Şemseddin Sivâsî’nin “İbretnümâ” Mesnevisinde İffet Temsili Olarak Kadın

Abstract

Kadının mekânla ve zamanla kurduğu ilişki, zamanın ve mekânın değişimiyle farklı görünürlükler kazanmıştır. Türk yazınına da yansıyan kadın konusu, Türk toplumunun geçirdiği toplumsal ve kültürel değişimlere göre ilişkilendirilmektedir. Klasik Türk edebiyatı eserlerinde ise kadın genelde hilekârlığı vurgulanıp “mekr-i zenân” olarak adlandırılmaktadır. Divan şairinin dilinde daha çok sevgili olarak karşımıza çıkan kadın genellikle olumsuz bakış açısıyla güvenilmez, yalancı, kötü olarak edilgen konumda aktarılmaktadır. İslam kültürü etkisinde verilmiş klasik Türk edebiyatı ürünlerinden olan mesnevilerin bazılarında ise kadın ahlâkına ilişkin en önemli erdemler “iffet ve namus” olarak karşımıza çıkmaktadır. Kadın kahramanların en dikkat çeken özellikleri mübalağalı güzellik tasvirlerinin yanı sıra son derece iffetli olmalarıdır. Bu eserlerde kadınların yaşamları alışılagelmiş geleneklerle düzenlenmiş olup namus ve iffet gibi ahlâkî değerler kadınların sosyal yaşamdan büyük ölçüde soyutlanmasına neden olmuştur. Değer yargıları iffetini koruma görevini tamamen kadınlara yüklemiştir. Bu nedenle erkeklerin bulunduğu alanlardan uzak, kadın meclislerinde bir yaşam sürmüşlerdir. Kadınlar dış dünyaya o kadar kapalıdır ki bir erkeği ya rüyalarında ya bir resimde görürler ya da methini duyarak âşık olurlar. Çalışmamızda ele aldığımız Şemseddin Sivâsî’nin İbretnümâ adlı mesnevisinde ise, yazma geleneğinin ve devrin toplumsal yapısının etkisi sebebiyle hedef kitle erkek okuyuculardır. Öğütler erkeklere hitap etse de kadını cinsiyetinden dolayı tahkir söz konusu değildir. Aksine kadın çeşitli hikâyelerde yüceltilir. Dikkat çeken en önemli unsurlardan biri de hayatın içinden sahnelerin mesnevide tasvir edilmiş olmasıdır. İbretnümâ’nın en uzun hikâyesi olan ilk hikâyede şehvetten uzaklaşan, her türlü musibete rağmen iffetini koruyan bir kadın yüceltilir. Eşi Hac yolculuğuna çıkmış olan bu kadının sosyal hayatın içerisinde iffetini koruma mücadelesi takdir edilir hatta o kadın “ermiş” sayılır. Geleneğin aksine bu eserde kadın etken bir rol almıştır. Bu bağlamda çalışmamızda geleneksel mesnevilerden hareketle Şemseddin Sivâsî’nin İbretnümâ mesnevisinde kadının “iffet” erdemini aktarmasındaki farklılıklar ele alınmış ve kadının konumu hakkındaki bakış açısı tespit edilmiştir.The relationship of women with space and time has gained different visibility with the changes in time and space. The subject of women, which is also reflected in Turkish literature, is associated with the social and cultural changes that Turkish society has undergone. In the works of Classical Turkish Literature, women are generally called “mekr-i zenân” by emphasizing their deceitfulness. In the language of Divan poets, the woman, who appears mostly as a lover, is usually conveyed in a passive position as unreliable, liar and evil with a negative perspective. In some of the masnavi, which are products of Classical Turkish Literature under the influence of Islamic culture, the most important virtues related to women's morality are “chastity and honor”. The most striking features of the heroines are their exaggerated depictions of beauty as well as their extreme chastity. In these works, women's lives are regulated by conventional traditions, and moral values such as honor and chastity have led to women’s isolation from social life to a great extent. Value judgments put the task of protecting their chastity entirely on women. For this reason, they lived a life in women's assemblies, away from areas where men were present. Women are so closed to the outside world that they either see a man in their dreams, in a picture or fall in love with him by hearing his praise. In Şemseddin Sivâsî's masnavi “Ibretnümâ”, the target audience is male readers due to the influence of the writing tradition and the social structure of the period. Although the advice is addressed to men, there is no denigration of women because of their gender. On the contrary, women are glorified in various stories. One of the most noteworthy elements is that scenes from life are depicted in the masnavi. In the first story, which is the longest story of Ibretnümâ, a woman who turns away from lust and maintains her chastity despite all kinds of calamities is glorified. The struggle of this woman, whose husband is on a pilgrimage, to preserve her chastity in social life is admired and she is even considered a “Saint”. Contrary to tradition, the woman plays an active role in this work. In this context, in our study, the differences in Şemseddin Sivâsî’s representation of women’s virtue of “chastity” in “Ibretnümâ” based on traditional masnavi have been discussed and his point of view on the position of women has been determined.