Osmanlı'da Corci Zeydan'ın Eserleri Üzerine Yasaklar ve Sansür: Bir Arşiv Çalışması

Abstract

Pozitivist ve seküler bir tarih okuma yöntemi benimseyen Zeydan, Târîhu’t-Temeddüni’l-İslâmî adlı eserinde İsrâiliyat çalışmalarına öncelik vermiştir. Sédillot, Kremer ve Goldziher gibi oryantalistlerin görüşlerine yer veren Zeydan, bu temel üzerine Arap kaynaklarından elde ettiği bulguları ve modern şark hayatına dair gözlemlerini eklemiştir. Ancak, bu çalışması, Şiblî Nu’mânî, Ahmed Ömer el-İskenderî ve Luvîs Şeyho tarafından İsrâiliyat’a verdiği önem ve metodolojik farklılık nedeniyle eleştirilere maruz kalmıştır. Jön Türkleri desteklemesi sebebiyle Meşrutiyetin ilan edilişine kadar Osmanlı’ya girişi engellenmiştir. Bu çalışmanın amacı, Corcî Zeydan’ın eserleri hakkında Osmanlı Arşivleri’nde bulunan resmî yasaklama kararlarını incelemektir. Bu çalışma nitel araştırma yönteminden doküman incelemesi yoluyla gerçekleştirilmiştir. Fransa'nın Leon şehrinden Kırşehir'de bulunan Fransız Papazlarına gönderilen Târih-i Umûmî/et-Târîhu’l Âm’ın neşri ve dağıtımı engellenmiş, Târîhu’t-Temeddüni’l-İslâmî, Halep Portekiz konsolosuna teslim edilmemiş ve Fetâtu Ğassân’ın Osmanlı topraklarına girişi ve neşri yasaklanmıştır. Bir devletin kendisini var eden medeniyeti, eleştirmek doğal karşılanabilir. Ancak Zeydan örneğinde olduğu gibi bir devletin kendisini var eden medeniyeti, yine kendisinin uydurma gördüğü rivayetler üzerinden başka bir medeniyetin düşüncesini esas alarak yok etmeye çalışmak, yasaklamalarla karşılaşmaya sebebiyet verebilir. Ayrıca Batı’nın Zeydan üzerindeki etkisini anlamak için, Van Dcyk’ın, Sédillot’un, Goldziher’ın ve La Civilizaçáo Árabe adlı kitabın yazarı Gustave Le Bon’un, Araplara, Türklere ve İslâm’a karşı tutumlarının araştırılması tavsiye edilir. Bununla birlikte Zeydan’ı anlamak ve dönemi anlamlandırmak için Nahda ve Tanzimat’ın kültürel iklimini, Makdisî’nin The Age of Coexistance kitabında ortaya koyduğu gibi, bütün Yakın Doğu halklarının daimî bir müzakere süreci içinde yönetilme arayışını anlamaya çalışmalı; milliyetçiliğin, sosyalizmin ve liberalizmin Osmanlı coğrafyasında nasıl etkiler uyandırdığı dikkate alınmalıdır. Pozitivizmin 19. yüzyılın ortalarından itibaren özellikle Britanya ve Fransa sömürgeciliğinin Sosyal Darwinizm, ırksallaştırma ve medeniyet teorileri üzerinden Doğu Akdeniz’den Hint alt kıtasına kadar uzanan kuşakta toplumlar, iktidarlar ve entelektüeller üzerinde yönlendirici etki edinme politikalarını gözetmeli; pozitivizm ile Batı’nın bilimine karşı bilimsel bir dille karşılık verme çabası anlaşılmaya çalışılmalıdır.

Adopting a positivist and secular approach to reading history, Zeydan prioritized Israelite studies in his work titled 'Târîhu’t-Temeddüni’l-İslâmî'. Incorporating the views of Orientalists such as Sédillot, Kremer, and Goldziher, Zeydan built upon this foundation by adding findings from Arabic sources and his observations of modern Oriental life. However, this work was criticized by Shibli Numani, Ahmed Omar al-Iskandari, and Louis Cheyho due to its emphasis on Israelite studies and methodological differences. Due to his support for the Young Turks, Jurji Zaydan was prevented from entering the Ottoman Empire until the declaration of the Constitutional Monarchy. The aim of this study is to examine the official ban decisions regarding Jurji Zaydan's works that are found in the Ottoman Archives. This study was conducted using a qualitative research method through document analysis. The publication and distribution of 'Târih-i Umûmî/et-Târîhu’l-Âm', which was sent to French priests in Kırşehir from the city of Lyon in France, was prevented. 'Târîhu’t Temeddüni’l-İslâmî' was not delivered to the Portuguese consul in Aleppo, and the entry and publication of 'Fetâtu Ğassân' into the Ottoman territories were prohibited. It is understandable that a civilization which has given birth to a state may be subject to criticism. However, as seen in the case of Zeydan, attempting to destroy a civilization that has given birth to a state by adopting the ideas of another civilization based on fabricated narratives, as the state itself deems them to be, can lead to prohibitions. In order to understand the Western influence on Zeydan, it is recommended to examine the attitudes of Van Dyck, Sédillot, Goldziher, and Gustave Le Bon, the author of "La Civilizaçáo Árabe", towards Arabs, Turks, and Islam. To fully understand Zeydan and the period in which he lived, it is essential to examine the cultural climate of the Nahda and Tanzimat periods, as well as the constant search for governance through a continuous process of negotiation among all Near Eastern peoples, as presented by Makdisi in "The Age of Coexistence." Additionally, one must consider the impact of nationalism, socialism, and liberalism on the Ottoman geography. The guiding influence of Positivism on policies aimed at shaping societies, powers, and intellectuals across a broad spectrum from the Eastern Mediterranean to the Indian subcontinent, especially within the framework of 19th-century British and French colonialism, should be explored through the lens of Social Darwinism, racialization, and theories of civilization. Moreover, the attempt to respond to Western science with a scientific discourse of its own should be understood within the context of Positivism.