Avrupa’da Bir Cevelan Daha: Peyami Safa’nın Avrupa Gözlemleri ve Türk Oksidentalizminin Doğası Üzerine

Abstract

Peyami Safa, altmış iki yi ömrünün (1899-1961) yaklaşık elli yıhnı yazı yazmaya adamış ve belki de modern Türk edebiyatı mn Ahmet Milat Efendi’den sonra en üretken yazan olmuştur. Entelektüel ve sanatsal mirası, onun romandan felsefeye, este tikten ideolojik polemiklere, hemen her alanda eser verdiğini ve bunlann hemen hepsinde Türkçerün en iyi örneklerinden bir kaçım okurlanna sunduğunu açıkça göstermektedir. Bununla beraber, bir kültür eleştirmeni olarak Safa, Cumhuriyet’in on beşinci yıl dönümü vesilesiyle I938’de Cumhuriyet gazetesinde kaleme aldığı bir dizi makaleyle Türkiye’deki siyaset bilimi çahş malannın belki de ilk analitik örneğini vermiştir. Tiirk İnkılâbına Bakışlar adıyla kitaplaştırdığı bu değerlenimeleri, 1932 taıihh 10-11200178 romamnda da ortaya koyduğu gibi, bir Doğu-Baü gerilimi okumasıyla şekillendirmiştir, ilginçtir, bu iki metinde de, Safa hem bir Türk OryantaUzminden, hem self-Oryantalizmden hem de Türk Oksidentahzminden bahsetmemizi mümkün kılan olağanüstü renkh bir tartışma yürütmüştür. Böylesine verimh bir ismin böylesine verimh bir konuyu iki çalışmayla geride bırak mayacağı herkesçe tahmin elebilir. Nitekim Peyami Safa okurlan, gelenek ve modernite arasındaki Türk modernleşmesini ve onun en büyük başansı olan Türk devrimini Doğu ile Bati imine sıkça başvurarak Tiirk Düşüncesi dergisini çıkardığı döneme (1953-1960) dek izlemiştir. Ancak 52010 uzun ve mümbit yazı hayatında özel bir yer tutan ıe nispeten ikincil önemde kalan- bir eseri, onun düşünce dünyasını anlamak isteyenler İçin muazzam bir malzeme sunmaktadır. I936’da yayınlandıktan sonra yıllar İçinde tümüyle unutulan ve benim 2012 de tesadü fen keşfettiğim Büyük Avrupa Anketi adh -yine Cumhuriyette tefrika edilmiş— اكهل Peyami Safa’mn iki dünya savaşı ara SI dönemin Avrupası’na ilişkin çok zengin bir gözlem, izlenim, mülakat ve değerlendirmeler dizisidir. Ben de bu yazıda, biraz gevezelik etmek pahasına, bu küçük eseri ve onun büyük önemini hem Türk gezi edebiyatı, hem basın tarihi hem de küresel ölçekteki Obidentalizm çahşmalan bağlamlanyla incelemeye çalışacağım.