İzmir’de bir Rifâî-Ma‘rifî Tekkesi: İkiçeşmelik Dergâhı veAhmed Kâzım Eymür Efendi (1905-1981)

Abstract

İzmir’in tarikatlar tarihine bakıldığında en çok dikkat çeken derviş gruplarından biri de Rifâîlerdir. Bu çalışmada Ege Bölgesi’nde son dönem Rifâî meşâyihinden biri olarak Ma‘rifî şeyhi Ahmed Kâzım Eymür Efendi ve İzmir’in kadîm semtlerinden biri olan İkiçeşmelik’te açmış olduğu Ma‘rifî tekkesinin faaliyetleri ele alınmaktadır. Manisa’daki Entekkeliler ocağında seyr u sülûk eğitimini tamamlayan Ahmed Kâzım Eymür Efendi, kendisine şeyhi Ali Feyzi Efendi tarafından verilen icâzetnâme ile İkiçeşmelik’te tekkesini açmış; Ma‘rifîlik’in İzmir’de daha da faal olmasında öncülük etmiştir. Böylece Kâhire’den İstanbul’a hicret eden Rifâî şeyhi Muhammed Fethu’l-Maârif’in (v. 1824) kurucusu olduğu Ma‘rifiyye kolunun İstanbul’dan İzmir’e olan seyrinde mühim bir rol oynamıştır. Bir Rifâî tekkesi olması hasebiyle burhan merâsimlerinin de yapıldığı İkiçeşmelik Dergâhı, mimârî bakımdan her ne kadar küçük bir yapıya sahip olsa da İzmir’in tasavvufî çehresini şekillendirmekte büyük bir rol oynamıştır. Mûsikîşinaslığı ve mevlithanlığıyla da maruf olan Ahmed Kâzım Eymür Efendi’nin cami ve mescidlerde yaptığı vaazlara halkın büyük bir teveccüh göstermesi, toplumun farklı kesimlerinden dervişlerinin olması, İkiçeşmelik dergâhında her pazartesi gecesi tertip edilen zikir meclislerinin inkıtâya uğramaması ve cenazesinde İkiçeşmelik sokaklarında büyük bir izdihamın yaşandığına bakılacak olursa bir Ma‘rifî şeyhi olarak irşad faaliyetlerinin bulunduğu mûhitte geniş bir yankı uyandırdığı anlaşılmaktadır. Fakat -edebî türde birkaç teliften başka- Rifâîlik-Ma‘rifilik tarihine dair yapılan herhangi bir akademik çalışmada bu kolun İzmir’deki temsilcilerinden biri olarak Ahmed Kâzım Eymür Efendi’nin ismi dahi geçmemektedir. Bu boşluğu tamamlamaya yönelik yaptığımız araştırmada ayrıca, Ma‘rifiyye’nin Ehl-i beyt sevgisinin derinden müşahede edildiği bir tarikat olmakla beraber bazı akademik çalışmalarda iddia edildiği gibi Alevî-Bektâşî bir meşrebe dayanıp dayanmadığı da tahlil edilmektedir.

In this study, we explore the significant influence of Shaykh Ahmed Kāzım Eymür Efendi, a Ma‘rifī shaykh from the Aegean Region, and the Ma‘rifī lodge he founded in İkiçeşmelik, an ancient neighbourhood in İzmir. Completing his spiritual training at the Entekkeliler lodge in Manisa, he established his lodge in İkiçeşmelik with approval from his mentor, Ali Feyzi Efendi. In this way, he played a significant role in the journey of the Ma‘rifiyya branch, founded by the Rifā‘ī shaykh Muhammad Fath al-Ma‘ârif (d. 1824), who had migrated from Cairo to Istanbul, from Istanbul to İzmir. Although architecturally small, the İkiçeşmelik Lodge, where the burhān ceremonies were held due to its affiliation with the Rifā‘ī order, played a major role in shaping İzmir's mystical character. Ahmed Kāzım Eymür Efendi was renowned for his musical expertise and his role as a mevlithan. His sermons attracted diverse groups of followers, his dhikr gatherings continued uninterrupted every Monday, and his funeral drew large crowds, highlighting his widespread impact. Ahmed Kāzım Eymür Efendi’s name is not even mentioned in any academic studies on the history of the Rifā‘iyya-Ma‘rifiyya, as one of the representatives of the Ma‘rifiyya in İzmir. In our research aimed at filling this gap, we also analyse whether, as claimed in some academic studies, the Ma‘rifiyya is based on an Alavī-Baktashī inclination, despite being a Sufi order deeply rooted in the love for Ahl al-Bayt.