'Beşerî Sermaye' kavramı üzerine eleştirel bir inceleme: İslam İktisat fıkhının yaklaşımı

Abstract

Sermaye’ terimi, kapitalizmin kendisinden çok daha eski zamanlara dayanır ancak kapitalizmin ortaya çıkışıyla birlikte asli bir dönüşüme uğramıştır. Çünkü kapitalizmin lokomotif unsuru olarak sanayileşme, iktisatçıların ekonomik gelişmeleri ve bu gelişmelerle bağlantılı kavramları değerlendirme ve tanımlama şekillerini değiştirmiştir. Bu şekilde, sermaye kavramının anlamı, ‘parasal finansmandan ‘üretim araçlarına kaymıştır. Zamanla bu kavramın anlamı daha da genişlemiş ve ‘ekonomik bir değer üretilmesine yardımcı olan her şey’ tanımını da kapsamaya başlamıştır. Bugün sermaye kavramı, 1960’lardan beri daha sık kullanılır hâle gelen ‘beşerî sermaye’ gibi neokapital kavramları da kapsamaktadır. Genel anlamda beşerîsermaye kavramıyla kastedilen şey, ekonomik bir değer üretme sürecinde olan bir insanla ilgili her türlü niteliktir. İslam, inananlara aynı zamanda İlahî olanla uyumlu bir dünya görüşü de sunan bir dindir. Bu tür bir bakış açısı, diğer meselelerin yanı sıra ekonomik meselelerin nasıl yürütüleceğini, iktisadi ilişkilerin nasıl kurulacağını vs. de kapsayacaktır. Bu, İslâmî iktisat adı verilen disiplinin de 12. yüzyılda başlangıç noktası olmuştur.1 Her ne kadar bu kavramın tanımı ile ilgili bir görüş birliği söz konusu değilse de burada Asad Zaman (2013) tarafından yapılan tanımı paylaşmak istiyoruz: “İslâmî iktisat, Allah’ın ekonomik meselelerle ilgili emirlerini bireysel hayatlarımızda (micro), toplumumuzda (meso) ve ümmet düzeyinde (macro) yerine getirme çabası/mücadelesidir.”2 Bu tanım, İslam iktisadının uygulamaya konabileceği üç temel düzeyin önemini vurgulamaktadır. Burada şu da ilave edilebilir ki İslâmî iktisadın köşe taşları İslam fıkhı ve İslam etiğidir. Yukarıdakilerin hepsi göz önünde bulundurulduğunda, bu makalenin amacı insani sermaye kavramı üzerine eleştirel bir inceleme yapmaktır. Bu bağlamda, özellikle de İslam fıkhının perspektifinden faydalanmaktayız.