Vakıf ve Yoksullukla Mücadele

Abstract

Yoksulluk, kişinin yaşam standardını iyileştirme imkânı bulamamasıanlamına gelmektedir. Yoksulluğun sadece ekonomik sonuçlarıdeğil sosyal sonuçları da vardır. Bu nedenle yoksulluğa karşımücadele sadece ekonomik boyutta değil, toplumsal boyutta dayapılmaktadır. Yoksulluğa karşı bu iki yönlü savaşı yapabilecekkurumlardan biri ve belki de en önemlisi vakıf kurumudur.Vakıflar, kamu ve özel sektöre ek olarak üçüncü bir sektör olaraktoplumsal hayatta rol oynamaktadır. Vakıflar sayesinde birçokkamu hizmeti gönüllü kuruluşlar tarafından sağlanmaktadır. Buşekilde, kamu yükü de azalmaktadır. Diğer yandan vakıflar sosyaldayanışmayı arttırmaktadır. Vakıflar, yardımlaşma ve dayanışmatemelli kurumlar oldukları için sosyal yapının korunmasında da roloynamaktadır. Bu dayanışmanın neticesi olarak da yoksulluğunortaya çıkardığı sorunların ağır etkisi nispeten iyileşmektedir.Tarih boyunca vakıflar, özellikle İslam toplumlarında, toplumsalpatlamaları önleyen bir iş birliği mekanizması oluşturdular. İslam'ınyoksullara ve ihtiyaç sahiplerine yardım etmeyi (infak etmeyi) teşvikeden bir din olması, vakıfları yoksullukla mücadele aracı olarakkullanmayı mümkün kılmaktadır.Vakıfların kolektivist yapısı ve İslam'ın ve İslam ekonomisinintoplumun çıkarlarına öncelik veren özellikleri neredeysebütünleşmiş durumdadır. Bu uyum sayesinde vakıflar, İslamdünyasında oldukça yaygın kurumlar haline gelmiştir. Hatta,toplumdaki girişimcilerin finansal ihtiyaçları bile vakıflar tarafındankarşılanmıştır.Ekonomik kalkınmaya dönüşmeyen ekonomik büyüme moderniktisat sisteminin en önemli problemlerinden birisidir. Modernçağda, maalesef, ekonomik büyüme sadece rakamlarla ifadeedilen bir kavram haline gelmiştir. Niceliksel büyümeye rağmeninsanların yaşam standartlarındaki düşüş, zenginler ve yoksullararasındaki gelir adaletsizliği ve sosyal patlamalar bu durumun sıkgörülen işaretleridir. Elinizdeki bu kitapta tarihten günümüzevakıfların yoksulluğu azaltmada nasıl bir rol oynadığı ve modernsisteme potansiyel katkıları kapsamlı bir şekilde incelenmektedir.Yasin Yılmaz, “Yoksulluğun Önlenmesinde Vakıfların Rolü” başlıklıbölümde İslam medeniyetinde vakıfların yoksulluklamücadeledeki rolünü tartışmaktadır. Tarihten verdiği vakıförnekleri ile çalışmasını zenginleştiren Yılmaz, Kur’an-ı Kerim vehadislerden alıntılar ile infak mekanizmasının yoksulluklamücadeledeki etkisine değinmektedir.Mehmet Ünal ise “Vakfı Besleyen Manevi Dinamiklerden OlarakKur’an’daki İnfak, Sadaka ve Zekât Kavramlarına Genel Bir Bakış”bölümünde infak kavramı çerçevesinde vakıfların gelir kaynaklarınıincelemektedir.“Hz. Peygamber’in Ganimet Dağıtımında Yoksulları Gözetmesi”başlıklı bölümde Cafer Acar, Hz. Peygamber’in yaşamı süresincekatıldığı savaşlarda elde edilen ganimetlerin yoksullukla mücadelebağlamında dağıtılışından bahsetmektedir. Acar, her ne kadarana amaç ganimet elde etmek olmasa da gazve ve seriyyelersonucu elde edilen ganimetlerin Müslümanların yoksulluklarınıgidermek konusunda rol aldığını söylemektedir.Mehmet Çakırtaş ise “Emevîler Döneminde Yoksulluk Olgusu veÖmer b. Abdülaziz’in Yoksullukla Mücadelesi” bölümünde HalifeÖmer b. Abdülaziz’in yoksullukla mücadele politikalarınaodaklanmaktadır. Çakırtaş, Ömer b. Abdülaziz’in yoksulluklamücadele politikasının adil bir vergi sistemi inşa etmeye, devletharcamalarında şeffaflığı ve denetimi sağlamaya, devletkaynaklarını toplum yararı için kullanmaya, lüks ve israftan uzakdurmaya ve yetimler, yoksullar, borçlular gibi dezavantajlı sınıflarıkoruma ve gözetmeye dayandığını söylemektedir.“İktisadi Bir Kontrol Mekanizması Olarak Hisbe Teşkilatı ve VakıfÖrneği” başlıklı bölümde Aydın Kudat ve M. Furkan Gündoğdu,hisbe teşkilatının tarihsel kökenlerine inerek denetim mekanizmasıişlevinin yoksullukla mücadeledeki etkisini incelemektedir.Mustafa Özkan, “Hz. Muhammed’in Yoksullukla MücadeleStratejisi” başlıklı bölümde Hz. Peygamberin vakıf üzerindenyoksullukla mücadelesinin mahiyeti üzerinde durulmaktadır. Özkançalışmasında hadisler aracılığı ile Hz. Muhammed’in yoksulluğa ve yoksullukla mücadele politikalarına yaklaşımına dikkatçekmektedir.“Yoksullukla Mücadelede Şirketleşmenin Yeri ve Önemi ” başlıklıbölümde Aydın Kudat ve Nurgül Yel konuyu farklı yönden elealmaktadır. Şirket tanımının kavramsal kökenlerini araştıran Kudatve Yel, vakıfların iştirak ve dayanışma kültürünü besleyerekyoksullukla mücadelede üstlendikleri rolü tartışmaktadır.Ahmet Yıldırım ise yoksulluğu dilencilik bağlamında değerlendirdiği“Yoksulluğun Sebep Olduğu İslam Kentlerinde Dilenci ve Dilencilik”başlıklı bölümde dilencilik kavramını çok boyutlu olarak tür, sebepve sonuç bağlamında ele almaktadır. Yıldırım, dilenciliğinazaltılmasa için sivil toplum kuruluşlarına düşen rolüvurgulamaktadır.“Yoksullukla Mücadele Kapsamında Toplumsal Kalkınmada ParaVakıflarının Değerlendirilmesi” başlıklı bölümde Aydın Kudat veCem Korkut, Osmanlıların finans sisteminin dayandığı temel kurumolan para vakıfları özelinde vakıfların özellikle Osmanlılardayoksullukla mücadeledeki rolüne vurgu yapmaktadır. Kudat veKorkut, para vakıflarının günümüz iktisadi şartlarına göre formüleedilmesinin Müslüman ülkelerde toplumsal kalkınmada etkiliolabilecek bir politika olabileceğini savunmaktadır.Yakup Özsaraç, “Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivindeki VakfiyelereGöre Afyonkarahisar’daki Vakıflar ve Para Vakıfları” başlıklıbölümde Osmanlı döneminde Afyonkarahisar’da kurulan vakıförneklerinin kuruluş amaçları doğrultusunda yoksulluklamücadeledeki rollerini araştırmaktadır.“Asırlarca Süren Bir Vakıf Örneği: Diyarbakır Örfioğu Vakfı”bölümünde yazar Şakir Diclehan, Diyarbakır’da halenfaaliyetlerine devam eden ve kurucularının kendisinin de akrabasıolduğu bir vakıf örneği üzerinde durmaktadır.Fatih Kaplanhan ise “Vergi Teşviklerinin Vakıf Bağışlarındaki Rolü”başlıklı bölümde günümüzde vakıf özelinde sivil toplumkuruluşlarına yapılan yardımlar ile vergi bağlantısını analizetmektedir. Kaplanhan bu bölümde özellikle yardımlar içinsağlanan vergi istisnalarının yoksullukla mücadeledeki rolünüvurgulamaktadır.“Türkiye’de Yoksullukla Mücadelede Vakıfların Rolü” başlıklıbölümde İbrahim Halil Oğuz ve Demet Oğuz, Türkiye’de sosyalyardımların yoksulluk üzerindeki etkisini incelemektedir. Yazarlar,yoksulluk oranını, tüketici fiyat endeksi, kişi başına düşen reel GSYHve toplam dış ticaret, sosyal yardımlaşmayı temsilen kullanılansosyal harcamaların üzerindeki etkileri, kısa ve uzun dönemlietkilerini incelemek amacıyla ARDL sınır testi yaklaşımındanfaydalanılmıştır. Çalışma sonucunda elde edilen bulgulara göre,sosyal yardımlardaki artışın hane halkı tüketim harcamalarını pozitifarttırdığı sonucuna ulaşılmıştır.Aydin Kudat ve Bilal Yıldırım, “Yoksullukla Mücadelede Farklı BirYaklaşım: İslami Finans” başlıklı bölümde İslami finansın temel ilkeleridoğrultusunda geliştirilen enstrümanların üretim ve yatırıma katkısısonucu yaratacakları istihdamın yoksullukla mücadeledeki rolüneodaklanmaktadır.“Vakıf ve Yoksullukla Mücadele” başlıklı bu eser çok yönlü vekapsamlı bir şekilde vakıflar özelinde infak mekanizmasının İslamtoplumlarında yoksullukla mücadeledeki rolünü teori, pratik vezihniyet bakımından ortaya koymaktadır. İslam toplumlarının kendimedeniyetine ait kurumlar çerçevesinde kalkınma hamlesineyönelmesi sadece İslam ülkeleri için değil tüm dünya için kurtuluşreçetesi olacaktır. Bu bağlamda yapılan çalışmalara bu eserin dekatkı sunacağını düşünüyoruz.Gayret bizden takdir ve tevfik Allah'tandır.