbirini doğuran bir kesişim noktasında yer almaktadır. Söz türetim eklerinin sınıflandırılması yalnızca adlara gelerek yeni adlar, adlara gelerek yeni fiiller, fiillere gelerek yeni adlar ve fiillere gelerek yeni fiiller üretenler başlıklarından ibaret değildir. Dildeki eklerin işlevsel olarak dile anlamsal katkıları da vardır. Türk dilinde onlarcası içinden herhangi bir örnek olarak {-mA-} biçimindeki ek, fiilden fiil üretmekten öte eklendiği fiile olumsuzluk fonksiyonu yüklemektedir. Eklerin bu niteliğini anlamak, Türk dilinin yapısal unsurları ve anlamsal görünümü arasındaki ilgileri kavramakta önemli bir adımdır. Bu amaca hizmet edecek araştırmaların yol göstericiliğiyle Eski Türkçe dönemine ait olup anlamlandırılması ve algılanması konusunda tartışmalar bulunan kimi tanıklamalara farklı bakış açılarıyla yaklaşma olanağı doğacaktır. Türk dilinin işlek eklerinden biri olan {-(X)n-} ekinin yapılan araştırmalarda dönüşlülük ve edilgenlik fonksiyonu üstlendiği değerlendirilmektedir. Bir kullanımda bu iki fonksiyondan hangisinin geçerli olduğu ancak bağlama (kontekst) bakılarak anlaşılabilmektedir. Yenisey yazıtlarından Uybat III böylesi bir ikiliği örnekleyen kullanıma sahiptir. Satırın genel anlamını etkilemenin yanı sıra dönüşlülük ve edilgenlik fonksiyonu arasında verilecek karar, Türk dilinin anlatım derinliğinin ortaya konulması açısından da kimi veriler sunmaktadır. Yapılan bu çalışmada, Uybat III'te geçen bilinmedim ifadesi, sunulan bu bakış açılarına göre çok yönlü olarak ele alınacaktır.

Morphology and semantics of a language are located at an intersection that is based on each other and gives birth to each other. The classification of word derivational suffixes is not only the titles of new nouns coming to nouns, new verbs coming to nouns, new nouns coming to verbs and new verbs coming to verbs. Suffixes in the language also have semantic contributions to the language functionally. As an example among dozens in Turkish language, the suffix in the form {-mA-} imposes a negative function on the verb to which it is added, beyond that producing a verb from a verb. Understanding this quality of affixes is an important step in understanding the relations between the structural elements and semantic aspects of the Turkish language. With the guidance of the researches that will serve this purpose, it will be possible to approach some witnessed from the Old Turkic period with different perspectives. It is considered that the suffix {-(X)n-}, which is one of the much used suffixes of the Turkish language, assumes the function of reflexivity and passivity in the researches. Which of these two functions is valid in a use can only be understood by looking at the context. Uybat III, one of the Yenisei inscriptions, has a usage that exemplifies such a duality. In addition to affecting the general meaning of the line, the decision to be made between reflexivity and passivity also provides some data in terms of revealing the depth of expression of the Turkish language. In this study, the expression bilinmedim in Uybat III will be handled in a multi-faceted manner according to these perspectives.