Kâinat aynasını okuyan aşık baktığı her yerde bir hikmet görür: Garib - Nâme’ye göre gümüş madeninin hikmeti

Abstract

Türk dili tarihinin en önemli kaynaklarından biri olan döneminin sosyal, kültürel ve fikrî hayatına ayna tutan 13. yüzyıl gibi çok erken bir devirde sağlam bir dil şuuruyla yazılan Türkçe’nin sönmeyen güneşi Garib-nâme, Kırşehirli âlim, şair, mutasavvıf Âşık Paşa tarafından kaleme alınmıştır. O, Anadolu’nun en buhranlı dönemlerinde Türk milletine yol gösteren bir rehberdir. Eserini bu düşünceden hareketle yazan Âşık Paşa, Batı Türkçesiyle telif edilmiş ilk hacimli eser olan Garib-nâme’yi, Türk milletinin hikmetlere ulaşması için Türkçe y azdığını ifade eder. Eser, açıldıkça kubbeleşip genişleyen bir şemsiyeye benzer. 1330 yılında y azılan bu mesnevi, 10.613 beyit olup hendesi bir yapıya sahiptir. Fâilâtün Fâilâtün Fâilün vezninde yazılan Garib-nâme on bölümden meydana gelmiştir. Yine her bölüm on kıssaya yer vermektedir. Böylece eserde yüz kıssa veya hikâye bulunmaktadır. Ancak birinci bölümde bir, ikinci bölümde iki, üçüncü bölümde üç olan, böylece onuncu bölümde, on olan hikâyelere yer verdiğinden eserde en azından beş yüz elli konunun anlatıldığını görürüz . Garib-nâme, insanı ve dinî -tasavvufî dünya görüşünü merkeze alan bir eserdir. Âşık Paşa eserini yazarken karşısında daima kendisini dinleyen birilerinin olduğunu var sayar ve onlara hitap eder. Çünkü o, gazavatnameler gibi Garîb-nâme’nin de toplu yerlerde okunacağını ve kalabalıklar tarafından dinlen ileceğini düşünmektedir. Bunu dikkate aldığı için, eser oldukça yavaş ilerler, hatta bazen tekrara düşer. Şair, kimi din î-tasavvufi konuları anlatmaya geçmeden önce konunun akılda daha iyi kalmasını kolaylaştırmak için günlük hayattan örnekler getirir. Kullandığı bu maddi ögeler birer semboldür. Konuları önce semboller ve hikâyelerle anlatarak dinleyiciyi asıl konuya hazırlar. Bu makalenin amacı, kâinat aynasını, zerreden güneşe kadar hikmetleriyle ele alan, kendi varoluş tecrübesini de yansıtan Âşık Paşa’nın, eserinin sekizinci bölümünün yedinci kıssasında yer verdiği “ yedi renkte görünen madenin sekiz muameleden geçmeden elde edilemeyeceğini ve padişahlık tuğrasına layık olamayacağını anlatır. İşte insanın içi de nuranî bir cevherdir fakat yüce Allah onu sekiz şey ile yaratıp gösterir ” başlık altında gümüş madeninin çıkarılma ve işlenme sürecini, insanın manevî tekâmülü ile nasıl ilişkilendirdiğini gözler önüne sermektir. Bu çalışmada Prof. Dr. Kemal Yavuz’un eserin kütüphanelerde mevcut y azma nüshalarını gözden geçirerek hazırladığı, Türk Dil Kurumu tarafından basılan Âşık Paşa Garib-nâme (4 cilt) adlı kitap esas alınmıştır. Kâinatı kitabını okumaya yönelik birbirinden güzel hikâyelerin anlatıldığı eseri, günümüz insanı ile farklı açılardan buluşturmak akademisyenlerin ve ar araştırmacıların en önemli görevlerinden biridir.

Garib-nâme, which is one of the most important sources of Turkish language history, reflected the social, cultural and intellectual life of its period, was written with a sound language consciousness during a very early, 13th century, and is the sunshine of Turkish language that does not go down, was written by a scholar, poet and Sufi Ashik Pasha who comes from Kırşehir. He guided the Turkish nation during the most depressing times of Anatolia. Ashik Pasha, who wrote his work based on this view, states that he wrote Garib-nâme, which is the f irst voluminous work compiled with Western Turkish, in Turkish for Turkish people to reach wisdom. The work looks like an umbrella which becomes arched and extended as it is opened. This masnavi, which was written in 1330, consists of 10.613 couplets and has a geometrical structure. Garib-nâme written in the p rosody of “Fâilâtün Fâilâtün Fâilün” consisted of ten chap ters. Each chap ter includes ten p arables. Thus, the work contains a hundred parables and stories. However, we see that at least five hundred and fifty topics are narrated in the work since there are one story in the first chapter, two stories in the second chapter, three stories in the third chapter and thus ten stories in the tenth chapter. Garibnâme is a work which focuses on human and religious-sufistic worldview. While writing his work, Ashik Pasha assumes that there are always some people listening to him, and he speaks to them because he thinks that Garib-nâme, like Gazavatnâme, would be read in public places and listened by the crowds. Since he takes it into consideration, the work progresses quite slowly and even sometimes falls into repetition. The poet brings examples from daily life to facilitate that the topic is remembered more easily before moving on telling some religious-sufistic topics. These material items he uses are symbols. He prepares the listener for the main topic by telling them with symbols and stories first. The aim of this article was to reveal the processes of extracting and processing the silver mine and how Ashik Pasha, who addressed kainat ay nası (universe mirror) with its wisdom from particle to sun and who also reflects his own existence experience, associates it with the spiritual evolution of human, under the title of "tells that the mine that appears in seven colors cannot be obtained without undergoing eight treatments and cannot be deserving of the sultan's signature, you see, the inside of human is also a shining ore, but Almighty Allah creates it with eight things and shows it" that he included in the seventh parable of the eighth chapter of his work. The book entitled Âşık Paşa Garib-nâme (Ashik Pasha Ghraib-name) (4 volumes), which was prepared by Prof. Dr. Kemal Yavuz by reviewing the existing copies of the manuscripts in libraries and was published by the Turkish Language Association, was taken as a basis. It is one of the most important tasks of academicians and researchers to bring the work, in which beautiful stories for reading the universe book are told, together with today's people from different aspects.