İslâm ve Türk Ceza Hukuku’nda suçlu yakınlarının mağduriyetini giderici bazı hükümler

Abstract

Kriminolojiye dayalı klasik ceza hukukuna bir tepki olarak gelişen viktimoloji, daha ziyade, mağdura odaklanarak suçun sebebiyet verdiği zararları gidermeyi amaçlamaktadır. Bu yeni ilim dalı, suçtan dolaylı olarak etkilenen kişileri ifade etmek için “suçtan zarar gören” kavramını geliştirerek mağdur kavramının kapsamını genişletmiştir. Buna rağmen suçlu yakınlarını mağdur kapsamında değerlendirmemektedir. Çünkü suçlu yakınlarının mağduriyeti, suçluyu cezalandırma kapsamında değerlendirilmektedir. İslâm hukuku ise suç ve cezanın şahsiliği ilkesinden yola çıkarak suçlu yakınlarının yaşayacağı mağduriyetlerin de önüne geçmeyi amaçlamış ve bu bağlamda bazı hükümler koymuştur. Son yıllarda öne çıkan onarıcı adalet kavramının dayandığı mantıkla da örtüşen bu hükümler, suçlu yakınlarının mağduriyetini minimuma indirmeyi amaçlamaktadır. Bu amaçla bazı özel düzenlemeler yapılması, cezanın geciktirilmesi, sulh, arabuluculuk ve tahkim yöntemlerinin kullanılması, tövbe ve af yoluyla cezanın düşürülmesi, mahkûmlara mahrem hak ve sosyal imkânlar sunulması bunlardan bazılarıdır.

Victimology, developing in recent years as a reaction to the criminal law based on criminology, aims to identify and eliminate the damages caused by crime by focusing mostly on the victims. Victimology, which expands to the concept of victim by developing the concept of “damaged by crime”, advocates that those affected indirectly by crime should also be handled within this scope. However, this understanding doesn’t evaluate guilty’s relatives as victims even if they are seriously damaged by crime. Because the punishment of guilty’s relatives is considered to be a necessary result of punishing criminal. Islamic law, on the other hand, aimed at preventing the victimization of guilty’s relatives due to the personality of the crime and punishment. Also Islamic law made some arrangements to eliminate the victimization of guilty’s relatives. These arrangements, which also coincide with the logic that the concept of restorative justice stands out in recent years, aim to minimize the victimization of guilty’s relatives. For this purpose, it seems that it aims to eliminate the grievances of guilty’s relatives by means of making some exceptional arrangements in legal boards, delaying the punishment, using the methods of peace, reducing the punishment through amnesty and protecting basic human rights in prison sentences.

ظهر علم الضحايا في السنوات الأخيرة ليكون ردة فعل لقانون الجناية التقليدي المعتمد على العدالة الجنائية وهو يركز بشكل أكبر على الجاني ويهدف إلى تحديد وإزالة الأضرار التي تسبب بها الجرم. يشرح علم الضحايا مصطلح المتضرر ويدعي بأنه يجب أن يتم أيضا شمل الأشخاص الذين تأثروا من الجرم بشكل غير مباشر تحت نطاق ما يسمى "المتضرر من الجرم". ولكن هذا المنطلق لا يرى أهل الجاني كضحية ولو كانوا قد تتضرروا بشكل كبير من الجرم. حيث تعتبر معاقبة أهل الجاني هي نتيجة معاقبة الجاني بشكل ضمني وحتمي. أما الفقه الإسلامي هدف لحد الأضرار التي سيتعرض لها أهل الجاني واتخذ بعض الترتيبات لإزالتها استناداً إلى خصوصية الجرم والعقوبة لصاحبها فقط. هذه الترتيبات التي تنطبق على منطق العدالة التصالحية التي ظهرت في السنوات الأخيرة تهدف إلى تخفيف الضرر الذي سيتعرض له أهل الجاني إلى أدنى حد ممكن. ولهذا الغرض نرى أن بعض الترتيبات الاستثنائية في قوانين الحقوق كمراعات الحقوق الإنسانية الأساسية عن طريق تأخير العقوبة أو الصلح أو إدخال مصلح بين الطرفين أو هيئة تحكيم وتخفيف العقوبة عن طريق توبة الجاني وطلبه السماح أو سجنه تهدف إلى إزالة الأضرار الناتجة عن الجرم والعقوبة عن أهل الجاني