Bir İstanbul mahallesinin tarihsel oluşumu ve dönüşümü: Kumkapı örneği

Abstract

"Bir İstanbul Mahallesinin Oluşumu ve Dönüşümü: Kumkapı Örneği" başlıklı bu çalışma, İstanbul'un güney kıyısında iki bin yılı aşkın süredir farklı siyasal, ekonomik ve toplumsal dinamikler altında yeniden biçimlenen Kumkapı bölgesinin kentsel dönüşümünü incelemektedir. Araştırma, iktidar stratejileri, afet rejimleri, liman ekonomileri, dinî kurumlar ve gündelik yaşam pratikleri arasındaki etkileşimleri çözümleyerek, bölgenin tarih boyunca nasıl yeniden üretildiğini ortaya koymaktadır. Tezin temel hipotezi, Kumkapı'nın sabit sınırlarla tanımlı bir mekân değil, dönemlere göre aktörleri, ritmi ve anlamı değişen dinamik bir etkileşim alanı olduğudur. Bu bağlamda topografya, yalnızca fiziksel bir zemin değil; siyasal meşruiyetin, temsilin ve toplumsal değişimlerin izlerini taşıyan çok katmanlı bir bellek yüzeyi olarak ele alınmıştır. Çalışma, kadı sicilleri, vakfiyeler, mühimme defterleri, haritalar, gravürler, panoramalar ve seyyah anlatıları gibi yazılı ve görsel kaynakları bütüncül biçimde değerlendirerek hibrit bir yöntem benimsemiştir. Bu sayede liman, sur ve mahalle arasındaki ilişkiler çok katmanlı biçimde okunabilir hâle getirilmiştir. Bizans döneminde, Portus Novus (Sophia Limanı) çevresindeki saray, forum ve manastır yapıları bölgenin çekirdeğini oluşturmuştur. Osmanlı döneminde ise vakıf kurumları, mescitler ve külliyeler aracılığıyla bu miras yeni bir mekânsal örgütlenmeye kavuşmuştur. Türk, Ermeni ve Rum topluluklarının bir arada yaşadığı çoğulcu mahalle yapısı hem Osmanlı kimliğinin hem de yerel kültürel geçirgenliğin somut göstergesidir. Surlar ve kıyı bandı, zamanla savunma hattından çıkarak kentsel bir geçiş alanına dönüşmüştür. 17. ve 19. yüzyıllar arasında yapılan onarımlar, vakıf tespitleri ve demiryolu inşası, bölgenin ekonomik ve hukuki dönüşümünü hızlandırmıştır. Konut ve mülkiyet dokusu, farklı sosyal sınıfların yan yanalığını ve çok katmanlı kent yaşamını yansıtmaktadır. Sonuç olarak, Kumkapı yalnızca bir eski liman bölgesi değil; coğrafya, siyaset ve toplumun kesintisiz etkileşimiyle biçimlenen dinamik bir kentsel organizmadır. Bu çok katmanlı belleğin korunması, geçmişe nostaljik bir bakışla değil; okunabilir tarihsel katmanlar ve çok paydaşlı bir gelecek vizyonu üzerinden mümkündür. Böyle bir yaklaşım, Kumkapı'yı yalnızca korunacak bir miras değil, günümüz İstanbul'unun yaşayan bir kültürel değeri hâline getirecektir.

Titled "The Historical Formation and Transformation of an Istanbul Neighborhood: The Case of Kumkapı", this study examines the urban transformation of the Kumkapı district - a southern coastal area of Istanbul that has been reshaped over more than two millennia under diverse political, economic, and social dynamics. The research analyzes the interactions among power strategies, disaster regimes, port economies, religious institutions, and everyday life practices, revealing how the area has been continually reconstituted throughout history. The central hypothesis of the study argues that Kumkapı is not a space defined by fixed boundaries, but rather a dynamic field of interaction whose actors, rhythm, and meaning have changed across different periods. In this context, topography is approached not merely as a physical ground but as a multi-layered surface of memory, inscribed with the traces of political legitimacy, representation, and social transformation. By integrating archival, textual, and visual sources such as court registers, foundation deeds (vakfiyes), imperial edicts, maps, engravings, panoramas, and travel narratives, the study adopts a hybrid methodology that allows the relationships among the harbor, walls, and neighborhood to be interpreted in a multilayered manner. During the Byzantine period, the Portus Novus (Harbor of Sophia) and the surrounding palatial, forum, and monastic structures constituted the core of the area. In the Ottoman period, this inherited urban framework was redefined through waqf institutions, mosques, and külliyes, shaping a new spatial organization. The plural neighborhood structure, in which Turkish, Armenian, and Greek communities coexisted, embodies both the Islamic identity of the Ottoman Empire and the cultural permeability of local urban life. Over time, the city walls and coastal strip evolved from a line of defense into an urban interface. Repairs, waqf boundary surveys, and the construction of the Rumelian Railway between the 17th and 19th centuries accelerated the area's economic and legal transformation. The housing and property fabric reflected the coexistence of different social strata and the complexity of urban life. In conclusion, Kumkapı is not merely an old port district but a dynamic urban organism shaped by the continuous interaction of geography, politics, and society. Preserving this multilayered memory requires an approach based not on nostalgia, but on readable historical layers and a participatory vision for the future. Such an approach can transform Kumkapı from a passive heritage site into a living cultural value within contemporary Istanbul.