İbn Hâleveyh ve İbn Zencele’nin Hüccet Eserleri Bağlamında Kıraat Hüccetlerinin Mukayesesi

Abstract

İslam’ın ilk yıllarında verilen ahrufu’s-seb‘a ruhsatının etkileri Hz. Peygamber (s.a.v.) döneminden sonra da devam etmiştir. Hz. Osman (r.a.) dönemini takip eden yıllarda ise artık mushaflara uymayan kıraatlerden vazgeçilmiştir. Kıraat ilminin sistemleşmesiyle birlikte de kıraat farklılıkları bazı âlimlere nispet edilmiş ve bu âlimler tercih ettikleri kıraatlerin gerekçelerini gösterdikleri eserler kaleme almıştır. Bu eserlerde hüccet/ilm-i ihticâc kavramı öne çıkmıştır. Hüccet kavramı “kurrânın kıraat ihtiyarlarının gerekçesinin çeşitli boyutlarda ortaya konulması” anlamına gelmektedir. Çalışmamızda “İbn Hâleveyh ve İbn Zencele’nin Hüccet Eserleri Bağlamında Kıraat Hüccetlerinin Mukayesesi” konusunu ele aldık. Bu konunun seçilmesindeki problem kıraat hüccetleriyle ilgili meselelerin anlaşılmasında yaşanan güçlüklerdir. Araştırmamızın amacı ise farklı dönemlerde telif edilen eserlerin karşılaştırılması ile alana katkıda bulunmaktır. Daha önce bu eserlerin mukayeseli bir şekilde incelenmemiş olması çalışmamızın özgünlüğünü göstermektedir. Çalışmamız İbn Hâleveyh ve İbn Zencele’nin Huccet isimli eserlerinde yer alan bazı mufassal sûrelerle sınırlı tutulmuştur. Çalışmamızda literatür taramasında bulunularak ilgili eserler tahlil edilmiştir. Araştırmamız iki ana bölüme ayrılarak işlenmiştir. İlk bölümde hüccet kavramı ile ilgili bazı meseleler, ikinci bölümde ise Huccet eserleri bağlamında bazı mufassal sûrelerdeki kıraat hüccetleri mukayeseli olarak değerlendirilmiştir. Çalışmamızda müelliflerin kıraat hüccetlerinin kimi durumda farklılık kimi durumda ise benzerlik gösterdiği anlaşılmış ve İbn Hâleveyh’in eserinin ilm-i ihticâc yönünden daha yetkin olduğu tespit edilmiştir.

The effects of al-ahruf as-sab‘a, continued after the time of the Prophet Muhammad (PBUH). After the reign of Caliph Uthman, recitations that no longer conformed to the al-Qur’ān were abandoned. Differences in recitation were attributed to certain scholars, and these scholars wrote works justifying their preferred recitations. In these works, the concept of al-ḥujjah (evidence/ ʻIlm al-iḥtijāj) came to the fore. Ḥujjah means “the presentation of the rationale for the Qur’ān’s recitation preferences in various dimensions”. In our study, we addressed the topic “Comparison of Proofs of Recitation in the Context of Ibn Khālawayh and Ibn Zanjalah’s al-Ḥujjah Works”. The problem with choosing this topic stemmed from the difficulties encountered in understanding the issues related to proofs of recitation. The aim of our research is to contribute to the field by comparing works. The fact that these works have not been examined in a comparative manner before demonstrates its originality. Our study was limited to some detailed sūrahs in the works titled Ḥujjah. This study conducted a literature review and analyzed relevant works. Our research is divided into two main chapters. The first chapter addresses some issues related to the concept of al-ḥujjah, while the second chapter provides a comparative evaluation of the recitation proofs in some detailed sūrahs within the works. Our study reveals that the recitation proofs of the authors differ in some cases and are similar in others, and Ibn Khālawayh’s work is determined to be more competent in terms of the science of al-iḥtijāj.