Harîrîzâde Mehmed Kemâleddin ve tasavvuf anlayışı

Abstract

Son dönem Osmanlı âlim ve mutasavvıflarından Harîrîzâde Mehmed Kemâleddin Efendi, 1850-1882 yılları arasında İstanbul'da yaşadı. Tasavvufî açıdan mümbit bir çevrede yetişen Harîrîzâde, genç yaşlarında girdiği tasavvuf yolunda çok sayıda tarîkattan icâzet alma imkânı buldu. Harîrîzâde'nin tasavvufî şahsiyetinin ve görüşlerinin oluşmasında en büyük etken, kendisinin üçüncü dönem Melâmîliğin pîri olarak tanıttığı hocası Muhammed Nûrü'l-Arabî (1813-1888) ve hocası vasıtasıyla mensubu olduğu Ekberî gelenektir. Çalışmamızda Harîrîzâde'nin, otuz dört eserini yazma eserler kütüphanelerinde tespit edip inceleyerek onun tasavvuf anlayışını ortaya koymaya çalıştık. Harîrîzâde'nin tasavvufî hayata dair görüşlerini belirlerken, tasavvufî kavramları nasıl açıkladığını inceledik. Telifleri üzerinde yaptığımız okumada onun vahdet-i vücûd görüşünü kabul ettiğini ve tasavvufun hem nazarî hem amelî konularını tevhid merkezli ele aldığını gördük. Tasavvufî kavramları açıklarken temel dayanak noktasının varlık anlayışı ve varlık anlayışına bağlı şekillenen bilgi anlayışı olduğunu tespit ettik. Varlığın bir olduğu ve mertebeler hâlinde tezahür ettiği ilkesinden hareket eden Harîrîzâde, âlemde Hak'tan, O'nun esmâ, sıfât ve ef'âlinden başka bir şey olmadığı görüşündedir. İnsanın yaratılış gayesi bu hakîkati idrak ederek mârifetullaha ermektir. İnsanların Allah Teâlâ'yı tanımaları, varlık mertebelerindeki konumlarına göre derecelidir. Bilgide kemâl, varlıkta kemâle bağlıdır. Allah Teâlâ'yı en yüksek seviye olan hakka'l-yakîn bilmede müellif, varlıkta kemâlin gerçekleşeceği seyr u sülûkü gerekli görür. Seyr u sülûk ile insan, dünyaya gelirken indiği kemâl basamaklarını çıkarak Hak'ta fâni olur. Bakâ billâh ile geldiği yere tekrar inerek kendisi gibi yolculuğa çıkma talebinde olanları irşad eder. Harîrîzâde eserlerinde bu yolculuğun merhalelerini anlatarak mürîdlerine yardımcı olmayı ve onların seyr u vi sülûklerini kolaylaştırmayı gaye edinir. Tasavvufun insanı, insan-ı kâmile dönüştüren yöntemlerinin; onun teliflerinde en güzel şekilde açıklandığı görülmektedir. Anahtar Kelimeler: Tasavvuf, Harîrîzâde, insan, varlık, bilgi, insan-ı kâmil, seyr u sülûk.Harîrîzâde Mehmed Kemâleddin Efendi, one of the last period Ottoman scholars and sufis, lived in Istanbul between 1850-1882. Harîrîzâde, who grew up in a fertile environment in terms of Sufism, had the opportunity to get permission from many sects on the way of Sufism, which he entered at a young age. The most important factor in the formation of Harîrîzâde's mystical personality and views is the Ekberi tradition, to which he was a member through his teacher Muhammed Nûrü'l-Arabî (1813-1888). In one of his writings, Harîrîzade introduces his teacher as the sage of the third period Melâmî tradition. In our study, it was aimed to reveal the understanding of Sufism by identifying and examining the thirty-four works of Harîrîzâde that have survived to the present day in manuscripts libraries. While determining Harîrîzâde's views on the mystical life he actually lived in, how he explained mystical concepts was examined. In the reading of the author's works, it was seen that he accepted the idea of unity of existence and that he dealt with both the theoretical and practical issues of Sufism in the center of tawhid. While explaining Sufi concepts, it has been determined that the basic premise is the understanding of being and the understanding of knowledge shaped by the understanding of being. Starting from the principle that existence is one and manifests in degrees, Harîrîzâde is of the opinion that there is nothing in the world other than Allah, His names, attributes and actions. The purpose of man's creation is to realize this truth and attain knowledge. People's recognition of Allah is gradual according to their position at the degree of existence. Perfection in knowledge depends on perfection in existence. In order to know Allah as the highest level of truth, the author deems it necessary to conduct a course in which perfection will occur in existence. With seyr u sulûk, a person ascends the steps of perfection that he descended when he was born, and becomes ephemeral in the Truth. He goes back to the place where he came with God and guides those who want to go on a journey like him. In viii his works, Harîrîzâde aims to help his followers by explaining the stages of this journey and to facilitate their navigation. The methods of Sufism that transform man into a perfect human being; it is seen that it is best explained in his works. Key words: Sufism, Harîrîzâde, human, existence, knowledge, perfect human being, seyr u süluk.