صلاحيات الولي في عقد النكاح في الفقه الإسلامي "دراسة فقهية مقارنة مع الاستدلال بأصول الفقه ومقاصد الشريعة

Abstract

إن دراسة الأحكام الشرعية التي تنظم بناء الأسرة تبين أن النكاح أهم ركائز هذه الأسرة، فقد اعتنى الشارع ﺑهذا العقد اعتناء ظاهرًا، ودعا إلى إقامة العائلة وراعى أحكامها من خلال نصوص كثيرة في القرآن والسنة، لذلك كان لابد من دراسة عقد النكاح من خلال البحث في ضوابطه وشروطه التي يقوم عليها. ﺗﺄتي أهمية هذا البحث من خلال دراسته أحد هذه الضوابط؛ ألا وهو الولي، ومن ثم شروط الولاية، مع مناقشة اختلاف الفقهاء في هذه الشروط. كما يبيِّن هذا البحث اختلاف الفقهاء في جواز مباشرة المرأة عقد نكاحها بنفسها أو منعها من هذه المباشرة وفق شروط معينة. إضافة إلى أن هذا البحث يدرس آراء الفقهاء في حكم استئذان المرأة في عقد زواجها، وحق وليها في إجبارها على النكاح دون استئذانها، ثم الترجيح بينها بناء على الأدلة الصريحة والظاهرة ودلالات الألفاظ وفق القواعد الأصولية وفهم مقصود الشارع من خطابه. وقد توصل الباحث إلى أن مراعاة مقاصد الشريعة تيسر على المجتهدين الترجيح بين الأدلة المتعارضة بما يتناسب مع روح التشريع، ولا يخرجه عن مقصوده.

Studying the provisions of Sharia, that regulate the structure of the family, shows that marriage is the most important pillar of the family. Sharî (i.e the lawgiver) has taken care of marrige contract and called to establish families through many texts in the Qur’an and Sunnah. Therefore, it is necessary to study the marriage contract by researching its conditions .The importance of this research comes through studying one of these conditions, which is al-walî (i.e.the guardian) and controls of Wilayet (i.e.guardianship), with a discussion of the jurists’ differences in these conditions. This research also shows different views of jurists in the permissibility of a woman signing or preventing her marriage contract on her own according to certain conditions. In addition, this research studies the opinions of jurists on the ruling on a woman’s permission in her marriage contract, and the right of her Walî to force her to marry without her permission. Then, researcher presents preferences between these opinions based on the explicit evidence, interpretation of text semantically according to usul al-fiqh and understanding intention of Sharî speech. The researcher concluded that observing the purposes of Sharia makes it easier for Mujtahids to weigh between different evidence.

Aile kurumunu düzenleyen şer’î hükümler çok yönlü olarak irdelendiğinde evliliğin, aile için önemli bir yerde durduğu görülmektedir. Kur’ân ve sünnette pek çok defa aile kurumuna dikkat çekilmiştir. Dolayısıyla evlilik sözleşmesinin temel esasları incelenerek tespit edilmek zorundadır. Bu çalışmada, "veli" ile "vasîlik" konusunun şartları ile fukahânın bu şartlarla ilgili fikir ayrılıkları tetkik edilip değerlendirilmektedir. Fukahâ, bir kadının nikâh sözleşmesini belirli şartlar altında kendi başına başlatması ve bu nikaha izin verenler ile sözleşmeyi üstlenen veli olmaksızın nikâhın batıl olduğunu söyleyenler arasında gidip gelmiştir. Makalemizde bazı durumlarda kadına evlilik sözleşmesini başlatma izni verilmesinin hükmü ele alınmakla birlikte kadının izninin gerekli olduğunu söyleyen fakihler ile bazı durumlarda velisinin kadını zorlayabileceği hatta kadının evliliğinin velisinin sorumluluğunda olduğunu söyleyen fakihlerin görüşleri çok boyutlu olarak incelenmektedir. Fukahânın konuyla ilgili tartışmalı ve aralarında tercih edilebilecek bazı görüşleri vardır. Bu görüşlerin birbirleriyle olan çelişkisi; zâhirî delillerin incelenmesi, metnin semantik açıdan yorumlanması ve Şâri’in maksadının anlaşılması gibi usullerle giderilebilmeye çalışılmaktadır.