Wallerstein’in Dünya Sistemleri Analizi Perspektifinde Türkiye’nin Küresel Düzendeki Konumu

Abstract

Immanuel Walllerstein 20. Yüzyılın önemli toplumcu teorisyenlerinden biri olarak sosyoloji, iktisat tarihi, bilgi felsefesi ve sosyoloji alanlarında eserler vermiştir. Akademik kariyerinin ilk döneminde Afrika’yı ve Afrika ülkelerindeki bağımsızlık mücadelelerini incelemiş, 20. yüzyılda Afrika’daki değişimleri anlama çabası, onu 16. Yüzyıldaki gelişmeleri araştırmaya yönelmiştir. Bu araştırmaları sonucunda 16. yüzyılda kapitalizmin doğuşu ile birlikte modern dünya-sistemin ortaya çıktığını ve ilerleyen zamanda çağdaşları olan diğer dünya-sistemlerini yenerek tüm dünyaya hakim olduğu tezini ortaya koymuştur. Dünya sistemleri analizi 1970’lerin başında, bu şekilde, yeni bir perspektif olarak doğmuştur. Wallerstein, disiplinlerin dünyanın anlaşılmasına yardım etmenin aksine engel olan şeyler olduğunu ileri sürmüş, bütünsel bir tarihsel sosyal bilim önerisinde bulunmuştur. Dünya sistemleri analizini, modern dünya-sistemin tarihini ve mekanizmalarını tarif etmek için, bir yöntem ve bakış açısı olarak kullanmıştır. Dünya-sistemleri analizi, önerdiği merkez-çevre modeliyle, dünyadaki bütün ekonomilerin ve toplumların birbirleri ile ilişkili olduğunu, fakat bu ilişkinin eşitler arasında bir ticaret olmadığını, “merkez” olarak adlandırılan güçlü ekonomilerin, “çevre” olarak adlandırılan zayıf ekonomilerden artı-değer aktarımı yaptıklarını iddia etmektedir. Merkez ve çevre arasında ikisinden de özellikler taşıyan yarı-çevre ekonomiler de yer almaktadır. Bu çalışmada, dünya-sistemleri analizi perspektifinde tarihsel planda Osmanlı İmparatorluğu’nun ve günümüzde onun devamı olan Türkiye Cumhuriyeti’nin küresel dünya sistemindeki konumu incelenmiştir. Wallerstein’in analizinin parametreleri dışında kalan din ve değerler referansıyla, Türkiye’nin uluslararası arenada Filistin, Suriyeli mülteciler, Kıbrıs sorunu, Afrika’nın kalkınması gibi meseleleri gündeme getirmesinin saikleri araştırılmıştır. Türkiye’nin BM’de dile getirdiği “Dünya beşten büyüktür” savının, Wallerstein’in 19. Yüzyılda gelişen disiplinler olarak tarih, sosyoloji, iktisat ve siyaset biliminin sadece Fransa, Büyük Britanya, Birleşik Devletler, Almanya ve İtalya üzerinde incelemelerde bulunduğuna yönelik eleştirisi ile paralellik gösterdiği tespit edilmiştir.