Sarayda olmak esaret mi, saadet mi? Gecenin Yalnızlığı adlı romanda Abdülkadir Merâgi’nin yönetenlerle ilişkileri ve müzik çalışmaları

Abstract

Selma Fındıklı tarafından kaleme alınan Gecenin Yalnızlığında adlı romanda ünlü Türk musiki nazariyatçısı, bestekâr ve icracı Kemâleddin Abdülkadir b. Gaybî el-Merâgi’nin hayatı anlatılır. Roman, Sahand Dağının Ötesi, Yaz 1373/Meraga; Gönüller Bülbülü, Kış 1375 / Tebriz; Elf Leyle vü Leyle, Sonyaz 1386 / Bağdat; Efrasyab Ülkesi, İlkyaz 1397/Semerkand; Gecenin Yalnızlığında, İlkyaz/1435 Herat başlıklı bölümlerden oluşur. Abdülkadir Merâgi, Meraga’da kendi hâlinde yaşarken Tebriz’deki Celayirli sarayına davet edilir. Bu davet onu: “Ne buyrulursa onu çalmak, ne arzu edilirse onu söylemek zorundayım bundan sonra” düşüncesine sevk eder. Sarayda sürekli endişelidir. Sultan Üveys ve oğlu Şehzade Hüseyin’le beraberdir ama: “Gök kubbede parıldayan yıldız gibi genç yaşta herkesi kıskandıracak saygınlığa erişmiş olsam da ayaklarım buyrukla yön buluyor. Kula kulluk değil de nedir bu?” diye kendi kendini sorgular. Bir yandan da müzik çalışmalarına devam eder. Şehzade Hüseyin sultan olduktan sonra dönemin büyük musiki bilgini Rıdvanşah ile nevbet-i mürettep besteleme hususunda önemli bir bahse girer. Sarayda üst düzey insanlara musahip olmasına, etrafınca sevilmesi ve sayılmasına, yöneticilerin meclislerinde fikir söyleyebilmesine rağmen Merâgi genelde mutlu olamaz. Sarayda bir eli yağda bir eli balda olduğu düşünülen sanatkârların aslında öyle olmadığını gösteren bir örnek olması bakımından da Gecenin Yalnızlığında Türk roman tarihi açısından önemlidir. Bundan dolayı çalışmamızda bu roman bağlamında, hayatının büyük kısmı saraylarda-savaşlarda geçen Abdülkadir Merâgi’nin yaşananlar karşısındaki psikolojik durumu, yönetenler (sultanlar) hakkındaki düşünceleri, çektiği sıkıntılar ve müzik çalışmalarını nasıl yaptığı incelenmiştir.

Famous Turkish musical composer performer Kemâleddin Abdülkadir b. Gaybî el-Merâgs life is told in the novel named ‘Gecenin Yalnızlığında’ written by Selma Fındıklı. Novel; ‘Sahand Dağının Ötesi, Yaz 1373 / Meraga; Gönüller Bülbülü, Kış 1375 / Tebriz; Elf Leyle vü Leyle, Sonyaz 1386 / Bağdat; Efrasyab Ülkesi, İlkyaz 1397 / Semerkand; Gecenin Yalnızlığında, İlkyaz / 1435 Herat’ as titles of the chapters. Merâgi is invited to Tabriz, Celayirli palace. This invitation makes him think that ‘I have to play and sing whatever is demanded from now on’. There are some concerns that arise in his mind when Sultan Üveys and his son Şehzade Hüseyin come together. He questions himself ‘Even though I have reached the potential to make everyone jealous in a young age like a sparkling star in the open sky, I can find my path with orders ‘If this isn’t being a servant (kul) to another servant then what is it?’. Sultan Hüseyin along with the great known musician Rıdvanşah narrates on a composition named ‘nevbet-i mürettep’. Meragi does not feel happy although he is surrounded by high-ranking people who love, respect and give him the privilege to express his opinions in the councils of the rulers. In this respect, Gecenin Yalnızlığı is an important work for Turkish novel as it reflects the realities of artists who seem to enjoying the glamarous life in palace. False representations of the artists will be even more obvious in the current study. This study aims to analyze Abdülkadir Meragi’s actions and reactions in the face of wars at that time and difficulties he experienced. Moreover, the process of creation of his work in the midst of these turmoils will be one of the focuses this study.