İslam Ekonomisinden Hareketle Davranışsal İktisada Bir Katkı: Kişisel Çıkar Kavramı Analizi ve Deneysel Bir Araştırma

Abstract

Geleneksel iktisadın merkeze aldığı ekonomik insan figürü kendi kişisel çıkarına düşkün, rasyonel karar veren ve aldığı kararı uygulamaya geçirme konusunda herhangi bir irade zaafiyeti bulunmayan bir varsayım üzerine kuruludur. Bu varsayım insan davranışları üzerinden genel tahminler yapma konusunda belli ölçülerde işe yarar olsa da, insan fıtratındaki başka birçok bileşenin göz ardı edilmesine sebebiyet vermektedir. Nitekim bireylerin psikolojik ve bilişsel eğilimleri ile ekonomik tercihleri arasındaki ilişkiyi inceleyen davranışsal iktisadın hedefi tam da bu varsayımları gerçek hayata uyarlamaya çalışmaktır. Davranışsal iktisat bu yönleriyle geleneksel iktisadın eksikliklerini düzeltse de, dürtme tarzı politikaların piyasa sistemi içerisinde kâr odaklı faaliyetler kapsamında suistimal edilmesi, ilişkilerde rekabetin esas alınması ve davranışları etkileyen dini inançların göz ardı edilmesi gibi hususlar açısından eleştiriye açık yönler barındırmaktadır. Tez çalışması kapsamında ilgili eleştirel yönler detaylı olarak ele alınmakla birlikte kişisel çıkar kavramının entelektüel yolculuğu İslam ve Modern Batı düşünce tarihi içerisinde beş farklı dönem altında ele alınmakta ve mukayeseli olarak analiz edilmektedir. İslam iktisat düşüncesine göre toplumun ayrılmaz bir parçası olan bireyler nefis mekanizmalarını işletmelerine bağlı olarak ekonomik hayat içerisinde bencillik veya cömertlik gibi birbirine zıt tercihlerde bulunabilmektedir. İslam’a göre olması beklenen insan davranışı ise parasal ödüller karşısında bile kendi kişisel çıkarı yerine bir başkasını tercih eden, az kazandırmasına rağmen helal olan tercihi seçen bir yapı üzerine kuruludur. Teorik çerçeve içerisinde ele alınan bu hipotez oyunsal bir deney formatı ile ölçümlenerek istatistiksel bir anlamlılık içerisinde tezin önemli bir çıktısı olarak ortaya konmaktadır.

Traditional economics' view of economic man is based on the assumption of a man who thinks only of his own interests, makes rational decisions and has no weaknesses in implementing his decisions. While this assumption can be useful for making general predictions about human behaviour to a certain extent, it ignores many other aspects of human nature. The goal of behavioural economics is to examine the relationship between individuals' psychological and cognitive tendencies and their economic preferences in order to adapt these assumptions to real life. While behavioural economics corrects the shortcomings of traditional economics in this respect, it is open to criticism regarding the exploitation of nudge policies within the market system for profit-oriented activities, the basis of competition in relationships, and the disregard for religious beliefs that influence behaviour. Within the scope of this thesis, the concept of self-interest is discussed and analysed comparatively under five different periods in the history of Islamic and modern Western thought. According to Islamic economic thought, individuals are an integral part of society and can act selfishly or generously in economic life, depending on how their ego mechanisms operate. Islamic thought expects people to prioritise others over their own personal interests when faced with monetary rewards, and to choose halal even if it means earning less. This hypothesis is discussed within the theoretical framework and tested using a game experiment, with the results presented as an important output of the thesis with statistical significance.